Giáo dục môi trường trong các trường học

Chiến lược bảo vệ môi trường quốc gia giai đoạn 2001 - 2010  Bảo vệ môi trường là trách nhiệm của toàn xã hội, một trong những biện pháp thực hiện tốt chiến lược là tăng cường giáo dục

B i gi ng à ả

B i gi ng à ả dùng cho các lớp tập huấn về Đào tạo giáo viên nâng cao năng lực giáo dục môi trường

Dự án Bảo tồn đa dạng sinh học ở dãy núi Bắc Trường Sơn

Hà Tĩnh, 12 20/9/2005 –

Hà Tĩnh, 12 20/9/2005 –

GS TSKH Phan Nguyên Hồng

ThS Vũ Thục Hiền

Nội dung

Giáo dục môi trường

1.1 Mở đầu: Chiến lược môi trường

1.2 Lịch sử hình thành và phát triển giáo dục môi trường

1.3 Mục tiêu, nguyên tắc và sự cần thiết phải GDMT

1.4 Các loại hình giáo dục môi trường

1.5 Các phương pháp chính trong giáo dục môi trường

1.6 Các loại hình giảng dạy trong giáo dục môi trường

Thiết kế và thực hiện môđun giáo dục môi trường

2.1 Môđun giáo dục môi trường

2.2 Thiết kế môđun giáo dục môi trường cho học sinh

Hướng dẫn giáo dục môi trường qua một số môn học

3.1 Giáo dục môi trường thông qua môn sinh học

3.2 Giáo dục môi trường thông qua môn địa lý

3.3 Giáo dục môi trường thông qua môn hoá học

3.4 GDMT thông qua hoạt động ngoại khoá và tham quan

Chiến lược bảo vệ môi trường quốc gia

giai đoạn 2001 - 2010

 Bảo vệ môi trường là trách nhiệm của toàn xã hội, một trong những biện pháp thực hiện tốt chiến lược là tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức môi trường cho cộng đồng

 Tổ chức nâng cao nhận thức môi trường cho cộng đồng bằng nhiều hình thức có sự tham gia của các đoàn thể, các tổ chức phi chính phủ…

 Thực hiện nghiêm chỉnh đưa các nội dung bảo vệ môi trường vào hệ thống giáo dục quốc dân

Đảng và Chính phủ Việt Nam rất quan tâm đến việc bảo vệ môi trường và

giáo dục BVMT cho mọi tầng lớp nhân dân

 Những năm 1960, khái niệm Sinh thái đã ra đời:

 Mối quan hệ tương tác giữa các loài với nhau cũng như ý nghĩa, giá trị của các hệ sinh thái bắt đầu được đánh giá đúng

 Trái Đất là một thực thể thống nhất và tất cả sự sống trên TĐ đều phụ thuộc vào việc bảo vệ sinh quyển chung này

 Con người đã và đang tác động nghiêm trọng đến các hệ sinh thái và môi trường

Những mốc quan trọng trong lịch sử hình thành và phát triển GDMT

 1972: Hội nghị toàn cầu lần thứ nhất về Môi trường nhân văn (Stockholm-Thuỵ Điển): khái niệm GDMT chính thức ra đời.

 Ngay sau hội nghị này, Chương trình GDMT quốc tế (IEEP) được thành lập bởi UNEP và UNESCO.

 10/1975: IEEP tổ chức hội thảo quốc tế về GDMT tại Belgrade đưa ra nghị định khung và tuyên bố về mục tiêu và nguyên tắc hướng dẫn GDMT.

 1977: Hội nghị Liên chính phủ về GDMT (Tbilisi, Liên Xô) đưa ra định nghĩa và các nguyên tắc chính thức GDMT.

 1980: Chiến lược Bảo tồn Thế giới kêu gọi một “đạo đức” mới trong xã hội loài người, nghĩa là con người hãy chung sống hài hoà với thế giới tự nhiên.

Xét cho cùng, chỉ có thể đạt được các mục tiêu bảo tồn nếu toàn thể xã hội loài ngưồi thay

đổi cách ứng xử với môi trường Nhiệm vụ lâu dài của GDMT là nuôi dưỡng, củng cố những thái độ và hành vi phù hợp với đạo đức mới (IUCN, WWF, UNEP, 1980).

 1987: Hội nghị lần thứ hai về GDMT do UNESCO và UNEP phối hợp tổ chức (Matxcơva) đánh giá thất bại của các sáng kiến GDMT do chúng nặng về lý thuyết và thiếu thực hành.

Hội nghị đưa ra một chương trình GDMT cho thập kỷ 1990-1999 và đặt tên là “Thập kỷ toàn thế giới làm GDMT” Sau hội nghị, các hoạt động hiện trường bùng nổ, mọi nỗ lực đều đi theo định hư ớng “suy nghĩ ở cấp toàn cầu và hành động ở cấp địa phương” Vào những năm đầu thập kỷ

90, đã có 130 nước tham gia IEEP.

 1992: Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới (Rio de Janeiro, Brazil): vấn đề GDMT được nhấn mạnh và

đưa vào Chương trình Nghị sự 21: đưa khái niệm về MT và phát triển vào tất cả các chương trình giáo dục, xây dựng các chương trình đào tạo cho học sinh và sinh viên.

 2002: Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới về Phát triển Bền vững (Johanesburg, Nam Phi) thống nhất: Mục đích của GDMT giờ đây chính là mục đích của tất cả các hoạt động giáo dục.

Giáo dục môi trường ở Việt Nam: 3 giai đoạn

 Giai đoạn nhận thức độc lập và thăm dò (1966 – 1979): trong một số chư

ơng trình SGK có chú ý đến tính hình MT và nhắc nhở học sinh BVMT tuy nhiên các kiến thức MT còn tản mạn, ý thức GDMT chưa được nhấn mạnh.

 Giai đoạn thực nghiệm và ứng dụng bộ phận (1980 – 1990):

 Đề tài Nhà nước đầu tiên về GDMT: khởi thảo các nội dung GDMT ở một số môn chính (Sinh học và Địa lý ở bậc PTTH), một số tài liệu tham khảo về BVMT ở phổ thông và đại học đã được sử dụng.

 Trong quá trình thay sách 80-90 đã thử nghiệm và ứng dụng về nội dung, phương thức, các hoạt động ngoại khoá, xây dựng vườn trường.

 Nhà trường đã hưởng ứng Tết trồng cây và tổ chức ngoại khoá “xây dựng vườn trường theo hệ sinh thái VAC”

 Giai đoạn thực hiện giáo dục và BVMT trong toàn quốc (sau 1991):

 Từ năm 1991 đến 1998, Nhà nước Việt Nam đã quan tâm nhiều hơn đến vấn đề BVMT, ban hành nhiều văn bản dưới luật về BVMT, ngày 10/01/1994 công bố Luật BVMT.

 Chương trình cấp Nhà nước về BVMT (KT.02) (1991-1995) đã triển khai một đề tài nghiên cứu khoa học quan trọng về BVMT (KT.02.07) với các vấn đề: nâng cao nhận thức về MT cho

đông đảo nhân dân, GDMT trong hệ thống trường học.

 Có 2 dự án của Chương trình Phát triển Liên Hiệp Quốc (UNDP) về giáo dục BVMT trong các trường phổ thông (Bộ Giáo dục và Đào tạo, VIE/95/041 và VIE/98/018)

 Ngày 25/6/1998, Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng ban hành Chỉ thị 36-CT-TW

về “tăng cường công tác BVMT trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước”.

Công văn số 1320/CP-KG của Thủ tướng Chính phủ về việc tổ chức triển khai Chỉ thị 36 trong

đó có nội dung giao cho Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Bộ Kế hoạch và Đầu tư xây dựng đề án “Đưa các nội dung BVMT vào hệ thống giáo dục quốc dân” Đề án có nội dung chủ yếu là: Xây dựng phương án khả thi nhằm đưa nội dung BVMT vào tất cả các bậc học mầm non, tiểu học, phổ thông, trung học chuyên nghiệp và dạy nghề, các trường cao đẳng sư phạm và đại học…”

 Hội nghị môi trường toàn quốc 1998 có hơn 129 báo cáo trong đó có 21 báo cáo trong tiểu ban giáo dục, đào tạo và nâng cao nhận thức về MT.

 Trong hai năm 1997-1998, Viện Khoa học Giáo dục đã xây dựng đề án quốc gia “Xây dựng chương trình đưa giáo dục bảo vệ môi trường vào các trường tiểu học, THCS

và THPT”

 Song song các hoạt động giáo dục BVMT trong nhà trường, các hoạt động giáo dục BVMT cho toàn dân cũng triển khai rầm rộ: phòng trào trường xanh – sạch - đẹp (Tp HCM, Hải Phòng), đường phồ sạch đẹp, chương trình nước uống sạch ở nông thôn…

 Một số trường đã nghiên cứu thí điểm những nội dung giáo dục BVMT nội khoá (tích hợp và không tích hợp) và ngoại khoá.

 Lớp tập huấn về giáo dục BVMTtừ 31/5/2001 tới 2/6/2001 tại Huế là một mốc quan trọng trong giai đoạn toàn quốc hội nhập.

 Năm 2002, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành “Chính sách và chương trình hành

động GDMT trong trường phổ thông giai đoạn 2001 – 2010”.

Hoạt động của các NGO về GDMT tại VN

 Những năm gần đây, các tổchức quốc tế và NGO (UNDP, WWF, Sida Thuỵ Điển, IUCN, DANIDA, OXFAM, SIDA…) đã có những đóng góp đáng kể cho hoạt động GDMT ở Việt Nam: hoạt động GDMT cho khách tham quan, cán bộ và nhân viên các VQG, Khu BTTN, thành lập các câu lạc bộ.

 Câu lạc bộ GDMT với nhiều tên khác nhau: CLB Xanh, CLB Bảo tồn, CLB MT đã thu hút nhiều học sinh tham gia bằng các hình thức: vẽ tranh, kể chuyện, chò trơi, tham quan khu bảo tồn…

 Tại vùng đệm các VQG và Khu BTTN, các chương trình GDMT thường được tổ chức với cộng đồng và có sự phối hợp chặt chẽ giữa dự án và đoàn thể địa phương.

Các chương trình GDMT thường sử dụng những bộ phim ngắn, múa rối, diễn kịch mang thông điệp bảo tồn Ngoài ra, GDMT không chính quy thông qua nói chuyện, các buổi phát thanh cũng được thực hiện Những tài liệu như tranh ảnh, áp phích, băng hình… mang thông điệp bảo tồn cũng được thiết kế và phân phát rộng rãi Tổ chức thi vẽ tranh, biểu diễn văn nghệ có nội dung BVMT.

Hội thảo Quốc gia về Môi trường

 Hội thảo truyền thông môi trường toàn quốc (Hà Nội, 23/4/2001):

 Nhiều nhà khoa học tham gia

 Nhiều báo cáo nói lên sự cần thiết của GDMT trong tình hình MT đang có xu hướng xuống cấp nghiêm trọng.

 Hội thảo Quốc gia về GDMT (Hà Nội, 5-7/10/2001):

 GDMT lý thuyết và thực tiễn

 GDMT ở Đại học

 GDMT ở phổ thông

 Phương pháp giảng dạy tích hợp nội khoá, ngoại khoá

 Định nghĩa mới về GDMT:

“GDMT là một quá trình phát triển những tình huống dạy/học hiệu quả giúp người dạy và người học tham gia giải quyết những vấn đề MT liên quan, đồng thời tìm ra một lối sống có trách nhiệm và được thông tin đầy đủ” (Jonathon Wigley, 2000)

Hội nghị quốc tế ở Tbilisi (1977) thống nhất 5 mục tiêu:

1 Kiến thức: Cung cấp cho cá nhân và cộng đồng:

 Hiểu biết cơ bản về MT

 Mối quan hệ giữa con người và MT

2 Nhận thức: Tạo dựng nhận thức và sự nhạy cảm đối với MT

3 Thái độ:

 Tôn trọng và quan tâm tới tầm quan trọng của MT

 Tham gia tích cực vào cải thiện và BVMT

4 Kỹ năng: Xác định, dự đoán, ngăn ngừa, giải quyết những vấn đề MT

5 Tham gia: cá nhân và cộng đồng

 Tham gia tích cực để giải quyết vấn đề MT

 Đưa các quyết định đúng đắn về MT

Môc tiªu cña GDMT

Coi MT là một tổng thể gồm:

 Tự nhiên, sinh vật và vật vô sinh có tác động lẫn nhau

 Xã hội: Con người tác động lẫn nhau – cách ứng xử

 Kinh tế:

Hệ thống bền vững

Con người có việc làm và thu nhập

 Chính trị: Những quyết định tác động đến MT, tài nguyên

Các hành động và quản lý MT là trọng tâm của mọi hoạt động

MT (Matarasso, 2002)

Nguyªn t¾c cña GDMT

Quyền lực, chính trị và ra quyết định

Các yếu tố hữu sinh và các hệ thống hỗ trợ cuộc sống

Việc làm

và thu nhập

Con người sống

cùng nhau

Chính trị

Kinh tế Xã hội

Tự nhiên

Môi trường là một tổng thể (Nguồn: Allen, 2003)

Ký hương ước bảo

vệ môi trường

Vụ lở núi ở bản Ngàn Vàng, xã Đồng

Tâm, huyện Bình Liêu, tỉnh Quảng Ninh

ngày 10/6/2005 làm 11 người chết

Lỗ thủng ozone (màu xanh nước biển) phía trển Nam Cực có

diện tích gần bằng diện tích Châu Âu

Loài vọoc mũi hếch - loài linh trưởng chỉ có ở Việt Nam - có nguy cơ

bị tuyệt chủng ở mức cực kỳ nguy cấp

Cảnh hoang tàn sau cơn bão

80% diện tích New Orleans

ngập trong nước Tình cảnh khốn khổ của dân chúng

sau cơn bão

Góc phố New Orleans nơi đã từng

vô cùng náo nhiệt

Các loại hình GDMT

 GDMT chính quy: Môn GDMT được đưa vào kế hoạch học tập chính khoá của các trường học và cơ sở giáo dục Nó bao gồm những hoạt động diễn ra trên lớp và trên hiện trường

Lớp học ngoài trời

về GDMT ở trường THPT Quảng Xương I

 GDMT không chính quy: GDMT được lập kế hoạch và nhằm vào đối tượng, mục tiêu nhất định nhưng diễn ra ngoài hệ thống giáo dục chính quy Các hoạt

động GDMT thông qua các NGO, lớp tập huấn cho cán bộ khuyến nông, khuyến lâm, trong các CLB thanh niên, nhà bảo tàng và các hoạt động mang tính ngành nghề khác nhau

Lớp tập huấn cho học sinh về

rừng ngập mặn ở Giao Thuỷ,

Nam Định

Lớp tập huấn cho giỏo viờn

 GDMT thông thường: Loại hình không có kế hoạch xác định Hình thức giáo dục có thể được thực hiện khác nhau, thường thông qua hệ thống thông tin đại chúng, các cuộc đối thoại, ca hát, loa truyền thanh, vô tuyến truyền hình, báo chí, phim ảnh… (truy n th ề ụ ng v BVMT) ề

Biểu diễn văn nghệ tuyờn truyền về vai trũ của rừng ngập mặn

Tìm hiểu về RNM Trưng bày mẫu vật về RNM

Trưng bày tranh ảnh về RNM Xem phim về RNM

 Bài diễn giảng cần có nội dung

hấp dẫn, nội dung tránh phức tạp

hoá gây nặng nề bài giảng.

không cần nhiều thiết bị, cùng một

lúc có thể tác động đến nhiều ngư

ời.

Võ Quý đang giảng bài cho lớp tập huấn thuộc chư

ơng trình “Giáo dục môi trường

trong trường học“

(ảnh: Phạm Bình Quyền và cs, 2001)

 Phương pháp đối thoại, tranh luận và thảo luận

 Thực hiện đối thoại bằng hệ thống các câu hỏi và câu trả lời.

 Thực hiện tranh luận bằng cách nêu vấn

đề và dùng trí tuệ tập thể để chứng minh, phản bác và tìm ra nội dung chính xác.

 Thực hiện thảo luận bằng cách người giảng và người nghe cùng nhau xem xét, phân tích một vấn đề để tìm ra tiếng nói chung.

 Dễ thực hiện, không cần nhiều thiết bị hỗ trợ, phát huy sự hứng thú và tích cực của người tham gia.

 Phương pháp dùng sách và tài liệu có liên quan

 Hình thức truyền thông tin một chiều

đến người nhận thông qua việc phát tài liệu nhằm tác động đến quan

điểm của họ và kêu gọi chấp nhận thực hiện một hành vi nào đó.

 Nâng cao kỹ năng đọc, ghi nhận, phân tích và xử lý thông tin.

 áp dụng với nhiều đối tượng, có thể thực hiện trên phạm vi rộng, thời gian tác động lâu.

 Đòi hỏi phải có kinh phí nhất định để

in ấn tài liệu.

Cây khóc người cười

Lợi ích của rừng ngập mặn

Hãy cứu bạn chúng tôi khỏi

chết trong đầm tôm

§a d¹ng sinh häc trong HSTRNM

Hãy cứu bạn chúng tôi khỏi

chết trong đầm tôm

Đa dạng sinh học rừng ngập mặn

 Phương pháp minh hoạ

 Phương pháp sử dụng phương tiện trực

quan để minh hoạ về một hành động,

một nội dung cần giáo dục.

 Sử dụng rộng rãi cho cả giáo dục

chính quy và không chính quy.

 Giúp người đọc dễ dàng tiếp cận nội

dung GD.

 Phương pháp hấp dẫn tuy nhiên đòi hỏi

người sử dụng phương pháp phải có kỹ

năng biểu diễn và sử dụng các công cụ

trực quan.

Hướng dẫn học sinh tham quan rừng ngập mặn

(ảnh: Trần Minh Phượng) Chỉnh sửa câu trả lời sai trên màn hình

Con tôm nặng hơn rừng

chắn sóng

Ngập lụt do mất rừng chắn sóng

nghiên cứu khoa học, khu

bảo tồn thiên nhiên… giúp

các em hình thành ý thức lao

động, tình yêu thiên nhiên, ý

thức bảo vệ tài nguyên, môi

trường…

Học sinh tham quan bảo tàng động vật trường

Đại học KHTN Hà Nội (ảnh: Phạm Bình Quyền và cs, 2001)

Học viên một lớp tập huấn tham

quan mô hình “Phủ xanh đất

Sinh viên Canada và Việt Nam khơi cống thoát nước và trồng cây

(ảnh: Võ Duy, Vietnam Review No

503, 11/2000)

Hướng dẫn học sinh THPT trong giờ học ngoại khoá (ảnh:

Phạm Bình Quyền

và cs, 2001)

C¸c lo¹i h×nh gi¶ng d¹y trong GDMT

1 H×nh thøc d¹y häc néi kho¸

Học sinh trường THCS Giao Lạc nghe giảng về tác dụng của

RNM

2 H×nh thøc d¹y häc ngo¹i kho¸

Chăm sóc cây trong nhà

trường tại xã Thái Niên, Bảo Thắng, Lào Cai (SEF/11/02)