Sở dĩ tôi chọn chuyên đề này vì sự thay đổi cấu trúc đề thi của Bộ Giáo Dục. Điểm khác biệt giữa đề Nghị luận xã hội thông thường với đề Nghị luận xã hội 200 chữ trong kì thi THPT Quốc gia của Bộ : Thứ nhất : Thay đổi về cách ra đề .Đề bài yêu cầu bàn luận đánh giá về một vấn đề được đặt ra trong đề đọc hiểu. Có những đề yêu cầu dựa vào nội dung ở phần đọc hiểu, anh ( chị) hãy viết đoạn văn 200 chữ bàn về… Hoặc có những đề trích dẫn một câu văn và yêu cầu học sinh bàn luận,…Học sinh chỉ có thể làm tốt phần nghị luận xã hội khi đã hiểu thông điệp của văn bản ở đề đọc hiểu và câu văn được trích dẫn . Thứ hai : Bị giới hạn về dung lượng. Trước đây học sinh viết BÀI VĂN NGHỊ LUẬN XÃ HỘI, nhưng hiện nay chỉ cần viết ĐOẠN VĂN 200 TỪ ( 200 chữ ). Vì vậy thời lượng làm bài và biểu điểm bị rút ngắn, rất nhiều em gặp khó khăn về vấn đề này. Với mục đích như trên tôi hi vọng chuyên đề “Cách viết đoạn văn nghị luận xã hội 200 chữ và cách khắc phục một số lỗi hay gặp ở học sinh”. Sẽ chia sẻ được kinh nghiệm với đồng nghiệm , rút ra những bài học cho học sinh.
Trang 1CHUYÊN ĐỀ ÔN THI THPT QG MÔN: NGỮ VĂN
“Cách viết đoạn văn nghị luận xã hội 200 chữ và cách khắc phục
một số lỗi hay gặp ở học sinh”
A PHẦN MỞ ĐẦU
I -Lý do chọn chuyên đề:
Ôn thi THPT QG là một trong những nhiệm vụ trọng tâm đối với quá trình dạy và học Để thực hiện được nhiệm vụ trọng tâm đó đòi hỏi người học và người dạy luôn phải nỗ lực học hỏi, tìm tòi và sáng tạo Luôn phải bám sát cấu trúc đề thi của Bộ Giáo Dục Trên cơ sở đó giáo viên và học sinh sẽ có những
hướng đi đúng đắn Với chuyên đề “Cách viết đoạn văn nghị luận xã hội
200 chữ và cách khắc phục một số lỗi hay gặp ở học sinh” Tôi mong muốn
được chia sẻ, rút kinh nghiệm cùng đồng nghiệp để điều chỉnh nội dung, phương pháp dạy học một cách hiệu quả Từ đó căn cứ vào chương trình hiện hành cấu trúc đề thi THPTQG chúng ta có thể sắp xếp lại một số vấn đề dạy học thành các chuyên đề dạy học, tạo điều kiện để đổi mới phương pháp dạy học một cách triệt để Chỉ khi nắm chắc được phương pháp, kỹ thuật dạy học phát triển năng lực và phẩm chất người học; nắm được cách thức kiểm tra đánh giá theo định hướng này thì mới xây dựng được các chuyên đề dạy học một cách hợp lý và thực hiện có hiệu quả
II - Mục đích, nhiệm vụ, phạm vi và phương pháp nghiên cứu:
1 Mục đích nghiên cứu:
Sở dĩ tôi chọn chuyên đề này vì sự thay đổi cấu trúc đề thi của Bộ Giáo
Trang 2xã hội 200 chữ trong kì thi THPT Quốc gia của Bộ :
Thứ nhất : Thay đổi về cách ra đề Đề bài yêu cầu bàn luận/ đánh giá về một vấn đề được đặt ra trong đề đọc hiểu Có những đề yêu cầu dựa vào nội dung ở phần đọc hiểu, anh ( chị) hãy viết đoạn văn 200 chữ bàn về… Hoặc có những
đề trích dẫn một câu văn và yêu cầu học sinh bàn luận,…Học sinh chỉ có thể làm tốt phần nghị luận xã hội khi đã hiểu thông điệp của văn bản ở đề đọc hiểu
và câu văn được trích dẫn
Thứ hai : Bị giới hạn về dung lượng Trước đây học sinh viết BÀI VĂN NGHỊ
LUẬN XÃ HỘI, nhưng hiện nay chỉ cần viết ĐOẠN VĂN 200 TỪ ( 200 chữ ) Vì vậy thời lượng làm bài và biểu điểm bị rút ngắn, rất nhiều em gặp khó khăn về vấn đề này
Với mục đích như trên tôi hi vọng chuyên đề “Cách viết đoạn văn nghị luận
xã hội 200 chữ và cách khắc phục một số lỗi hay gặp ở học sinh” Sẽ chia sẻ
được kinh nghiệm với đồng nghiệm , rút ra những bài học cho học sinh
2 Nhiệm vụ nghiên cứu :
Đề tài này tập trung vào các nhiệm vụ sau:
Thứ nhất: Tìm hiểu lí thuyết một cách khái quát
Thứ hai: Khắc phục một số lỗi hay gặp của học sinh
Thứ ba: Một số đề thực hành
3 Phạm vi nghiên cứu :
- Học sinh lớp 12 trường THPT Bình Sơn
4 Phương pháp nghiên cứu :
Phương pháp chủ yếu khảo sát, nắm bắt tình hình thực tiễn và đúc rút kinh nghiệm thực tiễn giảng dạy hàng năm để tìm ra giải pháp chung
B - NỘI DUNG:
Trang 3I Cách viết đoạn văn nghị luận xã hội 200 chữ
1 Lí thuyết về đoạn văn:
- Đoạn văn là một phần của văn bản được tính từ chữ viết hoa đầu tiên lùi đầu dòng và kết thúc bằng một dấu chấm, nó diễn đạt ý hoàn chỉnh ở một mức độ nào đó logic ngữ nghĩa, có thể nắm bắt được một cách tương đối dễ dàng
Tuy nhiên, đoạn văn Nghị luận xã hội 200 chữ cần bám sát yêu cầu của đề và dựa trên nội dung/ thông điệp ở phần đọc hiểu Mà vấn đề đặt ra ở phần đọc hiểu rất phong phú: Có thể là một tư tưởng, một lối sống, một quan niệm, hay cách ứng xử, những vấn đề nóng của xã hội, hay một hiện tượng mạng Nên học sinh ngoài việc phải phân biệt được các dạng nghị luận còn phải nắm chắc
về cấu trúc một đoạn văn gồm: Câu mở đoạn (MB) câu phát triển đoạn (TB)và câu kết đoạn(KL)
Cụ thể
+ Đoạn văn thường có câu chủ đề:
++ Câu chủ đề: là câu nêu lên ý chính của toàn đoạn, mang nội dung khái quát,
ý nghĩa ngắn gọn Thường đứng ở đầu hoặc cuối đoạn văn
+ Các câu phát triển đoạn và câu kết đoạn có nhiệm vụ triển khai và làm sáng
tỏ câu chủ đề
+ Trong quá trình viết có thể sử dụng kết hợp các thao tác lập luận, trình bày đoạn văn theo lối diễn dịch, quy nạp, song hành…
2 Cách viết đoạn theo yêu cầu của đề:
a.Xác định yêu cầu của đề:
- Đề thường có hai dạng phổ biến là đề nổi và đề chìm Ở dạng đề nổi các em
dễ xác định yêu cầu của đề hơn, đề chìm khiến các em lúng túng đôi khi chệch hướng Vì vậy trong phần tìm hiểu đề các em phải xác định được các nội dung
Trang 4trong phần đọc hiểu, các luận điểm chính và phạm vi dẫn chứng
– Thứ nhất xác định về nội dung:
Đề bài có thể trích dẫn hoặc không trích dẫn câu văn trong phần đọc hiểu Điều quan trọng là các em cần hiểu yêu cầu của đề và xác định nội dung cần triển khai Muốn tìm hiểu đề tốt các em cần phải làm một số thao tác sau:
- Hs phải đọc kĩ đoạn văn, nắm được nội dung toàn văn bản Phải xác định
được đề bài yêu cầu viết về vấn đề gì? (nội dung của đoạn văn) Đây là yêu cầu
quan trọng nhất, đòi hỏi người viết phải bày tỏ quan điểm cá nhân rõ ràng
Nếu không xác định được yêu cầu của đề các em sẽ thất bại Sẽ đi lạc hướng hoặc viết không trọng tâm
+ Người viết phải giải thích được những từ khóa để hiểu vấn đề đó là gì (giải
thích), tại sao lại nói như thế (phân tích)
- Phải xác định được phạm vi dẫn chứng có như vậy dẫn chứng mới thuyết
phục, tránh lấy dẫn chứng nhầm sang nghị luận văn học hoặc làm văn Các em phải có phông kiến thức xã hội sâu rộng
- Phải đánh giá và nêu thái độ của người viết trước vấn đề đang bàn luận
Cần nêu ra những bài học nhận thức sau khi bàn luận Từ đó, đề xuất những giải pháp thiết thực và khả thi cho bản thân mình và tất cả mọi người.
Đối với dạng “đề nổi” , học sinh có thể dễ dàng nhận ra phạm vi nội dung và phương pháp lập luận Đối với dạng đề chìm, học sinh phải tự mày mò hướng đi
– Thứ hai xác định về hình thức:
+ Đề bài yêu cầu viết đoạn văn 200 chữ, học sinh cần trình bày trong 1 đoạn văn ( không được ngắt xuống dòng ), dung lượng an toàn khoảng 2/3 tờ giấy thi ( khoảng trên dưới 20 dòng viết tay), có thể nhiều hơn 1 vài dòng cũng không bị trừ điểm Đoạn văn cần diễn dạt lưu loát, không mắc lỗi chính tả, dùng từ, đặt câu
+ Đoạn văn phải đảm bảo bố cục ba phần: Đặt vấn đề – Giải quyết vấn đề – Kết thúc vấn đề.( Viết câu mở đoạn, phát triển đoạn và kết đoạn.)
Trang 5+ Đoạn văn sử dụng các thao tác lập luận: Giải thích – Phân tích – Chứng minh – Bình luận – Bác bỏ – Bình luận mở rộng
b Tìm ý cho đoạn văn:
– Xác định sẽ viết những nội dung cụ thể gì (ý chính)?
– Ghi ra những ý chính của đoạn văn ( Nên căn cứ vào nội dung đề và nội dung phần đọc hiểu để sắp xếp các ý thật hợp lí, lô gic )
– Việc tìm ý cho đoạn văn sẽ giúp ta hình dung được những ý chính cần viết, tránh tình trạng viết lan man dài dòng, không trọng tâm
c Các bước viết đoạn văn hoàn chỉnh :
– Sau khi tìm hiểu đề và xác định được ý chính cho đoạn văn , chúng ta tiến hành viết câu mở đầu
+ Câu mở đầu nên đi trực tiếp vào vấn đề ( Luận điểm chính) Đối với đoạn văn trong đề đọc hiểu, nên dẫn dắt từ nội dung/ câu nói của văn bản được trích dẫn Cách mở đoạn như vậy khiến cho người đọc hình dung được vấn đề trọng tâm mà mình sẽ triển khai trong những phần tiếp theo
– Đoạn văn có thể trình bày theo nhiều cách khác nhau, nhưng cách đơn giản nhất là trình bày theo kiểu diễn dịch:
– Viết các câu nối tiếp câu mở đầu :
+ Các câu nối tiếp lần lượt sử dụng các thao tác lập luận: Giải thích – Phân tích – Chứng minh – Bình luận – Bác bỏ – Bình luận mở rộng
+ Lưu ý cách diễn đạt và lỗi chính tả
– Viết câu kết của đoạn văn :
+ Câu kết của đoạn có nhiệm vụ kết thúc vấn đề
+ Dù đoạn văn dài hay ngắn thì câu kết cũng giữ vai trò quan trọng, để lại ấn tượng cho người đọc
+ Câu kết có thể nêu cảm xúc cá nhân, mở rộng vấn đề (nêu bài học chung), hoặc tóm lược vấn đề vừa trình bày
– Từ việc đặt ra và trả lời các câu hỏi trên, có thể hình dung một đoạn văn
Trang 6nghị luận cần được triển khai theo các bước:
+ Thứ nhất: Khái quát nội dung vấn đề và trích đề
+ Thứ 2: Giải thích
Trước tiên, cần giải thích nghĩa cụ thể của một số từ ngữ, khái niệm còn ẩn ý hoặc chưa rõ nghĩa trong đề Sau đó giải thích ý nghĩa cả câu nói hoặc khái quát
+ Thứ 3: Phân tích và chứng minh ( Thực chất là trả lời câu hỏi vì sao? Tại sao? Thế nào?)
Lí giải vấn đề, làm sáng tỏ vấn đề
Dẫn ra các ví dụ về những con người và sự việc cụ thể trong đời sống, xã hội, lịch sử…
+ Thứ 4: Bình luận, đánh giá, mở rộng
Khẳng định lại chân lí (bình luận, đánh giá)
Mở rộng và nâng cao vấn đề: Phê phán những hiện tượng đi ngược lại chân lí; Thứ 5: Liên hệ bản thân để rút ra bài học
* Lưu ý: Hs rất kém trong khâu lấy dẫn chứng vì vậy việc định hướng lấy dẫn chứng rất quan trọng
+ Đó phải là những dẫn chứng lấy ra từ đời sống thực tế, càng xác thực, càng
cụ thể càng có sức thuyết phục cao
+ Hạn chế lấy dẫn chứng từ tác phẩm văn học
+ Khi đưa dẫn chứng vào, không kể lan man mà nên thuật lại một cách ngắn gọn, nhấn mạnh vào khía cạnh ứng dụng của dẫn chứng đối với vấn đề đang chứng minh Đưa dẫn chứng phải kèm theo thái độ, quan điểm đánh giá rõ ràng
– Khi liên hệ thực tế để rút ra bài học: cần bày tỏ thái độ chân thành, nghiêm túc, tránh cách nói sáo mòn, gượng ép, giả tạo, “công thức”
II: Một số lỗi học sinh hay mắc phải và cách khắc phục.
1 Một số lỗi thường gặp
Trang 7Lỗi về hình thức
– Lỗi về thời gian: Phân bổ thời gian làm bài không hợp lí
- Lỗi về trình bày: Viết quá dài Không biết cách trình bày đoạn văn Nhầm lẫn kiểu như: mở một đoạn, thân một đoạn, kết một đoạn
- Viết không đúng trọng tâm Chưa xác định đây là dạng nghị luận gì (tư tưởng
về đạo lí hay hiện tượng xã hội) để có cách triển khai phù hợp
– Viết câu rườm rà, kiểu như nghĩ gì viết nấy, quá nhiều yếu tố biểu cảm làm mất đi tính rõ ràng, xác thực mà một bài văn, đoạn văn nghị luận xã hội cần có
- Chưa đảm bảo cấu trúc đoạn văn
+ Chưa có đủ 3 phần: Mở bài, Thân bài và kết bài (trong trường hợp chưa làm xong bài mà thời gian đã gần hết thì cần kết bài ngay để đảm bảo cấu trúc bài viết)
Lỗi về nội dung
- Mở bài không trúng vào vấn đề Mở đầu đoạn văn không nêu mệnh đề Dàn bài không lô gic
- Không xác lập được luận điểm, nói chung chung
– Dẫn chứng đưa ra không hợp lí, quá ít hoặc quá nhiều; dẫn chứng chung chung và mang tính chủ quan; thiếu dẫn chứng thực tế
– Liên hệ quá máy móc, khuôn mẫu, chưa định hướng được hành động cụ thể của bản thân
- Chưa xác định trọng tâm của bài viết là ở đâu và chú trọng vào đó
+ Chưa biết vận dụng đa dạng các biện pháp tu từ (so sánh, ẩn dụ, nhân hóa…) kết hợp với các thao tác lập luận trong văn bản (giải thích, phân tích, chứng minh,…) để bài viết có sức thuyết phục và sống động hơn
- Chưa biết sử dụng các yếu tố biểu cảm một cách hợp lí và nêu cảm nghĩ riêng
2 Cách khắc phục cá lỗi thường gặp:
Trang 8- Khắc phục thời gian bằng cách chia thời gian làm bài với từng câu dựa vào
số điểm trên đề ( với câu NLXH khoảng 20 - 25p)
- Trình bày đúng cấu trúc một đoạn văn ( không tạo ra các đoạn ) viết khoảng 2/3 trang giấy ( khoảng 20 đến 25 dòng viết tay)
- Đọc kĩ đề để xác định đúng trọng tâm, giúp bài làm chụm ý tránh lan man
- Xác định rõ ràng phạm vi dẫn chứng, iu tiên những dẫn chứng ngoài đời sống
- Xác định rõ đối tượng nghị luận để chọn phương pháp làm bài hợp lí
- Khi viết bài phải hiểu rõ phần đọc hiểu bài làm mới sâu sắc
- Không máy móc, luôn sáng tạo trong bài làm, luôn đưa ra ý kiến và quan niệm riêng của mình
- Quá trình viết phải sử dụng kết hợp nhiều thao tác lập luận để bài NLXH vừa
lô gic, mạch lạc, lí trí nhưng vẫn giàu cảm xúc
III: Một số đề minh họa.
Đề 1: Đọc đoạn văn sau và thực hiện yêu cầu phía dưới
Bạn sẽ làm gì khi có một ngày thức dậy thấy bên mình không còn việc gì nữa
cả Tiền trong túi không còn, việc làm không có, người yêu chia tay, bạn bè, gia đình ở xa… Cuộc sống coi như mất hết ý nghĩa Vậy mà đến lúc đó, tôi lại
tự dưng mỉm cười.
Con số không tròn trĩnh để người ta soi mình vào đó và chợt nhận ra những thất bại Như một chiếc gương soi trung thực để thấy ta từ thuở tập bò, tập đi, vội vàng tập chạy, rồi thì… vấp ngã Có kẻ ngã rồi nằm luôn, có kẻ gượng dậy để… ngã tiếp Trong suốt cuộc đời bao nhiêu lần ta ngã, bao nhiêu lần đứng dậy, ta có nhớ hết không?
Khi tiền trong túi không còn, tôi nghĩ đến hàng triệu người trên thế giới vẫn còn đang đói khát Khi việc làm không có, tôi tin cũng có hàng triệu người khác cũng đang chạy đôn chạy đáo tìm việc như mình Khi tình yêu tan vỡ, tôi viết thêm vào thời gian biểu của mình một số giờ học thêm hoặc đi ngủ Và rồi tôi mỉm cười Cuộc sống vẫn cứ trôi Đôi khi ta chao đảo Rồi sau đó ta sẽ nhận ra và lấy lại thế cân bằng Một câu danh ngôn nào đấy đại ý là như vậy Hình như tôi là người lạc quan.
Và khi người ta no đủ, người ta sẽ không thể có được cảm giác thử sức khao khát và hy vọng Bởi vậy cho đến già ta vẫn cứ là bé thơ khi chơi thứ đồ
Trang 9chơi này đến chán ngấy rồi lại đòi thứ khác Tôi khao khát no đủ nhưng sẽ chẳng bao giờ no đủ Lúc biết mình đang đi vào cái vòng tròn của con số không, tôi sẽ hít một hơi dài rồi vùng vẫy.
Có biết bao nhiêu người trên trái đất này tìm ý nghĩa cuộc sống bằng cách ban tặng cuộc đời mình đến những nơi xa xôi, những người cùng khổ Thế thì tại sao ta thấy đời mất hết ý nghĩa khi lại bắt đầu bằng bàn tay trắng?
Hãy cứ tin đi, bằng cách mỉm cười khi mình thất bại, sẽ thấy cuộc đời lại mỉm cười Khi ta không còn gì hết, không có gì hết, đời sẽ ban tặng ta một cái gì đó mới mẻ hơn, hạnh phúc hơn Sau hạnh phúc là bất hạnh, đi hết bất hạnh rồi sẽ gặp hạnh phúc Điều đó chẳng phải là quy luật hay sao?
(Trích “Bài học của thầy” – Trang 32 – NXB Hà Nội – Năm 2016)
Từ nội dung đoạn trích ở phần Đọc hiểu, anh/chị hãy viết một đoạn văn (khoảng 200 chữ) về điều bản thân cần làm để giữ thái độ lạc quan trong cuộc sống.
Yêu cầu về nội dung.
- Giải thích:
– Lạc quan: là thái độ sống tích cực của con người khi đối diện với khó khăn
thử thách, luôn tin tưởng vào tương lai tươi sáng và những điều tốt đẹp trong cuộc sống
–Những điều cần làm để giữ thái độ sống lạc quan:
+) Nhận thức rõ cuộc sống luôn tồn tại hai mặt khó khăn và thuận lợi, thử thách
và thời cơ, coi thái độ sống lạc quan là động lực để vươn lên trong cuộc sống
+) Sẵn sàng đối diện với khó khăn, thử thách, không buông xuôi, nản chí khi thất bại
+) Coi thất bại là cơ hộ tôi luyện ý chí, bản lĩnh và đúc kết kinh nghiệm để đi đến thành công
- Lạc quan đem lại những điều tốt đẹp như thế nào?
+ Đối với bản thân:
+ Đối xã hội:
- Phê phán lối sống bi quan, sống từ bỏ
– Bài học:
+) Cần rèn luyện bản thân, trau dồi tri thức để có thể sẵn sàng đương đầu và vượt qua khó khăn trong cuộc sống với tinh thần lạc quan
Trang 10Đề 2: : Đọc đoạn văn sau và thực hiện yêu cầu phía dưới
“Cả một thế giới rộng lớn ngoài kia đang chờ bạn, mặc dù con đường tới đó không hiện ra cho những ai chỉ muốn đi trên các lối mòn quen thuộc và làm những công việc quen thuộc Với những người này thì thế giới cũng chật hẹp giống như những lối mòn quen thuộc của họ và công việc của họ cũng hạn chế như những thói quen của họ vậy Còn với những người tiên phong quyết tâm đi trên những con đường mới và thử làm những cái mới với tinh thần cầu tiến và chấp nhận thử thách, thế giới thật sự là một địa bàn rộng lớn và có vô số công việc để làm Đó là cách thức mà tôi đã và sẽ tiếp tục sống – đi tìm những công việc mới và dồn tất cả những gì tôi có cho chúng.
Bạn là thanh niên Vậy hãy trở thành người đi tiên phong Đi tiên phong mới
là cách sống thực sự Thế giới đang trở nên khá nhỏ để có thể gọi là “Cái làng địa cầu” nhưng vẫn còn rất nhiều nơi để khám phá Hành tinh chúng ta có rất nhiều người đang làm rất nhiều việc vẫn chưa ai từng làm Hãy nghĩ đến cả thế giới và có những dự định to lớn, và đừng sợ thất bại Con đường của những người đi tiên phong là một con đường đơn độc, nhưng bạn phải tự mở đường cho tương lai của chính mình Đó là tất cả những gì gọi là một cuộc sống thực sự”.
(Trích Thế giới quả là rộng lớn và có rất nhiều việc phải làm, Kim Woo
Chung – Nguyên Giám đốc Tập đoàn Deawoo, NXB Văn hóa thông tin, tr.159,160)
Hãy viết một đoạn văn nghị luận (khoảng 200 chữ), trình bày suy nghĩ của
anh/ chị về vấn đề : Nếu phía trước là một con đường ?
Gợi ý:
* Giải thích:
– Con đường hiểu theo nghĩa hẹp là con đường trên mặt đất dùng để di chuyển
từ nơi này đến nơi khác
- Con đường hiểu theo nghĩa rộng là đường đời, là hành trình đi tới tương lai…
->Trước mỗi con đường, nhất là con đường đến tương lai, mỗi người có một lựa chọn, một cách giải quyết riêng tùy vào cách ứng xử của bản thân mình
*Phân tích, bàn luận:
– Con đường phía trước có thể mở ra nhiều hướng: Gần, xa, thuận lợi, khó khăn, giản đơn, phức tạp…
- Trước con đường, mỗi người có một sự lựa chọn khác nhau Có người bước tiếp, có người quay lại…