Trong các khối THCS trên phạm vi cả nước nói chung, tỉnh Thanh Hóa vàhuyện Thiệu Hóa nói riêng thì trường THCS Thiệu Thành,Thiệu Hóa đã đưaviệc tuyên truyền những nội dung về biển đảo và
Trang 11 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài
Những năm gần đây, vấn đề giao thương hàng hải và chủ quyền biển đảo
là vấn đề thời sự "nóng" của cả thế giới, trong đó có Việt Nam Các tầng lớpnhân dân ta, từ những người nông dân chân lấm tay bùn cho đến công nhân, rồiđội ngũ trí thức, người cao tuổi hầu như ai cũng muốn ra sức chung tay "góp
đá xây Trường Sa" “Ở nơi đảo xa, các chiến sĩ hải quân đang ngày đêm khắcphục khó khăn, nắm chắc tay súng để giữ "lấy biển lấy trời "; những ngư dânkiên cường bám biển; nhà sử học nỗ lực tìm kiếm để đưa ra những bằng chứngthiết thực chứng minh chủ quyền biển đảo Hoàng Sa và Trường Sa là của ViệtNam”[10] Thiết nghĩ, trong bối cảnh đó, không có lý do gì để một bộ phận họcsinh của chúng ta, những chủ nhân tương lai của đất nước, lại hiểu biết mơ hồ vềchủ quyền biển đảo “Biên giới, biển đảo là một phần lãnh thổ trọng yếu của đấtnước”[11] Chủ trương của đảng và nhà nước ta đặc biệt coi trọng việc tuyêntruyền và nâng cao nhận thức về chủ quyền biển đảo, vấn đề này được đẩy mạnh
và triển khai bằng nhiều hình thức phong phú nhằm đem đến những thông tinchính thống liên quan đến biển đảo và công tác phân giới, cắm mốc chủ quyền
Do đó công tác tuyên truyền cần tiến hành thường xuyên, liên tục, đi sâu vào cácđối tượng cụ thể, đặc biệt chú trọng lớp trẻ - học sinh các cấp
Trong các khối THCS trên phạm vi cả nước nói chung, tỉnh Thanh Hóa vàhuyện Thiệu Hóa nói riêng thì trường THCS Thiệu Thành,Thiệu Hóa đã đưaviệc tuyên truyền những nội dung về biển đảo vào chương trình học bằng nhiềuhình thức nhằm giúp học sinh nắm vững kiến thức chủ quyền, làm giàu thêmtình yêu, niềm tự hào với biển đảo quê hương Tuy nhiên số giáo viên đã có sựđổi mới, tìm tòi để truyền đạt nội dung này, đem lại hứng thú và hiệu quả chobài giảng của mình lại không nhiều Việc tích hợp này cũng chỉ dừng lại đối vớihọc sinh khối 8, 9, chủ yếu ở môn Địa lí còn với học sinh lớp 6, 7 và các bộ mônkhác thì chưa thực sự được chú trọng Ở các em học sinh lớp 6, 7 sự hiểu biết vềvấn đề biển đảo là rất hạn chế dù ở cấp Tiểu học các em cũng đã được thầy côtrang bị sơ giản Trong khi đó sự hiểu biết những kiến thức cơ bản, khoa học vềbiển đảo từ nhà trường ngay ở những lớp đầu cấp chính là nền tảng, khởi nguồntình cảm và ý thức giữ gìn, bảo vệ Tổ quốc của tuổi trẻ
Hơn nữa, “Ngữ văn là môn học vừa mang tính nghệ thuật vừa mang tínhcông cụ Con đường giáo dục của văn học là đi từ tình cảm, nhận thức đến hànhđộng Nó dễ tác động và thấm sâu trong lòng con người”[2] Cho nên việc đưanội dung biển đảo tích hợp vào bộ môn Ngữ văn là rất hợp lí Vì nhận thấy đây
là một vấn đề quan trọng và rất cấp thiết nên tôi mạnh dạn đưa ra “một số biệnpháp tích hợp giáo dục nội dung biển đảo Việt Nam trong giảng dạy tác phẩmvăn xuôi Ngữ văn lớp 6 nhằm nâng cao chất lượng giáo dục ở trường THCSThiệu Thành, Thiệu Hóa”
1.2 Mục đích nghiên cứu
Thông qua quá trình giảng dạy các tác phẩm văn xuôi ở môn Ngữ văn lớp
6 giáo viên áp dụng một số biện pháp để tích hợp nội dung biển đảo vào bàigiảng của mình nhằm trang bị kiến thức cho học sinh về một bộ phận lãnh thổrộng lớn của tổ quốc
Trang 2Kết quả là học sinh có được ý thức trách nhiệm với biển và tài nguyênmôi trường biển, biết có các hành động thích hợp để giúp mọi người xung quanhhiểu biết thêm về biển, có ý thức bảo vệ vùng biển của Tổ quốc góp phần nângcao chất lượng giáo dục.
Đồng thời các em sẽ có thêm những kĩ năng sống cơ bản, những cách ứng
xử trong thực tế phù hợp; Bồi dưỡng trong tâm hồn học sinh tình yêu biển đảo,yêu quê hương đất nước
1.3 Đối tượng nghiên cứu của đề tài
- Đề tài nghiên cứu chỉ tập trung đề cập đến vấn đề biển đảo có liên quan đếncác tác phẩm văn xuôi trong chương trình Ngữ văn 6
- Đối tượng nghiên cứu là học sinh lớp 6 ở trường THCS Thiệu Thành, ThiệuHóa
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp điều tra, vấn đáp
- Phương pháp nghiên cứu khoa học
- Phương pháp thống kê, phân tích, tổng hợp
- Phương pháp khảo sát, thực nghiệm
- Phương pháp tích hợp, nghiên cứu tài liệu
Trang 32 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
2.1.1 Tích hợp trong dạy học văn
Tích hợp: Tích hợp là một trong những xu thế dạy học hiện đại, tiên tiếnđang được vận dụng rộng rãi trên thế giới “Trong giáo dục hiện đại, tích hợp làmột phương hướng nhằm phối hợp một cách tối ưu các quá trình học tập riêng rẽcủa các môn, các phân môn khác nhau theo những hình thức, mô hình cấp độkhác nhau nhằm đáp ứng những mục tiêu, mục đích và yêu cầu cụ thể”[2] Cùngvới việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực, coi người học làtrung tâm thì dạy học theo quan điểm tích hợp đang ngày càng trở thành xu thếdạy học đem lại hiệu quả cao
Tích hợp trong dạy học văn: Thời gian qua, việc tích hợp trong giờ họcNgữ văn được thực hiện khá hiệu quả với nhiều nội dung và hình thức tích hợp.Giáo viên đã gắn bài học với đời sống xã hội như giáo dục bảo vệ môi trường,giáo dục an toàn giao thông, bảo vệ di tích lịch sử danh lam thắng cảnh, kĩ năngsống Việc tích hợp đã đem đến cho giờ học không khí sôi nổi, hào hứng, mangtính thực tiễn cao hơn Cũng vì vậy mà số học sinh có hứng thú với bộ môn cũngtăng hơn
2.1.2 Tích hợp giáo dục nội dung biển đảo trong giờ dạy- học Ngữ văn 6
Tiếp cận vấn đề về biển - đảo quê hương:
Theo Công ước của Liên Hiệp Quốc về Luật Biển năm 1982 thì nước ta
có “diện tích biển khoảng trên 1 triệu km2, gấp 3 lần diện tích đất liền, chiếmgần 30% diện tích Biển Đông”[8] “Vùng biển nước ta có khoảng 3.000 hòn đảolớn, nhỏ và 2 quần đảo xa bờ là Hoàng Sa và Trường Sa, có vị trí đặc biệt quantrọng như một tuyến phòng thủ tiền tiêu để bảo vệ sườn phía Đông đất nước;một số đảo ven bờ còn có vị trí quan trọng được sử dụng làm các điểm mốcquốc gia trên biển”[11] Thế nhưng khi nói đến toàn vẹn lãnh thổ, rất nhiềungười vẫn đơn giản nghĩ tới vùng đất liền chứ rất ít chú ý đến vùng biển đảo Sựthiếu sót trong suy nghĩ và nhận thức này bắt nguồn từ việc những nội dung vềbiển đảo ít được đề cập một cách bài bản nghiêm túc trong chương trình giáodục các cấp Để khắc phục điều này, các giáo viên trong các nhà trường đã tíchhợp nội dung biển đảo Việt Nam vào các môn học trong đó có môn Ngữ văn.Mục tiêu tích hợp giáo dục nội dung biển đảo:
Việc tích hợp nội dung biển đảo trong giờ học Ngữ văn sẽ giúp học sinhnâng cao nhận thức về chủ quyền biển đảo, về thế mạnh, vị trí chiến lược củabiển đảo Việt Nam trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Các em cònnắm được những cơ sở pháp lí về chủ quyền của Việt Nam ở hai quần đảoHoàng Sa,Trường Sa; biết thêm về chủ trương đường lối của Đảng, nhà nước vềvấn đề biển đảo; hưởng ứng các phong trào, các cuộc vận động hướng vềTrường Sa, Hoàng Sa Từ đó nâng cao ý thức trách nhiệm của học sinh đối vớiđất nước
Nội dung vấn đề biển đảo Việt Nam tích hợp trong giờ dạy - học Ngữvăn:
Căn cứ vào những định hướng và các hướng dẫn nội dung tuyên truyền về
Trang 4biển đảo Việt Nam của Đảng, Nhà nước ta; căn cứ vào nội dung chương trìnhNgữ văn 6 THCS, qua thực tế dạy học bản thân tôi thấy có thể tích hợp nhiềunội dung khác nhau của vần đề biển đảo Việt Nam vào các tiết học phần vănxuôi Như:
+ Vị trí địa lí, đặc điểm tự nhiên, tiềm năng thế mạnh của biển đảo
+ Tuyên truyền các chủ trương của Đảng, các văn bản pháp luật liên quan đến biển đảo, về chủ quyền đối với hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa
+ Vẻ đẹp của biển đảo Việt Nam; Cuộc sống của con người nơi đảo xa…
2.1.3 Nguyên tắc tích hợp
Sau khi đã xác định được mục đích tích hợp, nội dung và địa chỉ tích hợp,giáo viên cần có phương pháp dạy học phù hợp Để có những giờ dạy theo quanđiểm tích hợp đạt kết quả cao, theo tôi:
- Giáo viên phải thấm nhuần quan điểm tích hợp, có cái nhìn tổng thể về mục tiêu chương trình Sách giáo khoa, phương pháp dạy bộ môn
- Sử dụng nội dung phù hợp và căn cứ vào kiến thức chuẩn môn Ngữ văn 6
- Khai thác nội dung chọn lọc, không tràn lan, phù hợp với từng bài, từng phần
- Phát huy tính tích cực của học sinh
2.2 Thực trạng vấn đề
Trước khi thực hiện đề tài này tôi đã làm một cuộc khảo sát đối với họcsinh khối lớp 6 năm học 2016 - 2017 ở trường THCS Thiệu Thành, Thiệu Hóa.Nội dung khảo sát tập trung vào những kiến thức liên quan đến những hiểu biết
cơ bản về biển đảo, về hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa của Việt Nam Kếtquả bài làm của học sinh như sau:
Thời gian qua, cùng với quá trình tuyên truyền rộng rãi về chủ quyền biểnđảo và những tin tức luôn được cập nhật trên các bản tin thời sự thì giáo viênNgữ văn nói riêng và các bộ môn khác nói chung trong nhà trường đã đưa nộidung này vào bài dạy của mình Riêng bộ môn Ngữ văn cũng có nhiều kinhnghiệm hay được phổ biến Nhưng các kinh nghiệm chưa đi sâu vào từng khốilớp, chưa trải rộng tới từng phân môn nên chưa có sức lan tỏa
Trên tinh thần quán triệt công văn số 633/KH- SGDĐT của Sở Giáo dục
và Đào tạo Thanh Hóa về “Kế hoạch công tác tuyên truyền biển, đảo năm
2016”[12] Ban giám hiệu và các tổ chuyên môn trường THCS Thiệu Thành, Thiệu Hóa cũng đã thường xuyên nhắc nhở cán bộ giáo viên nâng cao trách
Trang 5nhiệm của mình trong công tác tuyên truyền giáo dục về biển đảo cho học sinh.Tuy nhiên các tổ chuyên môn cũng mới chỉ dừng lại ở việc gợi ý và khuyếnkhích cán bộ giáo viên thực hiện mà chưa có hướng dẫn cụ thể Một số giáo viênchỉ có ý đối phó khi được kiểm tra nên chưa có sự đầu tư, nghiên cứu Đối vớimôn Ngữ văn do số lượng bài đề cập đến nội dung biển đảo có nhưng ít, lại sợdạy không hết bài nên giáo viên cũng chưa thực sự chú trọng Một số khác tíchhợp chỉ mang tính ngẫu hứng và tự phát Nội dung tích hợp chưa phong phú,
chưa mang tính hệ thống liên tục Đây chính là nguyên nhân dẫn đến
sự hiểu biết về biển đảo của các em bị hạn chế
Một nguyên nhân nữa là học sinh lớp 6 chưa chủ động cập nhật các vấn
đề thời sự, kĩ năng tư duy còn yếu, chưa có thói quen tìm hiểu kiến thức ngoàimôn học.Trong khi đó những kiến thức này các em đã được cập nhật ở Tiểu họcnhưng chưa sâu, lên lớp 8, lớp 9 các em mới được tiếp cận bài bản ở môn Địa lí.Đây là nguyên nhân khiến các em không lí giải được biển có tiềm năng thếmạnh gì, nguồn lợi kinh tế ra sao, có vị trí vai trò gì? Vậy vấn đề cơ bản mà các
em còn mơ hồ, chưa nhận thức đúng đắn thì hậu quả sẽ ra sao khi các em sẽ lànhững chủ nhân xây dựng và bảo vệ tổ quốc trong tương lai? Câu hỏi đó tôi luônđặt ra khi đứng trước thực trạng hiểu biết về biển đảo của học sinh lớp 6 trongtrường Tôi thiết nghĩ cần phải có biện pháp thiết thực, gần gũi phù hợp với các
em Và một trong các biện pháp đó là giáo dục về biển đảo cho học sinh bằngcách tích hợp trong giờ dạy - học tác phẩm văn xuôi ở môn Ngữ văn lớp 6 Vậytích hợp như thế nào vấn đề này đối với học sinh lớp 6? Đề tài của tôi sẽ là mộtgợi ý nhỏ
Ví dụ 1: Dạy bài Sông nước Cà Mau ( Bài 18, tiết 77 Ngữ văn 6 tập 2)
GV gợi dẫn để học sinh tìm hiểu và nhớ lại những kiến thức đã biết vềđịa lí Việt Nam liên quan đến vùng đất Cà Mau như: “Cà Mau là vùng đất cuốicùng cực Nam Tổ quốc, với 2 mặt giáp Biển Đông và Vịnh Thái Lan, có tiềmnăng lớn về du lịch biển, đảo Nơi đây có cột mốc toạ độ quốc gia Mũi Cà Mau
là một địa điểm có ý nghĩa thiêng liêng của bất cứ người dân Việt Nam nào”[8]
Bên cạnh đó GV cho các em sưu tầm một số hình ảnh về vùng đất và con
Trang 6người Cà Mau; Tìm hiểu về kiểu rừng ngập mặn, về cây đước, về khái niệm cửabiển.
Từ đó giúp các em có cái nhìn bao quát hơn về vùng đất cuối cùng cực Nam Tổ quốc, hình thành ý thức bảo vệ chủ quyền, bảo vệ giá trị của các vùng biển cũng như hiểu hơn về hệ sinh thái biển
Ví dụ 2: Dạy bài: Cô Tô (Bài 25, tiết 103-104 Ngữ văn 6, tập 2).
GV yêu cầu học sinh chuẩn bị trước ở nhà theo gợi ý: Xem bản đồ nước ta và trao đổi với người thân về chủ đề biển đảo của Tổ quốc
? Hãy cho biết, biển và đảo có vai trò gì về kinh tế và giao thông biển, an ninh - quốc phòng?
? Là học sinh, em có thể làm gì để góp phần bảo vệ chủ quyền biển đảo thiêng liêng của Tổ quốc?[9]
Tìm thêm các tư liệu nói về quần đảo cô Tô để hiểu thêm về vùng biển này
Nội dung biển đảo tích hợp rất phong phú, có thể tích hợp trong từng thờiđiểm (tích hợp ngang), từng vấn đề hoặc tích hợp mở rộng theo hướng vận dụngnhững kiến thức liên quan ở các bộ môn khác để lí giải rõ một số chi tiết, hìnhảnh nghệ thuật… Điều quan trọng giáo viên phải thực sự linh hoạt, phải nghiêncứu kĩ nội dung cần tích hợp, tích hợp với môn nào để có định hướng chuẩn bịkiến thức phù hợp Với các đơn vị kiến thức các em đã biết, giáo viên yêu cầucác em nhớ lại nhằm củng cố ôn tập, so sánh đối chiếu, đồng thời rèn cho họcsinh ý thức và kĩ năng vận dụng Còn các đơn vị kiến thức sẽ hình thành, giáoviên gợi mở, yêu cầu các em tìm sự hỗ trợ của phụ huynh, các nguồn khác đểkhơi gợi sự ham hiểu biết, muốn khám phá ở học sinh
2.3.2 Tích hợp trong quá trình hướng dẫn học sinh học trên lớp
Trong quá trình giảng dạy tôi nhận thấy có một số văn bản có thể tích hợpnội dung liên quan đến biển đảo khá hay và dễ như: Con Rồng cháu Tiên, Sôngnước Cà Mau, Cô Tô Ta có thể thực hiện tích hợp theo nhiều cách thức Lựachọn cách thức nào là tùy thuộc vào nội dung cụ thể từng phần, từng văn bản.Giáo viên có thể thông qua việc kiểm tra bài cũ, giới thiệu bài, tìm hiểu về tácphẩm, tổng kết - luyện tập để cung cấp thêm kiến thức về biển đảo, đồng thờigiáo dục cho các em tình yêu vẻ đẹp và sự giàu có của biển đảo quê hương;những công việc và con người lao động miền biển; thấy được vẻ đẹp trong cuộcsống và tâm hồn của họ cũng như những giá trị kinh tế mà biển đem lại cho conngười
Khi thực hiện đòi hỏi người dạy phải khéo léo để không làm ảnh hưởngđến nội dung của bài, đặc trưng thể loại Cách thức tích hợp chủ yếu là liên hệ
mở rộng hoặc tiến hành phát vấn - đàm thoại, thảo luận, tranh luận Thời gianngắn.Vì đây là tiết dạy văn bản nên nội dung khá nhiều và tương đối khó Muốnviệc tích hợp có hiệu quả cả giáo viên và học sinh đều phải có tâm thế chủ động.Tôi hướng dẫn học sinh theo các bước sau:
Bước 1: Tích hợp thông qua việc kiểm tra bài cũ:
Kiểm tra bài cũ là bước đầu tiên trong tiến trình tổ chức hoạt động dạyhọc một bài cụ thể Mục đích là kiểm tra việc học bài ở nhà cũng như mức độhiểu bài của học sinh Ngoài ra nó cũng có tính chất kết nối giữa các bài đã học
và bài đang học Thông thường giáo viên sẽ kiểm tra những kiến thức liên quan
Trang 7đến nội dung ở bài học trước đó Thành thử tiết học rất nặng nề, đôi khi tạo áplực cho học sinh Việc làm mới hoạt động này là rất cần thiết đối với những bài
có liên quan đến vấn đề biển đảo Bởi những kiến thức liên quan đến biển đảocác em tiếp nhận trong thực tế cuộc sống và sẽ không khó để các em có thể trảlời khi gắn vào bài học
Ví dụ: Dạy bài: Cô Tô (Bài 25, tiết 103-104 Ngữ văn 6, tập 2).
GV có thể kiểm tra bài cũ của học sinh thông qua hệ thống câu hỏi sau:
? Trong chương trình ngữ văn 6, chúng ta đã học một văn bản viết về một vùngđất phương Nam của tổ quốc Đó là văn bản nào? Em hãy giới thiệu đôi nét vềvùng đất đó? Nêu cảm nghĩ của em?
Bước 2: Tích hợp thông qua phần giới thiệu bài:
Giới thiệu bài là thao tác nhỏ, chiếm lượng thời gian không đáng kể trongtiết dạy nhưng lại có ý nghĩa khá lớn trong việc chuẩn bị hứng thú cho học sinhkhi bắt đầu bài học Giáo viên có thể vận dụng thao tác này để tích hợp Để làmtốt điều này tôi hướng dẫn các em như sau:
- Cho học sinh xem tranh ảnh về các vùng biển nước ta, cuộc sống củaquân và dân trên các vùng đảo Yêu cầu các em nêu suy nghĩ của mình sau khixem tranh
- Chỉ cho các em giới hạn vị trí của vùng biển Việt Nam, hình ảnh haiquần đảo Hoàng Sa và Trường Sa cũng như các đảo lớn khác và nêu vị trí quantrọng của chúng cũng như của biển Đông với kinh tế, giao thương trên thế giới
- Cung cấp các kiến thức về biển đảo khác có liên quan đến bài học
Căn cứ vào nội dung kiến thức cụ thể của từng văn bản để gợi dẫn và liên
hệ tới những nội dung biển đảo gần gũi phù hợp Giáo viên có thể giới thiệubằng lời giảng hoặc sử dụng tranh ảnh, lược đồ để cung cấp thêm kiến thức Cáckiến thức này đều thuộc lĩnh vực môn Địa lí nên cần có sự tìm hiểu và chuẩn bịchu đáo Trong quá trình thực hiện sáng kiến tôi đã tích hợp nội dung biển đảo ởphần giới thiệu bài và thấy học sinh hứng thú, có tâm thế hứng khởi khi bắt đầubài mới
Ví dụ: Dạy bài: Cô Tô (Bài 25, tiết 103-104 Ngữ văn 6, tập 2) GV hỏi:
? Em biết gì về vùng đảo Cô Tô?
Sau khi học sinh trả lời, GV vừa cho học sinh xem một số hình ảnh vềcảnh và cuộc sống sinh hoạt của người dân nơi đảo Cô Tô vừa giới thiệu thêm:
“Cô Tô là một quần đảo có nhiều đảo lớn nhỏ nằm trong vịnh Bái Tử Long(thuộc vịnh Bắc Bộ), cách bờ biển Quảng Ninh 100km Biển Cô Tô rất đẹp vàgiàu tài nguyên”[3] -> Giúp HS thêm yêu cảnh sắc đất nước, thêm yêu bà conlàng chài trên miền đảo xa, được biết thêm nét đẹp trong cuộc sống sinh hoạtcủa người dân vùng đảo
Bước 3: Tích hợp thông qua câu hỏi tìm hiểu bài kết hợp giảng, bình: Trong
hoạt động dạy học Ngữ văn, hình thức hỏi - đáp đóng vai trò rất quan trọng, thể
hiện tính tích cực chủ động của người học cũng như vai trò củagiáo viên Nếu lồng ghép tích hợp nội dung biển đảo thông qua hệ thống câu hỏithì hiệu quả tích hợp sẽ được nâng cao Ta có thể gắn một chi tiết, một hình ảnhhoặc một hình tượng, hoàn cảnh sáng tác… của tác phẩm để tích hợp Hoặctrong quá trình phân tích có thể liên hệ, mở rộng, giảng bình thêm Thực tế dạy
Trang 8học, do đối tượng học sinh, do kiến thức của bài nhiều và đôi khi là chủ quancủa giáo viên mà tiết giảng văn thiếu đi lời bình Điều đó cũng đồng nghĩa vớiviệc giờ giảng văn mà thiếu chất văn Cho nên, để giờ dạy học văn bản thêmsinh động tôi đã thường xuyên đưa thêm lời bình Không chỉ thu hẹp trong phạm
vi kiến thức môn học, tôi muốn thông qua những lời bình để mở rộng kiến thức cho học sinh và tôi đã lồng thêm kiến thức về biển đảo
Ví dụ1: Dạy bài: Con Rồng cháu Tiên (Bài 1, tiết 1.Ngữ văn 6 tập 1).
Sau khi hỏi về nguồn gốc của Lạc Long Quân, giáo viên kết luận:
Những lời mở đầu câu chuyện vừa gợi không khí huyền thoại với nhữngchi tiết kì ảo về gốc tích hình dạng nhân vật Lạc Long Quân vừa mở ra khônggian sống cội nguồn của người Việt cổ - không gian nước nôi biển cả Từngsống gắn bó với biển từ thuở sơ khai, biển đã đi sâu vào tâm thức người Việt, indấu đậm nét trong lời kể mở đầu truyền thuyết như một không gian khởi sinhquen thuộc, gần gũi của nhân vật chính Phải chăng từ thời rất xa xưa ấy, “nướcnôi” đã có ý nghĩa chỉ hình tượng cái “nôi” thủy sinh của thủy tổ tộc Việt: biểnĐông? Gốc tích Rồng biển cũng làm nên nét riêng biệt độc đáo của hình tượngthủy tổ người Việt[4]
Khi phân tích chi tiết “Cuộc chia tay, chia con” giáo viên hỏi: Vậy thông
điệp mà người xưa muốn gửi gắm qua câu câu nói của Lạc Long Quân là gì?
Thông điệp mà truyền thuyết muốn gửi qua câu nói của Lạc Long Quân là
ý nguyện đoàn kết, thống nhất của người Việt ở mọi miền đất nước Nhưng sâu
xa hơn, từ thuở sơ khai người Việt đã có ý niệm sâu sắc về chủ quyền lãnh thổ,lãnh hải, những không gian sinh tụ cội nguồn[4]
GV cần làm rõ chủ quyền ở đây là chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ bao gồmvùng đất, vùng trời, vùng biển của đất nước chúng ta, từ đó các em mới hiểuđược thế nào là chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ, giúp các em có cách ứng xử trongthực tế về bảo vệ chủ quyền
Ví dụ 2: Dạy bài: Sông nước Cà Mau (Bài 18, tiết 77 Ngữ văn 6 tập 2) Khi phân tích hình ảnh rừng đước, GV hỏi: Em biết gì về cây đước?
Cho HS quan sát hình ảnh cây đước, rừng đước và nhấn mạnh: Rừngđước là biểu tượng cho vẻ đẹp hoang dã, sức sống tiềm tàng, mạnh mẽ của CàMau Đây cũng là “kiểu rừng ngập mặn thường gặp ven biển”[8] “Màu xanhcủa đước là vẻ đẹp là sức sống của Cà Mau Giữa màu xanh bao la là tiếng rì ràocủa sóng biển Đông”[7]
GV giới thiệu thêm: Đất Mũi được nhắc đến như một vùng đất thiêngliêng trong tâm thức người Việt Nam và trong đời, ai cũng ước một lần đượcđến Khi đến với Cà Mau, ta sẽ được thăm cột mốc toạ độ quốc gia, ngắm rừng,ngắm biển, chiêm ngưỡng ráng chiều ẩn hiện trên vùng trời biển bao la Nơi đây
có hệ sinh thái rừng ngập mặn rất đa dạng và phong phú[11]… Qua đó địnhhướng, hình thành ý thức bảo vệ giá trị của các hệ sinh thái biển và lòng tự hào
về vẻ đẹp của quê hương đất nước
Ví dụ 3: Dạy bài: Cô Tô (Bài 25 tiết 103-104 Ngữ văn 6, tập 2).
Ở đoạn phân tích cảnh mặt trời mọc GV hỏi:
? Em đã bao giờ ngắm cảnh mặt trời mọc trên biển chưa? Tình cảm của em đốivới vẻ đẹp của thiên nhiên Tổ quốc như thế nào?
Trang 9GV cho HS quan sát cảnh bình minh trên biển ->Yêu mến, trân trọng, gắn bóvới vẻ đẹp của thiên nhiên Tổ quốc.
Bước 4: Tích hợp thông qua tiểu kết từng phần và phần tổng kết:
Đây là hình thức tích hợp thông qua lời thuyết giảng vừa có ý nghĩa kháiquát vấn đề vừa có ý nghĩa chuyển tiếp Ta có thể tích hợp dưới dạng liên hệ sosánh, đối chiếu Ở đây tôi đã lồng kiến thức về biển đảo vào phần tiểu kết vàtổng kết đối với các văn bản có nội dung liên quan Làm như vậy không chỉ giúpcác em nắm chắc bài học mà còn củng cố, mở rộng thêm kiến thức
Ví dụ 1: Dạy bài: Con Rồng cháu Tiên (Bài 1, tiết 1.Ngữ văn 6 tập 1).
GV củng cố bài: Lung linh, kì vĩ hiện cùng sóng nước biển Đông, hìnhtượng truyền thuyết cha Lạc Long Quân từ lâu đã in đậm trong tâm thức mỗingười Việt như một biểu tượng vô cùng linh thiêng, cao quý về cội nguồn, giốngnòi… Từ câu chuyện kì ảo, đầy ắp chất thơ kể về buổi đầu cha Rồng Lạc LongQuân và mẹ Tiên Âu Cơ mở nước, ta có thể tìm thấy ngọn nguồn cội rễ một nétbản sắc văn hóa vẫn dạt dào, thấm đẫm trong tâm thức dân tộc Việt từ bao đờinay[4]
Ví dụ 2: Dạy bài: Cô Tô (Bài 25 tiết 103-104 Ngữ văn 6, tập 2).
Phân tích đoạn 2 GV tiểu kết: Nếu ở đoạn thứ nhất, màu xanh nước biển
là trung tâm của mọi so sánh, như hải đảo Cô Tô giữa biển trời vịnh Bắc Bộ, nơisóng bể tràn vào rồi lại lan rộng ra xa, thành những vòng sóng thì ở đoạn hai,mỗi so sánh lại tạo thành những con sóng nối tiếp, tạo thành nhịp sóng, nơinhững người chài lưới Cô Tô vượt sóng ra khơi Đó là vẻ đẹp trong sáng, kĩ vĩcủa Cô Tô[6]
-> Giáo dục lòng yêu biển quê hương
Sau khi phân tích cảnh sinh hoạt và lao động trên đảo trong một buổisáng:
GV bình: Cảnh đám đông xúm xít quanh một cái giếng nước ngọt; cảnhđoàn thuyền chuẩn bị ra khơi và những người dân chài gánh nước ngọt từ giếngxuống thuyền Ở ngoài đảo thì mọi sinh hoạt thường ngày hầu như đều tập trungquanh cái giếng nước ngọt ấy, do đó “cái giếng là cả một xã hội thu nhỏ, đứng
từ cái giếng có thể quan sát, có thể nghe được toàn bộ cảnh cuộc sống, hơi thởcủa cuộc sống nơi đây”[6]
-> GV liên hệ và giới thiệu thêm về cuộc sống của con người trên các cácmiền đảo xa, gợi dẫn đến cuộc sống của các chiến sĩ ở Hoàng Sa, Trường Sa qua
Bước 5: Tích hợp thông qua phần luyện tập.
Đây là điều kiện thuận lợi nhất để giáo viên tiến hành tích hợp nội dungbiển đảo sau khi học xong một tiết, một bài, giúp học sinh nắm chắc kiến thứcnày để vận dụng trong việc rèn luyện kĩ năng nghe, nói, đọc, viết Nếu trên lớpkhông có thời gian thì yêu cầu các em về nhà tiếp tục làm hoàn chỉnh
Ở phần luyện tập giáo viên nên có những gợi ý và các bài tập phù hợp
Trang 10nhằm giúp học sinh củng cố bài học đồng thời bổ sung kiến thức về biển đảocũng như phát huy những năng khiếu về âm nhạc, hội họa Ngoài ra các emphải thấy được trách nhiệm của mình đối với biển đảo quê hương.
Ví dụ 1: Dạy bài Con Rồng cháu Tiên (Bài 1, tiết 1.Ngữ văn 6 tập 1) GV
ra bài tập: Bố là Rồng nơi miền biển, mẹ là Tiên ở nơi núi cao Nguồn gốc xuấtthân của hai nhân vật này có liên quan gì đến đặc điểm địa lí của nước ta? [4]
Ví dụ 2: Dạy bài Cô Tô (Bài 25, tiết 103-104 Ngữ văn 6, tập 2).
Bước 1: GV treo bản đồ nước ta
Bước 2: Tiến hành phát vấn, đồng thời cung cấp các kiến thức mà các emchưa biết
? Ở Việt Nam, ngoài quần đảo Cô Tô em còn biết thêm những đảo, quần đảo nào nữa?
GV gợi dẫn đến 2 quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, đảo Bạch Long Vĩ,đảo Phú Quốc, đảo Côn Sơn … GV giới thiệu, chỉ rõ “vùng biển của nước ta làmột bộ phận của Biển Đông và thuộc đại dương Thái Bình Dương”[8] Từ đócho các em quan sát thấy “nước ta có chung biển với nhiều nước ở khu vực vàbiển nước ta có vị trí rất quan trọng trong khu vực Đông Nam Á nói riêng và thếgiới nói chung”[11] Khi cho HS quan sát lược đồ cần nhấn mạnh “hai quần đảoTrường Sa và Hoàng Sa thuộc chủ quyền của Việt Nam đã được quốc tế côngnhận”[8] để các em thấy vai trò và giá trị của biển đảo nước ta
? Hãy cho biết biển và đảo có vai trò gì về kinh tế và giao thông biển, an ninh quốc phòng?
? Quần đảo nào của Việt Nam bị Trung Quốc dùng vũ lực đánh chiếm, và họ chiếm vào năm nào?
? Trung Quốc chiếm đoạt như vậy có đúng luật biển năm 1982 không? Vì sao?
? Qua những điều vừa được biết em thấy mình cần phải làm gì để phát triển và bảo vệ chủ quyền biển đảo thiêng liêng của Tổ quốc?
GV kể thêm những mẩu chuyện về chủ quyền và cuộc đấu tranh bảo vệbiển, đảo Tổ quốc Nên cho HS biết thêm về Hải đội Hoàng Sa, Hải quân nhàNguyễn; Trận hải chiến đầu tiên của Hải quân Việt Nam (1964); Trường Sa -khúc bi tráng 14/3; Mắt thần trên Biển Đông… để học sinh thấy được cha ông ta
đã phải cố gắng và hy sinh rất nhiều để bảo vệ chủ quyền biển đảo
Bài tập về nhà:
GV yêu cầu học sinh viết một đoạn văn nêu cảm nhận của mình về mộtthắng cảnh vùng biển và đề xuất bài học của bản thân trong việc bảo vệ, giữ gìn,phát huy ý nghĩa tốt đẹp của thắng cảnh
Hoặc GV giới thiệu thêm vẻ đẹp của biển Việt Nam qua một số hình ảnh
và các đoạn văn tiêu biểu
Ví dụ: Thiên nhiên Hạ Long chẳng những kì vĩ mà còn duyên dáng Nét
duyên dáng của Hạ Long chính là cái tươi mát của sóng nước, cái rạng rỡ củađất trời Sóng nước Hạ Long quanh năm trong xanh Đất trời Hạ Long bốn mùasáng nắng Bốn mùa Hạ Long mang trên mình một màu xanh đằm thắm: xanhbiếc của biển, xanh lam của núi, xanh lục của trời Màu xanh ấy như trường cửu,lúc nào cũng bát ngát, cũng trẻ trung, cũng phơi phới Núi non, sóng nước tươi
Trang 11đẹp của Hạ Long là một bộ phận của non sông Việt Nam gấm vóc mà nhân dân
ta đời nọ tiếp đời kia mãi mãi giữ gìn[5]
2.3.3 Tích hợp thông qua hoạt động ngoài giờ lên lớp.
Do điều kiện thời gian nên giáo viên không thể truyền tải tất cả các vấn đềliên quan đến bài học trong một tiết học Do đó có những kiến thức sẽ đượccủng cố thêm ở các hoạt động khác như hoạt động ngoài giờ lên lớp Trong quátrình thực hiện đề tài, ở các hoạt động ngoài giờ lên lớp tôi đã phối hợp vớiĐoàn - Đội để triển khai kế hoạch
Trước một tác phẩm văn xuôi, mỗi học sinh sẽ có cách tiếp cận riêng theocảm xúc, quan điểm, nhận thức của bản thân Tuy nhiên để chiếm lĩnh và khámphá được hết các lớp nghĩa của văn bản không phải là điều dễ với đối tượng họcsinh lớp 6 Hơn nữa, hầu như phần văn bản được học trong sách giáo khoa chỉ làmột đoạn trích Nhằm giúp học sinh có cái nhìn bao quát tác phẩm được học tôi
đã cho các em tiếp cận toàn văn bản Chẳng hạn, văn bản“Sông nước Cà Mau”
là một đoạn trích từ truyện “ Đất rừng Phương Nam” của nhà văn Đoàn Giỏi hay văn bản “Cô Tô” trích từ tùy bút“Cô Tô” của nhà văn Nguyên Tuân nên tôi
sẽ đọc cho các em nghe toàn tác phẩm Ngoài ra, tác phẩm “Đất rừng phương Nam” đã được dựng thành phim nên tôi cũng cho các em xem Trong quá trình
tương tác với học sinh ở buổi hoạt động ngoài giờ lên lớp tôi luôn lồng ghép nộidung biển đảo trong giới hạn cho phép Bên cạnh đó tôi còn cung cấp thêm các
tư liệu khác liên quan đến biển đảo, chủ quyền biển đảo để các em có cái nhìntoàn diện hơn Sau đó tôi sẽ đưa ra một số yêu cầu để khắc sâu kiến thức trướckhi kết thúc
Ví dụ 1: Khi xem xong bộ phim “Đất phương Nam” GV hỏi:
? Em có cảm nhận gì về Cà Mau - vùng đất cực nam của Tổ quốc.?
? Cảnh rừng U Minh qua lời văn của tác giả Đoàn Giỏi và qua phim gợi cho emsuy nghĩ gì? Liên hệ trách nhiệm của học sinh trong việc bảo vệ rừng nói chung
và rừng ngập mặn ven biển nói riêng
Ví dụ 2: Sau khi học sinh nghe xong toàn văn bài kí “Cô Tô” GV hỏi:
? Với tư cách là người chủ tương lai của đất nước, với tình yêu biển đảo, em sẽ làm gì cho biển đảo quê hương ?
Yêu cầu học sinh vẽ một bức tranh về cảnh bình minh trên biển
Thông qua hoạt động này các em có điều kiện mở rộng hiểu biết qua cáccâu chuyện, các bộ phim liên quan đến biển đảo của quê hương Các em sẽ đượcthể hiện thái độ tình cảm của mình qua những việc làm cụ thể nhất như vẽ tranh
về biển đảo, viết những suy nghĩ cảm xúc sau khi xem xong một bộ phim haynghe truyện… Như vậy học sinh một lần nữa được tiếp cận với các thông tin vềbiển đảo, được trải nghiệm thực tiễn và sẽ hình thành được các kĩ năng sống, kĩnăng nhận định một vấn đề Hơn thế nữa các em biết được trách nhiệm của mình
là muốn bảo vệ biển đảo của đất nước trước hết phải biết, phải hiểu rõ về nó sau
đó là thể hiện tình yêu quê hương đất nước, yêu từng tấc đất, từng hòn đảo ngoàikhơi xa
2.3.4 Giáo án thực nghiệm.
Do phạm vi đề tài nghiên cứu rộng, bản thân dự định sẽ nghiên cứu sâu hơn ở những năm tiếp theo nên tôi xin đưa một giáo án thực nghiệm như sau: