Yếu tố văn hoá dân gian trong tiểu thuyết 1Q84 của Haruki Murakami

Tuy hiện thực và con người luôn là những vấn đề được đặt lênhàng đầu khi phân tích tác phẩm của ông, ta cũng không thể bỏqua những yếu tố mang màu sắc văn hoá dân gian.. 1Q84 là một tron

UỶ BAN NHÂN DÂN TỈNH KHÁNH HOÀ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHÁNH HOÀ

KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

YẾU TỐ VĂN HOÁ DÂN GIAN TRONG TIỂU THUYẾT 1Q84 CỦA HARUKI MURAKAMI

Họ và tên sinh viên: Nguyễn Quang Minh Hiếu

Khoa: Sư phạm

Giảng viên hướng dẫn: ThS Phan Thị Thuỳ Nhung

Khánh Hoà, tháng 06 năm 2020

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến ThS Phan Thị ThuỳNhung, người đã tận tình hướng dẫn và góp ý cho tôi trong suốtquá trình nghiên cứu và thực hiện khoá luận này

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô khoa Sư phạm bộ mônNgữ Văn đã nhiệt tình giảng dạy suốt bốn năm qua để tôi có đượcnhững kiến thức nền tảng trong việc thực hiện khoá luận này

Khoá luận của tôi vẫn còn nhiều thiếu sót, rất mong nhậnđược những ý kiến đóng góp của các thầy cô để khoá luận đượchoàn thiện hơn

Sinh viên thực hiện

Nguyễn Quang Minh Hiếu

MỤC LỤC

do đó ông bị nhiều nhà văn trong nước nhận xét là “mất gốc”.Nhưng cũng nhờ sự phóng túng ấy mà văn chương Murakami cóđược sức hút và giá trị riêng Những vấn đề mà con người hiện đại

vô cùng trăn trở như bản chất của xã hội, giá trị của sự tồn tại hay

ý nghĩa của cái chết dưới ngòi bút của Murakami trở nên ám ảnhtột cùng đối với người đọc Do đó, sức ảnh hưởng của ông khôngthua kém gì những bậc đàn anh thời trước

Đối với văn học nói chung, có nhiều phương pháp khác nhau

để giải mã một tác phẩm, trong đó phương pháp phân tích tác

phẩm dưới góc nhìn văn hoá là một phương pháp quan trọng bởivăn học luôn chứa đựng trình độ, đặc trưng văn hoá của mỗi quốcgia, khu vực Với các sáng tác của Haruki Murakami, điều này lạicàng được thể hiện rõ nét qua những thế giới thực - ảo đan xen với

vô vàn những biểu tượng, hình ảnh mang màu sắc cổ đại Đọc cáctác phẩm của Murakami, người đọc thường có xu hướng tập trungvào hành động, tính cách và tâm lý nhân vật mà ít quan tâm đếnnhững chi tiết, hình ảnh, bối cảnh xung quanh Do đó, chúng ta sẽ

vô tình bỏ qua những dấu hiệu để giải mã tác phẩm một cách sâusắc Tuy hiện thực và con người luôn là những vấn đề được đặt lênhàng đầu khi phân tích tác phẩm của ông, ta cũng không thể bỏqua những yếu tố mang màu sắc văn hoá dân gian Chúng khôngchỉ giúp tác phẩm của ông mang tính dân tộc mà còn thể hiện sựsáng tạo của ông cả về cách “giải thiêng” những truyền thống,những huyền thoại lẫn những cách tân về kỹ thuật viết

1Q84 là một trong số ít tác phẩm được Murakami tập trung

khai thác các vấn đề xã hội kể từ sau Ngầm hay Sau cơn động đất,

cùng với đó là vấn đề con người cá nhân quen thuộc khiến tácphẩm này vừa mang màu sắc hiện thực huyền ảo, vừa mang dángdấp của hiện thực phê phán Do vậy, tác phẩm không chỉ là cuộchành trình đi tìm bản ngã thường thấy mà còn là sự vạch trần mặttrái của xã hội đương thời Tuy nhiên, vì đây là tiểu thuyết còn khámới nên chưa có nhiều công trình nghiên cứu về tác phẩm này,đặc biệt là khía cạnh văn hoá dân gian Mặt khác, không chỉ 1Q84

mà ở các tác phẩm khác của Murakami, người ta cũng chưa chú ýnhiều đến vấn đề này Chúng tôi cho rằng việc tìm hiểu yếu tố vănhoá dân gian là một bước quan trọng để hiểu được Murakamimuốn nói gì trong tác phẩm của mình Hơn nữa, ở tác phẩm 1Q84,chúng tôi nhận thấy sự xuất hiện của các yếu tố văn hoá dân giandường như phong phú hơn so với các tác phẩm trước đó và chúngđóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện giá trị tư tưởng của tácphẩm Vì những lí do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài “Yếu tốvăn hoá dân gian trong tiểu thuyết 1Q84 của Haruki Murakami”

2 Lịch sử nghiên cứu

2.1 Nghiên cứu về yếu tố văn hoá dân gian trong tiểu

thuyết Murakami

PGS.TS Lê Huy Bắc từng nhận định:“Văn của Murakami luôn

đi tìm yếu tố dân gian, truyền thống Nhật Bản” [18] Theo lẽ đó,

đã từng có nhiều bài viết, bài nghiên cứu có liên quan đến yếu tốvăn hoá trong những tác phẩm của Murakami

Trong bài viết Biểu tượng cổ mẫu và thực tại phức diện qua tiểu thuyết Murakami Haruki (Tạp chí VHNT số 328, tháng

10/2011), Th.S Nguyễn Bích Nhã Trúc đã chỉ ra nghệ thuật sử dụngbiểu tượng trong sáng tác của Murakami, đặc biệt là những biểutượng mang tính huyền thoại Qua đó cho thấy ông là người amhiểu cả văn hoá phương Đông lẫn phương Tây

Trong luận văn Khuynh hướng hiện thực huyền ảo trong tiểu thuyết Haruki Murakami, Châu Hồng Thảo đã chỉ ra những nét đặc

trưng trong việc xây dựng yếu tố huyền ảo trong tiểu thuyếtMurakami qua các phương diện hình tượng nhân vật, không gian,thời gian và biểu tượng nghệ thuật cũng như chỉ ra ý nghĩa củachúng Từ đó, người viết khẳng định đây là yếu tố không thể thiếutrong sáng tác của Murakami

Trong luận văn Biểu tượng trong tác phẩm Kafka bên bờ biển của Murakami Haruki, Trần Lam Vy đã chỉ ra và lí giải những hình

ảnh biểu tượng cũng như phân tích nghệ thuật xây dựng biểu

tượng nghệ thuật trong tác phẩm Kafka bên bờ biển, luận văn này

cho thấy được dấu ấn văn học hậu hiện đại, tính huyền thoại vàcách giải thiêng huyền thoại trong tác phẩm của Murakami

Trong luận văn Hệ thống hình tượng trong Kafka bên bờ biển của Haruki Murakami, Phạm Văn Toàn đã phân tích một cách chi

tiết hệ thống hình tượng nhân vật, ngoài ra cũng đề cập đến một

số hình tượng sự vật khác và nghệ thuật xây dựng hình tượng

trong tiểu thuyết Kafka bên bờ biển.

Trong luận văn Thực và ảo trong truyện ngắn của Haruki Murakami, Trần Thị Yến Minh đã chỉ ra các phương diện mang tính

hậu hiện đại trong việc xây dựng thế giới thực và ảo trong truyệnngắn của Haruki Murakami Qua đó khẳng định đây là thủ pháp kểchuyện độc đáo của ông

phẩm của Murakami và Yoshimoto để hiểu hơn về đặc điểm lịch sử,văn hoá, văn học và tôn giáo của phương Đông

Trong sách Murakami Haruki: The Simulacrum in Contemporary Japanese Culture, Michael Seats đã chỉ ra những

vấn đề bàn luận về văn hoá đương đại Nhật Bản thông qua các tácphẩm của Murakami Từ đó cung cấp thêm tư liệu cho nhữngngành nghiên cứu về Nhật Bản hiện đại

Trong tiểu luận “Cat imagery in haruki murakami's fiction”,

Adelina Vasile đã chỉ ra và lí giải ý nghĩa hình tượng con mèo, mộtloài vật xuất hiện thường xuyên trong tác phẩm của Murakami Từ

đó cho thấy sự khéo léo của Murakami trong việc sử dụng hình ảnhnày để thể hiện tâm lý nhân vật Bài viết còn đề cập đến phươngpháp phân tâm học trong việc phân tích nhân vật

2.2 Nghiên cứu về tác phẩm 1Q84

1Q84 là tác phẩm khá mới nên số lượng các bài nghiên cứu,phân tích, đánh giá về tác phẩm này còn rất ít ỏi, có thể kể đếnmột số bài viết trong và ngoài nước như:

Trong bài viết Motif folklore trong tiểu thuyết 1Q84 của Haruki Murakami, PGS.TS Nguyễn Thị Mai Liên đã chỉ ra và phân

tích một số motif quen thuộc trong những truyện cổ dân gian đượcMurakami tái hiện trong tác phẩm của mình, bao gồm motif diệt ácquỷ, motif chạy trốn, motif đi tới xứ sở khác, motif sinh nở kì lạ vàmotif phân thân

Trong luận văn Nghệ thuật kết cấu tiểu thuyết 1Q84 của Haruki Murakami, Hoàng Thị Nga đã tập trung phân tích nội hàm

văn bản qua việc phân tích nghệ thuật kết cấu về mặt cốt truyện,nhân vật và không gian, thời gian trong tiểu thuyết 1Q84

Trong bài báo Behind Murakami’s Mirror, New York Books,

Charlé Baxter đã nêu cảm nhận của mình về hình ảnh “thế giớiảo”, về ý nghĩa của những cái “phi thực tế” trong tác phẩm 1Q84của Murakami Tác giả cho rằng thế giới song song là hình ảnhphản chiếu hiện thực chúng ta đang sống với sự lên ngôi của bạolực và các thế lực tà ác, con người phải sống trong thế giới ấy dù

họ không muốn và chỉ có sức mạnh của niềm tin, của tình yêu giữangười với người mới có thể giúp họ chiến thắng được thế giới ấy

Những tài liệu trên cho thấy tác phẩm 1Q84 dù ra mắt gầnđây nhưng đã nhận được sự chú ý đáng kể bởi độc giả nói chung

và những người có chuyên môn về lĩnh vực văn học nói riêng Chắchẳn vẫn còn rất nhiều vấn đề có thể khai thác trong tác phẩm này,đặc biệt là yếu tố văn hoá dân gian

3 Mục tiêu của đề tài

Đề tài này làm rõ đặc điểm, ý nghĩa và vai trò của những yếu

tố văn hoá dân gian xuất hiện trong tiểu thuyết 1Q84 Qua đó hiểuthêm về quan niệm, tư tưởng, đặc trưng văn học của Murakami vàkhẳng định tác phẩm của Murakami vừa mang dấu ấn văn học hậuhiện đại, vừa mang màu sắc cổ điển của văn hoá dân gian Nhờ đó,

ta hiểu hơn về đất nước, con người Nhật Bản và văn hoá thế giới

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

*Đối tượng nghiên cứu: Những yếu tố văn hoá dân gian

trong tác phẩm 1Q84 của Haruki Murakami

*Phạm vi nghiên cứu: Để thực hiện đề tài, chúng tôi đã

khảo sát tác phẩm: 1Q84 (tập 1, 2, 3), Dương Tường dịch, NXB Văn

học, Hà Nội

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi sử dụng nhữngphương pháp nghiên cứu sau:

Phương pháp phân tích – tổng hợp: Lý giải những yếu tố vănhoá dân gian trong tác phẩm, từ đó tìm ra ý nghĩa của chúng vàdụng ý của nhà văn

Phương pháp văn hoá học: Tìm hiểu về văn hoá dân giantruyền thống và cách Murakami vận dụng chúng trong tác phẩmcủa mình

Phương pháp thi pháp học: Nghiên cứu về sự tác động củayếu tố văn hoá dân gian đối với hình thức nghệ thuật của tácphẩm, cụ thể là việc xây dựng nhân vật và không gian nghệ thuật

Phương pháp kí hiệu học: Tìm hiểu dụng ý nghệ thuật của tácgiả thông qua các yếu tố cấu thành tác phẩm văn học như cốttruyện, nhân vật, ngôn ngữ, biểu tượng, điểm nhìn…

6 Cấu trúc luận văn

Luận văn này gồm có ba chương

Chương 1: Những vấn đề chung

Chương 2: Yếu tố văn hoá dân gian trong tiểu thuyết 1Q84

xét trên phương diện nhân vật

Chương 3: Yếu tố văn hoá dân gian trong tiểu thuyết 1Q84

xét trên phương diện không gian nghệ thuật

7 Đóng góp của luận văn

Thông qua luận văn này, chúng tôi muốn tổng hợp và phântích các yếu tố văn hoá trong tiểu thuyết 1Q84, điều mà các bàiviết, bài nghiên cứu khác chỉ mới thể hiện một khía cạnh nào đó.Nhờ đó, đưa ra cái nhìn tổng quan về văn hoá Nhật Bản, văn hoáthế giới trong sáng tác của Murakami nói chung và tác phẩm 1Q84nói riêng

Chúng tôi cũng muốn đóng góp nghiên cứu của mình vàonhững công trình nghiên cứu chung về văn học đương đại NhậtBản nói chung và văn chương Murakami nói riêng, cũng như cácnghiên cứu về thi pháp văn học hậu hiện đại Ngoài ra, vì 1Q84 làmột tác phẩm tương đối mới, nghiên cứu của chúng tôi sẽ gópphần cung cấp thêm tư liệu, góc nhìn cho những công trình nghiêncứu khác về sau.

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Yếu tố văn hoá dân gian trong văn học

Văn hoá và văn học có mối quan hệ biện chứng lẫn nhau, đó

là điều ta có thể khẳng định Văn học được xem là một hình thái ýthức xã hội, cụ thể là ý thức về thẩm mỹ Do đó, mối liên hệ giữavăn hoá và văn học là mối liên hệ khắng khít giữa cái chung và cáiriêng, giữa cái bộ phận và cái tổng thể Văn học không chỉ làphương tiện biểu hiện văn hoá mà còn trở thành nơi để bảo tồn

văn hoá Nhà nghiên cứu M Bahktin đã từng khẳng định: “Văn học

là một bộ phận không thể tách rời của văn hóa Không thể hiểu nó ngoài cái mạch nguyên vẹn của toàn bộ văn hóa một thời đại trong đó nó tồn tại.” [49] Để phản ánh một xã hội đa chiều, đa

diện, văn hoá sẽ được thể hiện trong văn học theo nhiều cách khácnhau, với những mục đích khác nhau Một hình ảnh, biểu tượng, sựvật, không gian, khoảng thời gian, motif… dưới ngòi bút tài hoa vàsức sáng tạo của tác giả, đều có thể trở thành những tín hiệu đểngười đọc giải mã tác phẩm vì không ngoại trừ khả năng đó là kếtquả của một nền văn hoá lâu đời Tiếp cận một tác phẩm văn họckhông chỉ là phát hiện những giá trị nội hàm của nó mà còn pháthiện được một hệ tư tưởng của cả một dân tộc đằng sau tác phẩm

ấy Tuy vậy, phương pháp này lại xuất hiện khá muộn trên thế giới.Thật ra, những người nghiên cứu đã ý thức được sự liên quan giữavăn học và văn hoá, nhưng lại chưa lí giải được chúng một cáchsâu sắc và chặt chẽ Những người được xem là tiên phong trongviệc xây dựng những công trình có giá trị thể hiện mối liên hệ vănhọc – văn hoá là những nhà nghiên cứu đến từ Nga: M Bakhtin, V.Skhlovski, Y Lotman… Họ đã đặt nền móng trong công cuộc

nghiên cứu văn hoá thông qua văn học Ở Việt Nam, phương phápnày càng xuất hiện muộn hơn, nhưng những công trình mà cácnhà văn hoá học để lại đã góp phần to lớn trong việc mở ra hướngnghiên cứu văn học mới cho nền văn chương nước nhà Có thể kể

đến một số thành tựu như: Mối quan hệ giữa văn hoá và văn học của Đỗ Thị Minh Thuý, Văn học Việt Nam dòng riêng giữa nguồn chung của Trần Ngọc Vương, Văn học trung đại Việt Nam dưới cái nhìn văn hoá của Trần Nho Thìn, Tiếp cận văn học từ hệ thống văn hoá của Đỗ Lai Thuý, Giá trị văn hoá của văn học Việt Nam của

Trần Đình Sử…

Văn hoá dân gian là cội nguồn của mọi nền văn hoá trên thếgiới bởi nó gắn bó mật thiết với sự phát triển của loài người Vănhoá dân gian chi phối đời sống sinh hoạt của con người trên mọiphương diện, làm tiền đề cho nền văn hoá dân tộc sau này Vì thế,muốn hiểu về một đất nước, một hệ tư tưởng, ta không thể bỏ quayếu tố này Để chỉ khái niệm văn hoá dân gian, giới nghiên cứutrên thế giới đều thống nhất chung một thuật ngữ là “folklore”.Thuật ngữ này xuất phát từ tiếng German -một tộc người cổ đạisinh sống ở Bắc Âu, tiền thân của người Anh, Đức và Hà Lan ngàynay - bao gồm sự kết hợp của hai từ “folk” (dân tộc) và “lore” (trithức, nhận thức) Như vậy “folklore” chính là những tri thức, cáchnhận thức của dân tộc về cuộc sống Thuật ngữ “folklore” được đềxuất lần đầu tiên bởi William J Thoms - một nhà văn người Anh –trong bài viết đăng trên báo The Athenaeum, London năm 1846

Ông dùng nó để chỉ những “phong tục, tập quán, nghi thức, mê tín, ca dao, tục ngữ của người thời trước.” [32] Quan niệm này

hướng nội hàm văn hoá dân gian về những giá trị tinh thần củacon người Bài báo này sớm gây được tiếng vang và thuật ngữfolklore ngay lập tức được chấp nhận trong giới nghiên cứu vănhoá Tuy vậy, đến nay các nhà nghiên cứu vẫn chưa thể thống nhấtmột định nghĩa chung về văn hoá dân gian Riêng ở Việt Nam, cácnhà nghiên cứu thường tập trung tìm hiểu văn hoá dân gian trêncác lĩnh vực: ngữ văn dân gian; nghệ thuật dân gian; tri thức dângian; tín ngưỡng, phong tục và lễ hội [32] Chúng là những sảnphẩm của trí tuệ, là những sáng tạo nghệ thuật mang tính thẩm

mỹ cao Những yếu tố này được gìn giữ và lưu truyền bằng nhiều

cách thức khác nhau, tiêu biểu là những hiện vật, biểu tượng vàthông qua ngôn ngữ Trong đó, ngôn ngữ (truyền miệng hoặc chữviết) là phương tiện phổ biến và quan trọng nhất Văn hoá dângian thể hiện tư duy của con người trong quá trình tồn tại, làm chủ

tự nhiên và đặc biệt là xây dựng xã hội, nó là một trong những cơ

sở phân biệt dân tộc này với dân tộc khác

Nhưng trước khi bàn đến vấn đề phê bình văn học, chínhnhững tác giả phải là người ý thức được việc phải dùng ngòi bútcủa mình để thể hiện những bản sắc của một nền văn hoá dân tộc.Trên thế giới, không ít các tác giả đã thấm nhuần cái hồn của dântộc và tôn vinh, ngợi ca chúng trong các sáng tác của mình, cũng

có người mượn văn hoá như một công cụ để biến đổi, sáng tạo lạiphục vụ cho mục đích phản ánh của mình

Ở Nga, Puskin xứng đáng với biệt danh “mặt trời thi ca” mànhân loại đặt cho ông, người đã mở đường cho sự phát triển rực rỡcủa văn học Nga thế kỉ 19 Những tác phẩm của Puskin đều chứađựng hơi thở của nước Nga và yếu tố văn hoá dân gian là một

trong những đặc điểm tiêu biểu chứng minh cho điều đó Đọc Con đầm pích, người đọc dễ dàng nhận ra sự tương đồng giữa nó với

những truyện cổ tích dân gian Nhân vật chính Gherman tượngtrưng cho kẻ tham lam, bá tước Anna Phedotopna tượng trưng choyếu tố thần kì, còn tiểu thư Lidaveta Ivanopna tượng trưng cho lựclượng trợ giúp nhân vật chính Gherman với niềm khao khát bíquyết chiến thắng cờ bạc đã tìm đến bá tước Anna vì lời đồn rằng

bà có bí quyết để chiến thắng ba ván bài liên tiếp, tuy nhiên,Gherman lại vô tình khiến bà chết Sau đó, linh hồn của bá tướcAnna đã hiện về truyền bí quyết cho Gherman với điều kiện anhphải giúp bà chăm sóc tiểu thư Lidaveta Vì sự tham lam của mình,Gherman đã hứa suông và cuối cùng bị trừng phạt Đó là quanniệm “ác giả, ác báo” đã tồn tại từ bao đời nay Hay trong tiểuthuyết Người con gái của viên đại uý, Puskin luôn đặt lời đề từ ởđầu mỗi chương để thâu tóm nội dung của cả chương Lời đề từ ấy

có thể là một câu ca dao, dân ca, tục ngữ, ngạn ngữ, một bài hát

cổ hoặc lời thoại của một vở kịch xưa

Những tác phẩm thời kì Phục Hưng ở châu Âu cũng chứađựng nhiều yếu tố văn hoá dân gian Chẳng hạn như ở tác phẩm

Don Quijote của Cervantes, từ cách mở đầu ta đã thấy bóng dáng

của kiểu truyện cổ “Cách đây không lâu, tại một làng nọ xứ Mancha…” Hình tượng nhân vật Don Quijote là sự kế thừa của hình

tượng người hiệp sĩ trung cổ, cuộc hành trình tìm kiếm lí tưởng củaDon Quijote cũng giống như cuộc ra trận chiến đấu của người hiệp

sĩ Một đặc điểm khác của văn hoá dân gian trong tác phẩm là thủpháp nghịch dị, thể hiện qua việc xây dựng nhân vật Don Quijote

được miêu tả là một người “da thịt sắt seo”, “vàng ệch”, “mặt mũi xương xẩu”, ta sẽ thấy nực cười khi thấy một người có ngoại hình như thế này lại muốn “bênh vực kẻ yếu, đạp bằng mọi gian nguy,

để tiếng thơm lưu truyền mãi mãi” [52, 24], chàng cưỡi trên lưng chú ngựa Rosinante thảm hại, chỉ có “da bọc xương” mà chàng

nghĩ đó là một con tuấn mã cừ khôi Ta thấy cả người và ngựa có

một sự tương xứng với nhau rõ rệt,“việc hòa trộn các nét của con người và con vật là một trong những hình thức cổ xưa nhất và đặc trưng nhất của văn hóa trào tiếu dân gian.” [22] Không chỉ dừng ở

ngoại hình, sự nghịch dị còn thể hiện qua suy nghĩ của DonQuijote, thế giới trong mắt chàng giống như những xứ sở trongsách chàng đã đọc và chàng phải sống với cung cách của một hiệp

sĩ thực sự Chàng chọn một cô thôn nữ tầm thường làm người màmình thầm thương trộm nhớ; xem những quán trọ là những toà lâuđài còn con gái của chủ quán là chủ nhân lâu đài; xem cối xay gió

là bọn khổng lồ; khi đi qua một đám tang, chàng “nhìn cái kiệu hoá ra cái cáng, trên đó có một hiệp sĩ bị trọng thương hoặc đã chết và nhiệm vụ của chàng là phải trả thù cho kẻ bị nạn” [52,

164]; hay khi trông thấy đàn cừu qua đường khiến bụi bay mù mịt,chàng lại tưởng đó là đội quân trung cổ đang giao chiến…

Bước sang thế kỉ 20, chủ nghĩa hiện thực trong văn họcphương Tây bắt đầu có sự đổi mới Nhu cầu nhận thức lại hiện thực

và bộc lộ “cái tôi” cá nhân trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết, dẫnđến nhiều khuynh hướng sáng tác khác nhau Trong đó, tiêu biểunhất phải kể đến khuynh hướng “huyền thoại hoá” Những câuchuyện nhại lại thần thoại là phương thức nghệ thuật phổ biếntrong các tác phẩm thời kì này, trong đó có thể kể đến hình tượng

nhân vật Santiago trong Ông già và biển cả của Hemingway.

Không khó để người đọc nhận ra hình ảnh của Chúa Giêsu qua

nhân vật Santiago, lão hành nghề đánh cá nhưng đã bốn mươingày liền lênh đênh trên biển vẫn không bắt được một con cá nào,việc này gợi cho ta nhớ đến sự kiện Chúa chịu cám dỗ trong samạc trong bốn mươi ngày Trong Kinh thánh, số bốn mươi là hìnhảnh mang tính biểu tượng, đó là quãng thời gian chuẩn bị để đónmột ân sủng nào đó của Chúa như kết quả của trận đại hồng thuỷbốn mươi ngày đêm là việc sinh ra một dân tộc được gọi là con củaChúa, kết quả của việc Chúa chịu cám dỗ suốt bốn mươi ngày đêmtrong sa mạc là việc lời Chúa được rao truyền cho mọi người, kếtquả của bốn mươi ngày sau khi Chúa sống lại là sự khai sinh củaGiáo hội… Ngoài ra, lão Santiago còn rất nhiều lần cầu nguyện

trong suốt cuộc hành trình như “Cầu chúa làm nó nhảy lên” [55, 45], “Xin Chúa hãy giúp con trừ bỏ cái chứng chuột rút này đi” [55, 51], “Nếu cá mập đến, cầu Chúa hãy rủ lòng thương lấy con cá và

cả con nữa” [55, 59], “Chúa giúp ta chịu đựng” [55, 77]… hành

động này giống như việc Chúa Giêsu thường xuyên cầu nguyện vớiChúa Cha khi Ngài đi rao giảng Tin Mừng

Một đất nước Nhật Bản đang chìm trong nỗi sợ hãi, hoangmang mà Thế chiến thứ hai để lại đã khiến Y Kawabata – với mộtnỗi niềm hoài cổ mãnh liệt – tìm về những giá trị bị lãng quên củadân tộc Trà đạo, những nghệ sĩ geisha, vũ nữ lang thang, quốcphục kimono và vô vàn vẻ đẹp truyền thống khác được Kawabatacất giữ trong kho văn chương của mình với niềm tiếc thương cao

độ Văn chương của ông mang nặng tư tưởng duy mỹ, đề cao cáiđẹp hình thức Cái đẹp được Kawabata miêu tả ở nhiều bình diệnkhác nhau nhưng đó đều là cái đẹp mang tính truyền thống trongquan niệm của con người Nhật Bản Không chỉ miêu tả cái đẹp,Kawabata còn cho ta thấy số phận của cái đẹp ấy: vẻ đẹp vẹn toànlại nhận phải cái kết không toàn vẹn Xứ tuyết là câu chuyện vềnghệ thuật Geisha lại kết thúc bằng hình ảnh cái chết của nhân

vật Yoko mà “vẻ đẹp thanh khiết của nàng như một biểu tượng cho cái đẹp truyền thống mà Shimamura đang tìm về” [14] Hay câu

chuyện về nghệ thuật trà đạo Nhật Bản trong Ngàn Cánh Hạc lạikết thúc bằng cảnh tượng nhân vật Fumiko đập vỡ chiếc chénShino Càng trân trọng và nâng niu cái đẹp bao nhiêu, Kawabatacàng đau lòng trước thực tại bấy nhiêu, xã hội phát triển quá

nhanh chóng khiến các giá trị ấy không còn tồn tại trong ký ức củacon người nữa và phải chăng, xã hội muốn phát triển thì phải chấpnhận hy sinh, kể cả khi đó là hơi thở của dân tộc?

Ở Việt Nam, dù chịu ảnh hưởng sâu sắc của nền văn hoá,văn học Tây phương nhưng các tác giả vẫn có ý thức giữ gìn phong

vị dân tộc, đó là nét văn hoá làng xã, lối sống tập thể, trọng tìnhnghĩa… được lưu truyền từ đời này qua đời khác Đầu tiên, ta cóthể kể đến Tố Hữu, một hồn thơ dạt dào tình quê với những câuthơ mang hơi thở của những điệu hò, câu hát trữ tình xứ Huế Ôngcũng trung thành trong việc sử dụng các thể thơ dân gian như lụcbát, song thất lục bát, bốn chữ, năm chữ, trong khi các nhà thơhiện đại khác thường tìm kiếm sự cách tân về hình thức nghệthuật Đến với văn học thời kì Đổi mới, do chịu ảnh hưởng bởi chủnghĩa hậu hiện đại, biên độ và cách thức xây dựng tác phẩm được

mở rộng, tạo cơ hội cho nhà văn sáng tạo theo cách thức riêng.Không ít các tác giả đã đem màu sắc văn hoá dân gian vào trongcác tác phẩm của mình để góp phần vào việc thể tư tưởng thời đại,khuynh hướng “giải lịch sử”, “giải huyền thoại” cũng bắt đầu pháttriển rầm rộ Đó là không gian tâm linh của làng quê Việt Nam vớitín ngưỡng thờ Mẫu lâu đời được Nguyễn Xuân Khánh đặc tả rõ nét

trong Mẫu Thượng Ngàn Hay những quan niệm nhân sinh hiện đại

lại được thể hiện một cách sáng tạo dưới cái nhìn lịch sử qua hai

nhân vật nhà sư Từ Đạo Hạnh và vua Lý Thần Tông trong Giàn thiêu của Võ Thị Hảo

Như vậy, một dân tộc có thể hội nhập với thế giới để tìmkiếm sự phát triển về mọi mặt Nhưng dân tộc ấy muốn tồn tại lạiphải giữ được những “tiếng nói” riêng Ngày nay, quá trình côngnghiệp hoá – hiện đại hoá và xu hướng hội nhập quốc tế, xu hướng

“thế giới phẳng” đã khiến cho nền văn hoá dân gian ngày càng trởnên mai một, hoặc không, chúng sẽ tiếp tục phát triển nhưng lại bịbiến đổi ít nhiều cho phù hợp với văn hoá đại chúng, trong khichính những bản sắc văn hoá ấy đã góp phần tạo nên hình hài vàgiá trị của một quốc gia trên bản đồ thế giới Việc tác giả đưa cácyếu tố văn hoá dân gian có sáng tạo vào trong tác phẩm của mình

là một dấu hiệu đáng mừng Đó có thể là một sự cố gắng trongviệc chung tay bảo tồn những giá trị cốt lõi của tinh thần dân tộc,

nhưng mặt khác, việc “giải thiêng” những giá trị ấy cũng ít nhiềubáo hiệu rằng trình độ tư duy của con người hiện đại đã đạt đếnmột tầng cao mới Con người đã có thể nhận thức đầy đủ những gì

đã và đang diễn ra trong cuộc sống cũng như bản chất của nhữnggiá trị tinh thần và đến một ngày nào đó, đến cả thần linh cũng chỉ

là đối tượng để con người giễu cợt Đó phải chăng là hệ quả củacông cuộc phát triển xã hội thần tốc thời kì hậu chiến, sự chạy đuatrí tuệ hòng làm chủ thế giới đã khiến các giá trị tinh thần khôngcòn ý nghĩa gì trong cuộc sống con người

1.2 Yếu tố văn hoá dân gian trong tiểu thuyết Murakami

Haruki Murakami sinh ngày 21 tháng 1 năm 1949 tại Kyototrong một gia đình trí thức, cả cha và mẹ ông đều là giáo viên bộmôn văn học Nhật Bản Kyoto là cố đô của Nhật Bản với những giátrị văn hoá lâu đời và nếu Murakami sinh sống và phát triển ở đây,

có lẽ ông bây giờ ông đã trở thành một nhà văn thuần Nhật Tuynhiên, khi còn rất bé, ông đã phải chuyển đến Kobe – một thànhphố tấp nập, nhộn nhịp với sự giao lưu quốc tế mạnh mẽ mà đếnmãi về sau, nó còn ám ảnh ông mãnh liệt hơn bởi trận động đấtkinh hoàng năm 1995 Sống giữa hai thế cực, một bên là văn hoátruyền thống của gia đình, một bên lại là văn hoá đại chúng trongmột xã hội “Tây hoá”, Murakami nhận ra mình không tìm được mốigiao cảm nào với văn hoá truyền thống Ông nhận ra mình say mêvới nhạc jazz, với The Beatles, với bóng chày, với Dostoievski, F.Kafka, W Faulkner và cả Fitzgerald - người truyền cảm hứng cho cả

sự nghiệp của ông

Sự nghiệp văn chương của Murakami bắt đầu tương đốimuộn Tuy viết văn từ khá sớm nhưng đến năm 29 tuổi, ông mới

cho ra đời tiểu thuyết đầu tay mang tên Lắng nghe gió hát với cảm

hứng được lấy từ một trận đấu bóng chày Ngay lập tức, tác phẩm

ấy đã ghi được dấu ấn trên các diễn đàn văn học Nhật Bản và giúpMurakami đoạt giải Gunzo – một giải thưởng văn học đáng mơ ướccho những nhà văn mới Thành công ấy là động lực khiến ông cho

ra hai phần kế tiếp của tác phẩm này là Pinball, 1973 và Cuộc săn cừu hoang, tạo nên bộ sách được gọi là “bộ ba Chuột” Lúc này,

tên tuổi lẫn phong cách của Murakami được hình thành rõ rệt, ôngtrở thành hiện tượng văn học lúc bấy giờ với lối viết độc đáo, mới

lạ, gây ra nhiều tranh cãi cho giới văn chương trong nước về ranhgiới giữa hiện thực và nghệ thuật Năm 1987, ông cho ra đời kiệt

tác Rừng Nauy, tác phẩm đã trở thành bệ phóng đưa Murakami

đến gần hơn với độc giả khắp thế giới Riêng ở Nhật Bản, cứ bảyngười lại có một người đã từng đọc tác phẩm này Với việc khaithác khéo léo mọi ngóc ngách trong tâm hồn sâu thẳm của conngười, câu chuyện trong Rừng Nauy có sức ám ảnh đặc biệt vớiđông đảo giới trẻ khắp thế giới, dường như ai cũng tìm được mộtphần hình ảnh của chính mình trong thế giới mà Murakami tạo

nên Những tác phẩm về sau của ông như Xứ sở diệu kỳ tàn bạo

và chốn tận cùng thế giới; Phía Nam biên giới, phía Tây mặt trời; Biên niên ký chim vặn dây cót; Người tình Sputnik; Kafka bên bờ biển; 1Q84… đều được độc giả đón nhận nồng nhiệt Trong đó, Biên niên ký chim vặn dây cót được được nhiều nhà phê bình đánh

giá là tác phẩm thành công nhất của ông, kể cả đại văn hàoKenzaburo Oe, người trước đây từng chỉ trích ông rất gay gắt.Ngoài việc sáng tác, Murakami còn dành nhiều thời gian để nghenhạc jazz và chạy bộ Tài năng là thế nhưng Murakami lại chưa mộtlần chạm tay vào giải Nobel, giải thưởng quý giá nhất của ngànhvăn học, dù nhiều lần người ta tin chắc ông là ứng cử viên sáng giácho danh hiệu này Tuy vậy, khi được phỏng vấn, ông nói rằng việc

cứ nghĩ đến giải Nobel không chứng tỏ mình là “một nhà tiểu thuyết lịch lãm” (a gentleman novelist) [73] Vì luôn thuộc nhóm

những tác giả được săn đón nhiều nhất giới nên vô hình trung, điềunày lại làm nảy sinh mối nghi ngờ rằng liệu văn chương củaMurakami có đang trở nên “đại chúng hoá” mà mất đi tính trí tuệ

Vì thế, không phải ai cũng đồng tình rằng ông là nhà văn hàng đầucủa xứ Phù Tang hiện nay

Đọc các tác phẩm của Murakami, nhiều người có thể sẽ cảmthấy sốc bởi thứ văn phong cá biệt và táo bạo của ông Một thứngôn ngữ trần trụi, không có giới hạn, đủ để tác giả thoả sứctruyền tải mọi ý niệm của mình Ngôn ngữ ấy đoạn tuyệt với những

gì chúng ta thường thấy ở văn chương Nhật Bản nói riêng và nềnvăn học phương Đông nói chung là sự trau chuốt về ngôn từ, hìnhảnh và sự tinh tế, tế nhị trong cách biểu đạt, đúng như ông đã

từng khẳng định rằng mình chẳng nợ “cho dù chỉ một giọt mực”

[57] của truyền thống Nhật Việc sử dụng từ ngữ, hình ảnh vàtrường liên tưởng một cách phóng khoáng đã giúp các tác phẩmcủa Murakami thực hiện được đầy đủ chức năng mà văn học đươngđại cần phải có, đó là khả năng phản ánh một cách chân thực, sâu

xa bức tranh đa chiều của xã hội đương thời, đặc biệt là nhữngbiến động vô cùng phức tạp trong nội tâm con người khi phải đốimặt với hiện thực, điều mà không phải ai cũng dám nói ra Yếu tố

kỳ ảo xuất hiện trong sáng tác của Murakami với tần suất dày đặc,thể hiện ở nhiều khía cạnh khác nhau Người đọc hẳn không còn lạlẫm gì với những hình ảnh như cái giếng, con mèo, bóng ma…những không gian thực ảo đan xen như thế giới song song, giấc

mơ, khu rừng… những nhân vật tuy là người nhưng có khả năngphi thường, cùng rất nhiều những chi tiết kì lạ khác Tất cả khôngchỉ mang đến những trải nghiệm mới lạ cho độc giả mà đó còn làchiều sâu tư tưởng mà tác giả muốn truyền tải đến người đọc

Mặc dù tràn ngập văn hoá hiện đại Tây phương, các tác phẩmcủa Murakami vẫn ẩn chứa phong vị của văn hoá dân gian cổ điển

Đó có thể không gian tâm linh của tôn giáo, lời nguyền, cái kì ảohay những nét đặc trưng thi pháp thường xuất hiện trong những

truyện cổ Chẳng hạn, nhân vật toán sư trong Xứ sở diệu kỳ tàn bạo và chốn tận cùng thế giới, nhân vật Tengo và Aomame trong 1Q84 hay Toru trong Biên niên ký chim vặn dây cót là những hiện

thân cho cuộc đấu tranh của cái thiện chống lại cái ác đã hiện diện

từ ngàn đời nay Còn trong Kafka bên bờ biển, nhân vật Kafka phải chịu lời nguyền của cha: “Một ngày kia, mày sẽ chính tay giết cha mày và ngủ với mẹ mày” [62, 230], điều này tương tự với lời sấm

truyền về vị vua Oedipus của thành Thebes rằng ông cũng sẽ giếtvua cha và cưới mẹ mình trong Thần thoại Hy Lạp Chi tiết Kafka đivào rừng lại khiến ta nhớ đến câu chuyện của Hansel và Gretel

trong Truyện cổ Grimm Bên cạnh đó, ta bắt gặp ở ông sự vận

dụng những motif của truyện cổ để biểu đạt chủ đề, tư tưởng hiệnđại như motif lạc vào xứ sở lạ, motif diệt quỷ, motif hoá thân, motif

mê cung… Những nhân vật như “tôi” trong Xứ sở diệu kỳ tàn bạo

và chốn tận cùng thế giới, Kafka trong Kafka bên bờ biển, Toru trong Biên niên ký chim vặn dây cót hay Tengo, Aomame trong 1Q84 đều lạc vào những mê cung của riêng mình, mê cung của

chiến đấu tìm kiếm sự thật, công lý và hạnh phúc Nếu con ngườicủa F Kafka đa phần chỉ lạc trong mê cung của hiện thực thì nhânvật của Murakami lại lạc lối trong cả hiện tại, quá khứ, lạc lối giữacái thực - ảo và lạc lối trong cả tâm thức, đó là điểm sáng tạo củaMurakami so với thế hệ đi trước.

Ngoài ra, đọc những truyện ngắn của Murakami, ta thấy

được rõ rệt sự “giải thiêng” văn hoá dân gian Con quỷ trong Quỷ hút máu trên xe taxi thực chất lại rất “con người”, hắn cũng phải

đi làm, nộp thuế và vào vũ trường như mọi người Vị Thánh Cừu

trong Giáng sinh của người cừu cũng đón nhận một cái chết rất

“con người”, ông ngã vào một cái hố trên đường đi chơi Giáng sinh

và chết Hay trong truyện Các con của Thượng Đế đều nhảy múa,

nhân vật Yoshiya không biết cha mình là ai, còn mẹ anh luôn muốnanh tin rằng anh là con của Thượng Đế Thế nhưng, những lời khẩncầu của anh đến Ngài lại không đem đến kết quả nào cả, điều nàykhiến anh hoài nghi về đức tin và khao khát tìm kiếm một ngườicha hữu hình Câu chuyện này mang đến một vấn đề rất thực tế,Giáo hội luôn dạy rằng chúng ta là con của Chúa, tuy vậy ta lạikhông thể làm gì hơn ngoài việc cầu nguyện và tin tưởng vào sựsắp đặt của Ngài Tuy vậy, khi mọi sự việc diễn ra trong cuộc sốngđều là hệ quả của bàn tay con người thì đức tin liệu có còn tồn tạiđược hay không? Giống như vị y sĩ mà Yoshiya theo dõi vì nghĩ đó

là cha mình bỗng dưng biến mất, con người tự hỏi Chúa sẽ cứugiúp hay chúng ta chỉ đang chạy theo một Đấng vô hình?

Cùng với đó, hệ thống biểu tượng văn hoá là đặc điểm khôngthể thiếu trong các tác phẩm của Murakami Hầu hết các thôngđiệp và mạch ngầm ý nghĩa của tác giả đều liên quan mật thiếtđến các hình ảnh mang tính biểu tượng Do đó, chúng là dấu hiệuquan trọng nhất giúp người đọc giải mã được tác phẩm củaMurakami Trước hết, phải kể đến biểu tượng “giếng cạn”, hình ảnhxuất hiện nhiều nhất trong các tác phẩm của ông Giếng là hìnhảnh quen thuộc của nhiều nền văn hoá trên thế giới với ý nghĩathông thường là cội nguồn của đường dẫn của sự sống Như vậy,một cái giếng cạn tượng trưng cho việc dòng chảy của nước bị tắcnghẽn, sự sống đang dần mất đi Vì thế, giếng cạn biểu thị cho sựsống đầy bế tắc của con người hiện đại Cái giếng của Murakami

còn được nhấn mạnh ở hai đặc điểm: sâu và tối Từ xưa, con ngườithường tìm đến những nơi tối tăm, xa xôi, tách biệt với thế giới bênngoài để chiêm nghiệm, suy nghĩ về thế sự Do đó, nhân vật trongtác phẩm của Murakami thường mong muốn xuống giếng hoặcphải tìm đường ở những nơi tối tăm Đó chính là con đường trốntránh thực tại, đối diện với chính mình và tìm ra chân lý của cuộcsống Kế đến, “cái bóng” cũng là biểu tượng đáng chú ý trong tácphẩm của ông Theo quan niệm xưa, cái bóng gắn liền với tâmhồn, bản ngã của con người Cái bóng của họ biến mất hoặc bịtách ra thành một nhân vật riêng biệt chứng tỏ con người đangđánh mất chính mình Thật vậy, con người ngày luôn phải chạytheo những guồng quay định sẵn đến nỗi đánh mất sự tự do củatâm hồn và trở nên vô cảm với cuộc sống

Qua các tác phẩm của Murakami, những yếu tố văn hoá dângian được thể hiện một cách đa dạng, phong phú cả ở nền văn hoáphương Đông lẫn phương Tây nhưng hầu hết chúng đều nhằm mụcđích phản ánh những vấn đề của xã hội và con người đương thời

Đó là xã hội mà vật chất thay thế tinh thần, duy lý lấn át duy tâm,cuộc sống là một hệ thống định sẵn, con người được ví như một cáimáy; một xã hội mà cái xấu lên ngôi, mâu thuẫn được giải quyếtbằng vũ lực và công bằng trở thành một thứ gì đó xa xỉ Bị mắc kẹttrong xã hội như vậy, con người tất yếu phải tìm lấy sự giải thoát,thế nhưng cuộc hành trình đi tìm ý nghĩa cuộc sống lại dẫn đếnnhững con đường lẩn quẩn, không có điểm dừng Cuối cùng, chỉcòn cái chết là phương thức giải thoát duy nhất

Tiểu kết: Như vậy, yếu tố văn hoá dân gian đóng vai trò

quan trọng trong việc phân tích tác phẩm văn học cũng như thấuhiểu được hệ tư tưởng của một dân tộc Thời đại ngày nay, quanniệm sáng tác văn học đã có nhiều đổi mới, nhà văn giờ đây có thểthoả sức sáng tạo, thể hiện cái “tôi” của riêng mình Do đó, xuấthiện vô vàn phương tiện được sử dụng để phản ánh hiện thực,trong đó có việc vận dụng các yếu tố văn hoá dân gian Chúng cóthể xuất hiện một cách long trọng giữa một xã hội bùn lầy nhưngcũng có thể trở nên “tầm thường hoá” nhằm tố cáo bản chất xãhội

Dù sống trong một đất nước giàu truyền thống văn hoá,Murakami lại là nhà văn sớm tiếp thu những tinh hoa văn hoáphương Tây và thể hiện chúng trong tác phẩm của mình một cách

rõ rệt Đặc biệt, phương thức vận dụng các yếu tố văn hoá dângian được ông sử dụng một cách triệt để, mang lại hiệu quả biểuđạt cao Đại đa số các yếu tố văn hoá dân gian xuất hiện trong tácphẩm của ông mang khuynh hướng “giải thiêng” hơn là đề cao giátrị của chúng Điều này phù hợp với mục đích của Murakami làkhám phá bản chất xã hội và thế giới nội tâm của con người ởnhững tầng sâu thẳm nhất

CHƯƠNG 2: YẾU TỐ VĂN HÓA DÂN GIAN TRONG TIỂU

THUYẾT 1Q84 XÉT TRÊN PHƯƠNG DIỆN NHÂN VẬT

Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết 1Q84 có nhiều nét tươngđồng với hệ thống nhân vật trong những truyện cổ tích thần kỳ Đó

là những nhân vật được phân tuyến thiện – ác mâu thuẫn gay gắtvới nhau, trong đó nhân vật thiện phải trải qua thử thách khó khăn

và sự xuất hiện của lực lượng hỗ trợ cái thiện đóng vai trò quantrọng trong việc phát triển cốt truyện, giải quyết xung đột [19].Câu chuyện kết thúc có hậu với việc cái ác bị tiêu diệt, nhân vậtchính có được hạnh phúc cho mình Nhìn chung, cả hai nhân vậtchính trong 1Q84 là Aomame và Tengo đều đại diện cho kiểu nhânvật, kiểu tính cách phổ biến xưa nay của người Nhật Truyện cổtích Nhật Bản không đề cao triết lý “ở hiền gặp lành” vì họ quanniệm rất thực tế rằng không phải lúc nào ở hiền cũng gặp lành, dovậy họ hình thành ý thức thích nghi với mọi hoàn cảnh dẫn đếnkiểu nhân vật dũng cảm, mạnh mẽ, dám đương đầu xuất hiện phổbiến trong truyện cổ Nhật và Aomame cũng kế thừa những đứctính ấy Ngoài ra, nếu theo quan niệm của Nho giáo, chữ “nhân” làquan trọng nhất trong ngũ thường thì người Nhật lại xem trọng chữ

“tín” hơn cả Do đó, cả Aomame và Tengo đều là những ngườitrọng chữ tín, Aomame quyết tâm thực hiện nhiệm vụ của một sátthủ dù nguy hiểm đến đâu, trong khi đó Tengo cũng tỏ ra có tráchnhiệm với tác phẩm “Nhộng không khí” dù sự nổi tiếng của nómang đến nhiều phiền phức cho anh

2.1 Nhân vật được phân tuyến thiện – ác

Cuộc đấu tranh giữa thiện và ác đã xuất hiện từ lâu trong vănhọc Khi xã hội bắt đầu có sự phân chia giai cấp, phân hoá giàu –nghèo khiến đời sống vật chất và tinh thần của con người bị ảnhhưởng thì vấn đề về đạo đức con người cũng dần dần được quantâm Con người dùng nhiều phương thức khác nhau từ chính trựcđến gian trá để đạt được điều mình mong muốn, từ đó cái thiện vàcái ác dần phát triển và chống chọi nhau rõ rệt hơn bao giờ hết.Nhân vật thiện và ác từ đó cũng xuất hiện nhiều trong văn học đểđáp ứng nhu cầu phản ánh hiện thực xã hội Cùng với đó, tínhthiện lúc nào cũng được trân trọng, tôn vinh còn tính ác luôn luôn

bị bài trừ, khinh miệt Sau này, khi xã hội phát triển hơn, cách nhìn

nhận về con người cũng có sự thay đổi, nhân vật văn học lúc này

“không đơn giản một chiều, không thuần nhất nên có chút khó hiểu, bí ẩn mà người đọc không thể nhìn bằng cái nhìn một phía, đánh giá bằng những thang bậc cứng nhắc” [43] Những con người

dù ác hay thiện đều mang trong mình một đời sống nội tâm phứctạp, do đó tác giả thường trao cho tất cả các nhân vật ấy cơ hội

được giãi bày, được tôn trọng Tác phẩm Kẻ móc túi của nhà văn N.

Fuminori là một ví dụ cho việc đặt nhân vật phản diện – một kẻmóc túi – làm trung tâm, từ đó khai thác nội tâm và những suyngẫm về cuộc sống của anh ta Đó không đơn thuần là một kẻtrộm cắp mà khi nhìn vào ta phải lập tức lên án, đó còn là một conngười ý thức được số phận cô độc của mình, thậm chí còn có lòngtrắc ẩn và khát vọng sống mãnh liệt khi bị đẩy vào đường cùng.Qua đó, ta thấy rằng kể cả những người xấu cũng có thể mang đếncho ta những bài học, những triết lý về cuộc đời

Sự đấu tranh giữa thiện và ác là một điều hiếm gặp trongtiểu thuyết của Murakami bởi tác phẩm của ông thường miêu tảcuộc hành trình tìm kiếm chính mình của con người và nếu có đấutranh thì cũng chỉ là tranh đấu với chính mình để tìm được ý nghĩa

của cuộc sống Các tác phẩm như Biên niên ký chim vặn dây cót hay Xứ sở diệu kỳ tàn bạo và chốn tận cùng thế giới cũng xuất

hiện cuộc chiến giữa thiện và ác nhưng những cuộc chiến ấykhông thể hiện chủ đề tác phẩm mà chỉ góp phần trên chặngđường tìm về bản ngã của nhân vật Còn trong 1Q84, cuộc chiếnthiện – ác được đặt làm trung tâm, các vấn đề về chính trị, xã hộiđược phản ánh một cách rõ rệt và các nhân vật ý thức được vai tròcủa mình trong cuộc sống Tuy nhu cầu tìm kiếm cái tôi cá nhânvẫn còn đó nhưng chủ đề trung tâm của tác phẩm vẫn là các vấn

đề xã hội và cách giải quyết chúng Thêm vào đó, những vấn đềđặt ra trong 1Q84 lại dựa trên những sự kiện có thật, khiến tácphẩm ít nhiều mang hơi hướng lịch sử

Trong tác phẩm, hai nhân vật Aomame và Tengo được xem làđại diện cho cái thiện Aomame - một phụ nữ chừng ba mươi tuổi –

là huấn luyện viên thể dục tự do đồng thời là sát thủ của một tổchức kín với nhiệm vụ trừng phạt những người đàn ông bạo hànhgia đình bằng cách giết chết họ Mở đầu câu chuyện, tác giả đã

đặt ngay Aomame vào cuộc hành trình diệt trừ cái ác khi cô đượcmiêu tả là đang trên đường đến khách sạn ở Shibuya để giết chết

một người đàn ông đã “cầm gậy đánh golf đập cho vợ gãy mấy dẻ sườn” [59, 60] Mặt khác, chiếc taxi đang chở Aomame lại đang

mở bản nhạc Sinfonietta của Janacek, nhà soạn nhạc người Séc.Đây là khúc nhạc mà ông sáng tác dành riêng cho quân đội nướcmình với ý nghĩa cổ vũ niềm tin và lòng dũng cảm của những binhlính Như vậy, phải chăng đây cũng chính là lời khích lệ Aomametrên hành trình đầy chông gai phía trước? Xuyên suốt tác phẩm, tacòn bắt gặp Aomame nghe bản nhạc ấy vài lần nữa như thể cũngđang tự động viên mình vậy Trùng hợp thay, ta cũng thấy Tengonghe bản nhạc ấy vài lần, điều này tượng trưng cho sự liên kếtngầm giữa Aomame và Tengo, đến một lúc nào đó, hai người họ sẽcùng hợp sức để chống lại cái xấu

Người mà Aomame đang trên đường tìm đến là một kẻ dùmang một vẻ bề ngoài trí thức nhưng thực chất lại là một kẻthường xuyên hành hạ vợ và qua những bức ảnh mà bà chủ đưacho Aomame, ta thấy những gì hắn gây ra thật khủng khiếp Qua

đó, ta thấy bạo lực gia đình đang là một vấn đề đáng báo động ởNhật Bản, cần được giải quyết một cách triệt để Từ lâu, Nhật Bảntrong mắt bạn bè quốc tế luôn là quốc gia bất ổn về bình đẳnggiới, đó cũng chính là nguyên nhân quan trọng làm nảy sinh vấn

đề bạo lực gia đình, coi thường phụ nữ ở nước này Dù là một trongnhững cường quốc hàng đầu trên thế giới, nhưng sự phát triển củaNhật Bản lại tỉ lệ nghịch với mức độ tiến bộ về tư tưởng Trong xãhội, người đàn ông vẫn được đặt ở vị trí cao hơn và được hưởngnhiều quyền lợi hơn phụ nữ Dù cho Nhật Bản đã đề ra nhữngchính sách cân bằng quyền lợi giữa nam và nữ, nhưng đâu đó vẫncòn có những kẻ gia trưởng coi bản thân mình là trên hết Thậmchí khi người vợ muốn ly hôn cũng không nhận được tiền bồi

thường về tinh thần một cách thích đáng, bởi “gần như chẳng có trường hợp nào chồng cũ phải vào tù vì không trả tiền bồi thường tổn thất tinh thần… Xã hội Nhật Bản này vẫn dung túng cho đàn ông như thế…” [59, 134] Tệ hơn nữa, theo lời của cảnh sát Ayumi,

người bạn mà Aomame tình cờ quen biết trong quán bar, chínhtrong nội bộ cảnh sát – nơi người ta tin rằng pháp quyền được thực

thi một cách công bằng nhất – cũng tồn tại sự phân biệt đối xử với

nữ giới, tầng lớp cầm quyền “đều là một đám phát xít theo chủ nghĩa nam quyền” [59, 212] Chính vì vậy, hành động của

Aomame là tất yếu, theo cô đó mới là công lý mà xã hội cần phải

có

Đấu tranh là vậy, nhưng một con người nhỏ bé như Aomame

sẽ chẳng thể nào đủ khả năng để thay đổi được bộ mặt của cả xãhội Ngoài kia vẫn còn nhiều người phụ nữ bất hạnh khác đangphải chịu nỗi đau tương tự Đó là con gái của bà chủ lâu đài, cô bịchồng mình hành hạ đến nỗi phải treo cổ tự vẫn khi đang mangthai sáu tháng Đó là Tamaki, người bị chồng bạo hành nhưng chỉbiết chịu đựng đến chết Đó còn là người tình của nữ cảnh sátAyumi, kẻ đã còng tay và siết cổ cô đến chết; là nhân tình của mẹTengo, người đã giết mẹ anh trong khách sạn; và cả những ngườiphụ nữ đáng thương đang tá túc trong lâu đài Azabu Cái ác luônphát triển, biến đổi theo từng ngày, từng giờ và một mình Aomamekhông thể nào đủ sức để chống chọi với chúng, mà không phải aicũng dám đấu tranh vì quyền lợi của mình, họ chấp nhận sự tủinhục mà không có một chút kháng cự, họ tự trách mình và cuốicùng tìm đến cái chết để giải thoát Ta có thể xem hình tượng nhânvật Aomame là đại diện cho tiếng nói của những người phụ nữ bị

áp bức, ngược đãi trong một xã hội mà hệ thống pháp quyền vôcùng lỏng lẻo, thiếu công bằng Họ đang vùng lên, không nhữngđòi lại quyền lợi cho mình mà còn đòi quyền được trừng phạtnhững kẻ tệ bạc với họ

Đỉnh điểm của cuộc chiến đấu chống lại cái ác là việc cônhận nhiệm vụ đi ám sát một nhân vật được mọi người gọi là

“Lãnh tụ” Quá trình tiêu diệt nhân vật Lãnh tụ của Aomame khiến

ta liên tưởng đến motif diệt ác quỷ trong các truyện cổ dân gian,khi nhân vật chính bằng khả năng của mình và sự giúp đỡ của lựclượng tương trợ đã chiến thắng được cái ác, diệt trừ mối hoạ chonhân dân Hắn là thủ lĩnh của giáo phái Sakigake, một tổ chức tôngiáo bí ẩn, khép kín, nơi ấy tồn tại một nghi thức kì lạ là Lãnh tụphải giao hợp với bé gái chưa đến tuổi dậy thì để “duy trì nòigiống” cho Lãnh tụ Một trong những cô bé ấy là Tsubasa đã đượcđưa đến lâu đài Azabu trong tình trạng hoảng hốt, không thốt ra

được một lời nào và sau khi nghe bà chủ Azabu kể lại, Aomamebàng hoàng biết rằng cô bé là nạn nhân của nghi thức ấy Tổ chứcSakigake là biểu tượng của những thế lực tà giáo trong xã hội hiệnđại Chúng gieo những tư tưởng cực đoan, lầm lạc vào ý thức củacon người khiến tâm hồn họ trở nên “mục ruỗng”, xa rời hiện thực

và chân lý đúng đắn Trong lịch sử Nhật Bản, tổ chức Sakigake gợicho ta nhớ đến tổ chức Aum Shinrikyo do Shoko Asahara lãnh đạo,những người đã gây nên vụ đầu độc tàu điện ngầm bằng khí độcSarin gây chấn động Nhật Bản năm 1995 và chính Murakami cũng

đã khẳng định sự kiện ấy đã truyền cảm hứng cho việc xây dựnghình tượng Sakigake Theo lời của bà chủ Azabu, Tsubasa được đưađến lâu đài đã bị “Lãnh tụ” hãm hiếp, thậm chí chính cha mẹ cô bélại đồng ý để điều đó xảy ra Như vậy, ta có thể hình dung nhữngngười trong Sakigake đều bị “tẩy não” để tuyệt đối vâng theomệnh lệnh của Lãnh tụ Ta nên nhớ rằng những người trong tổchức Sakigake là giới trí thức bất mãn về thời cuộc, họ đã đấutranh và bị chính quyền đàn áp Tác phẩm “Nhộng không khí” của

nhân vật Fukaeri cũng đã đề cập rằng mọi người “đều chán ghét hiện trạng của thế giới bên ngoài” [60, 329] Quả thật, từ năm

1960 đến 1970 ở Nhật Bản đã diễn ra những phong trào chốnghiệp ước Mỹ - Nhật của giới trí thức mà chủ yếu là học sinh, sinhviên và họ đã bị đàn áp nặng nề Chính vì thế, niềm tin của họ đốivới nhà nước, khát vọng sống của họ bị dao động nặng nề và họ dễ

bị thao túng bởi những ai có thể cứu vớt họ Cũng giống như cách

mà Aum Shinrikyo lợi dụng tâm lý sợ chiến tranh, sợ mất mát củangười Nhật để rao truyền về ngày tận thế khi thế chiến thứ ba diễn

ra, khiến nhiều người tìm đến giáo phái này để được thần linh bảo

vệ, được giải thoát khỏi những nỗi đau Việc xuất hiện củaSakigake không chỉ phản ánh những tư tưởng lệch lạc của một cơ

số người trong thời kì hiện đại mà đây có lẽ còn là lời cảnh báo vềnhững biến động xã hội bất thường của Nhật Bản, một xã hội màthật – giả, tốt – xấu lẫn lộn Sống trong xã hội phức tạp đầy mối đedoạ như vậy, ắt hẳn nhiều người đã cầu mong một “Đấng cứu thế”

sẽ giúp họ thoát khỏi đau khổ ở hiện tại và những kẻ xấu sẽ lợidụng điều đó để tác động vào tâm lý của họ, khiến họ tin vào một

sự giải thoát có thật bằng cách hứa sẽ ban cho họ điều mà họmong muốn Một khi đã tin tưởng vào tôn giáo ấy, họ tin rằng cả

những việc dù sai trái với đạo lý thông thường cũng xuất phát từmột chân lý cao cả.

Với lòng dũng cảm xuất phát từ sự quyết tâm tiêu diệt cái ác

và mong muốn bảo vệ tình yêu của mình với Tengo, Aomame đãgiết chết được tên Lãnh tụ Cô không cần biết Lãnh tụ là ai và giáođoàn Sakigake của hắn nguy hiểm đến đâu vì cô không thật sự tinvào thần linh Trong trong mắt cô, hắn chính là kẻ đã cưỡng hiếp,

đã huỷ hoại khả năng mang thai của một cô bé chỉ mới mười tuổi

và tội ác ấy phải được trừng trị Ngoài ra, việc cô giết lãnh tụ cònnhằm mục đích bảo vệ Tengo, người mà cô yêu thương Trong cuộcđối thoại giữa Aomame với Lãnh tụ, hắn đã cho cô biết rằng vớiviệc viết lại tác phẩm Nhộng không khí của Fukaeri, Tengo đãkhiến Người Tí Hon nổi giận và anh đứng trước nguy cơ bị Người TíHon trừng phạt Aomame phải giết chết Lãnh tụ vì hắn chính làphương tiện trung gian kết nối Người Tí Hon với thế giới này Lúcnày, Aomame đứng trước hai lựa chọn, một là để Lãnh tụ tiếp tụcsống nhưng bản thân được an toàn vì dù gì Lãnh tụ cũng đang chếtdần vì căn bệnh của mình, hai là giết chết hắn để bảo vệ Tengonhưng bản thân sẽ bị truy nã ráo riết và cô đã không do dự giếtchết hắn Hành động ấy của Aomame là minh chứng cho sự dũngcảm, tinh thần trách nhiệm của một con người dám xả thân vì lẽphải, vì những người mình yêu thương mà nói cách khác là vìnhững thường dân vô tội trong xã hội Tuy Aomame đã tiêu diệtđược người đứng đầu giáo phái nhưng tổ chức ấy lại chẳng thể sụp

đổ hoàn toàn, sẽ có những người tiếp tục kế thừa những giáo lý màLãnh tụ để lại, minh chứng là Sakigake đã gấp rút bàn bạc để chọn

ra một Lãnh tụ mới Điều này cho ta thấy cuộc chiến chống lại cái

ác là một cuộc chiến lâu dài và không hề dễ dàng, cũng giống nhưnạn bạo lực gia đình không thể nào được xử lí rốt ráo nếu chỉ giếtmấy chục người

Bên cạnh Aomame, nhân vật Tengo cũng là đại diện cho cáithiện trong thế giới của 1Q84 Dù là một giáo viên Toán, trong tâmhồn Tengo vẫn luôn rực cháy một tình yêu văn chương và anh luônkhát khao để cho ra đời một tiểu thuyết của riêng mình Để hỗ trợcho việc hình thành ý tưởng, anh đã nhận lời đề nghị của tổng biêntập Komatsu trong việc chỉnh sửa tác phẩm Nhộng không khí – một

tác phẩm hay về nội dung nhưng lại non nớt về cách diễn đạt –của cô bé mười bảy tuổi Fukaeri hòng giúp cô tranh giảiAkutagawa Tuy nhiên, anh không biết rằng việc nhận lời chỉnh sửatác phẩm ấy lại vô tình khiến anh gặp rắc rối Tengo không hề haybiết mình đang phơi bày cái ác mang tên Người Tí Hon và còn thựchiện công việc ấy vô cùng xuất sắc nên Người Tí Hon thực sự cảmthấy bị đe doạ Mặc dù vậy, hành động của Tengo lại ngấm ngầmtruyền tải ý nghĩa tư tưởng của Murakami, chắc hẳn ông muốnnhấn mạnh chức năng chiến đấu của văn học nghệ thuật, văn học

phải đẩy lùi cái xấu và bảo vệ cái đẹp vì “cái đẹp cứu rỗi thế giới”

(F Dostoyevski) Ngoài việc chiến đấu với cái ác mà bản thânchẳng hề hay biết, Tengo là nhân vật thiện lương đúng nghĩa Anhkhao khát một thế giới tốt đẹp nhưng lại sớm ý thức được một sự

thật nghiệt ngã“có triệu tập toàn bộ thần thánh trên thế giới này lại một nơi thì cũng không thể xoá bỏ vũ khí hạt nhân, không thể diệt trừ tận gốc chủ nghĩa khủng bố” [60, 106] và cũng như hầu

hết nhân vật trong các tác phẩm của Murakami, cuộc đời củaTengo cũng hết sức nhàm chán Dù là giáo viên dạy Toán đượcnhiều học sinh yêu quý, Tengo dường như không tìm được hứngthú trong công việc này, còn văn chương vốn là thứ yêu thích thìanh lại chưa bao giờ hài lòng với những gì mà mình viết ra Trongtình yêu, anh cũng chưa tìm được ai đem đến cho mình khoái cảmthực sự Do đó, anh lạc lối trong chính cuộc đời của mình và chỉ khinhận thực được tình yêu thực sự của mình dành cho Aomame,cuộc sống anh mới thực sự có ý nghĩa

Nếu cái ác trong các sáng tác dân gian thường được miêu tả

“một chiều” (xấu xa từ đầu đến cuối) gây cảm giác căm ghét chongười đọc thì nhân vật Lãnh tụ lại gợi cho ta ít nhiều suy ngẫm, cáixấu lúc này được nhìn nhận khách quan trước khi bị bài trừ Quacuộc đối thoại giữa Lãnh tụ với Aomame, ta sẽ vỡ lẽ được nhiềuđiều về bản chất cuộc sống, bản chất con người và hẳn không ítngười phải chạnh lòng khi giật mình nhận ra xã hội này không nhưngười ta tưởng tượng Trong xã hội ấy, việc đúng – sai là do con

người quy định, vì ““con người ta cần những câu chuyện đẹp đẽ, vui vẻ, ít nhiều có thể khiến họ cảm thấy sự tồn tại của mình có ý nghĩa gì đó” [60, 196], nên họ không chấp nhận những kiểu “sự

thật mất lòng” mà hướng đến những chân lý có thể xoa dịu tâmhồn họ Cả thầy giáo Ebisuno – một người bạn thân thiết với Lãnh

tụ ngày xưa – cũng đã nhận ra rằng Sakigake là một cộng đồng lítưởng với nhiều người, họ tránh xa hiện thực xã hội tàn khốc và tin

tưởng hết mực vào Lãnh tụ, vì “trong xã hội, có không ít người muốn trốn chạy khỏi thế giới hiện thực bị thao túng bởi vật chất và thông tin” [59, 191] nên nếu làm vậy thì “không cần phải nghĩ ngợi chuyện gì phiền phức, chỉ cần theo chỉ thị cấp trên mà làm là được rồi Lo gì không có cơm ăn” [59, 188] Trong xã hội ấy, phải

chăng cái thiện lúc nào cũng đáng ca ngợi và cái ác thì buộc phải

loại bỏ khi mà “thế giới này không có cái thiện tuyệt đối, cũng không có cái ác tuyệt đối… chúng không ngừng biến đổi cho nhau”

[60, 205] Ngược lại, việc làm của Aomame tuy là thực thi côngbằng xã hội nhưng về bản chất cũng đã vi phạm nghiêm trọng đạođức con người khi tước đi mạng sống của người khác Lãnh tụ tuy

đã chấp nhận cái ác nhưng cuối cùng, ông đã đấu tranh chống lại

nó, đã để phần “người” thức tỉnh Lãnh tụ đã chọn cái chết để giảithoát bản thân khỏi những nỗi đau thể xác, cũng chính là cách cắt

bỏ sự ràng buộc giữa ông và cái ác và có lẽ cũng là tự trừng phạt

mình, ông nhận ra mình “không nên tiếp tục sống trên đời này nữa” [60, 203] và nếu có chết đi thì Người Tí Hon “thì chỉ vứt đi cái công cụ giao thông không dùng được nữa mà thôi” [60, 169] Hơn

nữa, Lãnh tụ còn hứa sẽ cứu Tengo khỏi sự trừng phạt của Người TíHon nếu Aomame giết hắn Câu chuyện của nhân vật Lãnh tụ phầnnào khiến ta liên tưởng đến nhân vật Faust trong tác phẩm cùngtên của Goethe, kẻ cũng đã lập giao ước với quỷ để đạt đượcnhững tham vọng của mình cũng chỉ vì bất mãn với cuộc sống thựctại nhàm chán Để rồi đến khi Faust nhận ra sai lầm của bản thânthì đã quá muộn, anh phải trả giá bằng tính mạng của mình vàtrong những giây phút cuối đời, Faust chỉ còn biết căn dặn nhữngngười học trò của mình phải sống tốt, không đi vào “vết xe đổ” củaông

Tuy vậy, cái ác trong 1Q84 không chỉ dừng ở hành động bạolực gia đình mà xuyên suốt tác phẩm, ta bắt gặp rất nhiều lần hoáthân của nó trong các tình huống xã hội khác nhau như kỳ thị tôngiáo, ấu dâm, lạm dụng tình dục, nội chiến… Hoá ra, cuộc chiến

của Aomame chỉ là một phần rất nhỏ bé so với cuộc chiến củatoàn nhân loại Nhìn chung, tuyến nhân vật thiện – ác trong 1Q84nhìn chung có những nét đồng nhất với những gì ta thường thấy ởcác sáng tác văn học dân gian Cái ác với sức huỷ diệt đáng sợluôn chiếm ưu thế mọi lúc mọi nơi còn cái thiện thì hiện hữu mộtcách yếu ớt và cô độc khi một mình Aomame chẳng thể nào đemlại trật tự cho xã hội Qua đó, Murakami đã gửi gắm khát vọng vềmột xã hội công bằng, công lý được thực thi đúng đắn Đồng thời,đây cũng là một lời cảnh báo cho việc những vấn đề xã hội khôngđược quan tâm đúng mực khiến chúng ảnh hưởng đến tâm lý conngười, khiến con người đánh mất bản chất của mình Vì vấn đềbình đẳng giới không được nhà nước quan tâm đúng mực nênAomame mới buộc phải tước đi mạng sống của những kẻ vũ phu,

cô đã thực hiện một hành vi trái với đạo đức thông thường nên dùđây không phải là lần đầu cô giết người, cô vẫn cảm thấy căngthẳng Cũng giống như những người trong Sakigake, họ vốn là lựclượng trí thức đã nổi dậy chống chính quyền Nhật và bị đàn ápkhiến họ phải tự cô lập mình khỏi xã hội Do vậy, một khi conngười đã bị đẩy vào đường cùng, họ buộc phải phản kháng để sinhtồn, dù điều này có thể thay đổi họ mãi mãi

Nhìn chung, kiểu nhân vật thiện – ác trong 1Q84 mang nhiềunét tương tự với quan niệm dân gian Chúng phản ánh ước mơ củacon người về một xã hội công bằng, công lý được thực thi đúng lúc.Sau bao nhiêu gian khó, cái thiện cuối cùng cũng chiến thắng cái

ác và nhân vật được hưởng hạnh phúc dài lâu Tuy nhiên, trongmột xã hội xã hội hiện đại đầy phức tạp, khi mọi thứ không bao giờ

là tuyệt đối thì 1Q84 lại khiến người đọc suy ngẫm về tính hai mặtcủa một vấn đề, nhất là việc dùng bạo lực để giải quyết cái xấu.Ngoài ra, cái thiện, cái ác trong tác phẩm còn phản ánh sự tácđộng của hoàn cảnh đến tâm lý con người và sự thay đổi bản chấtcon người là kết quả của quá trình mất niềm tin trong việc thay đổihiện thực xã hội

2.2 Nhân vật phù trợ

Nhân vật phù trợ trong truyện cổ dân gian thường là những vịthần, vị tiên hoặc những con vật, đồ vật biết nói, chúng xuất hiệnnhững lúc nhân vật thiện đang gặp hoạn nạn, khó khăn để hỗ trợ

họ, từ đó thúc đẩy diễn biến câu chuyện Lực lượng thần kỳ đóngvai trò then chốt trong việc tháo gỡ nút thắt câu chuyện vì không

có họ, nhân vật chính không thể nào vượt qua những khó khănmang tính bước ngoặt để đến được với hạnh phúc Do đó, nhân vậtphù trợ tượng trưng cho khát vọng của nhân dân về hạnh phúc,công bằng xã hội, về sự tất thắng của cái thiện trước cái ác muônhình vạn trạng Ở tác phẩm 1Q84, nhân vật trợ giúp không phảinhững thế lực siêu nhiên, thần kỳ mà là những người gần gũi, thântín với nhân vật chính Tuy vậy, họ vẫn là những cá thể đáng chú ý

và ít nhiều ẩn chứa sự tôn trọng của tác giả: một lão già (bà chủAzabu) và một chàng đồng tính (Tamaru)

Ngoài Aomame ra thì bà chủ lâu đài ở Azabu cũng thuộc lớphình tượng người phụ nữ dám đứng lên chống lại cái ác trong xãhội Dù đã bảy mươi lăm tuổi nhưng nhờ lối sống lành mạnh và tậpthể dục thường xuyên, trông bà vẫn rất khoẻ khoắn và minh mẫn.Tuy không trực tiếp tham gia vào cuộc chiến đấu giống nhưAomame nhưng chính bà là người đứng phía sau lập ra kế hoạch,cung cấp những thông tin cần thiết giúp nữ sát thủ có cơ hội tiếpcận với những kẻ vũ phu, những kẻ mà pháp luật không bao giờtrừng trị một cách thích đáng, cũng chính bà đã sắp xếp choAomame có cơ hội để gặp mặt Lãnh tụ, điều từ trước đến nay đượcxem là bất khả thi Xây dựng hình ảnh bà chủ Azabu giàu có vàquyền lực, Murakami đã đề cao vai trò của người phụ nữ trong xãhội Nhật Bản khi từ trước đến nay, người phụ nữ Nhật Bản chỉ đượcxem là người phụ nữ thuộc về gia đình, đóng vai trò thứ yếu trongviệc phát triển xã hội, đặc biệt là ở vai trò quản lý Hình ảnh Bà chủgợi cho người đọc nhớ về một Nhật Bản trước thế kỉ 11, khi mà chế

độ mẫu hệ vẫn còn tồn tại và người phụ nữ lúc ấy giữ vai trò chủlực cả về phát triển kinh tế, chính trị, xã hội và tôn giáo Không chỉ

là một người có tài, bà còn là một người hết sức đức độ Bà dùngtoà biệt thự ở Azabu để cưu mang những người phụ nữ bị chồngbạo hành vì chính con gái bà ngày xưa cũng là một nạn nhân củaviệc bạo hành gia đình và cô đã tự vẫn khi còn đang mang thai đểgiải thoát nỗi đau đó Bản thân là một phụ nữ cùng với việc mất đicùng lúc hai sinh mạng của người thân đã khiến bà đồng cảm sâusắc với số phận của những người phụ nữ đang chịu hoàn cảnh

tương tự và xem họ như con, như cháu của mình Có lẽ không phảingẫu nhiên mà Bà chủ lại được Murakami miêu tả là có sở thíchnuôi bướm trong nhà kính, bà chăm sóc chúng rất cẩn thận đếnnỗi sợ chúng “giật mình” vì những tiếng động lớn và theo lời của

Aomame, bà “hình như không chú ý đến các loài thực vật quý hiếm lắm mà quan tâm nhiều hơn đến việc nuôi dưỡng các loài bướm kì lạ” [59, 125] Ở Nhật Bản, ngoài tượng trưng cho linh hồn

con người thì loài bướm còn là hình ảnh của người phụ nữ, điềunày có thể ám chỉ đến việc bà xem người phụ nữ như những cá thểmỏng manh, dễ bị tổn thương cần được che chở và nuôi dưỡng.Ngoài là người hỗ trợ cho Aomame, có thể nói bà giống như một vịthần bảo hộ cho cả Tokyo

Cùng với Bà chủ, vệ sĩ Tamaru là một trợ thủ đắc lực củaAomame Tamaru xuất thân là một người Triều Tiên, vì chiến tranhthế giới nên anh phải rời xa cha mẹ mình và di cư đến Nhật Bản từlúc mới lên mười Tamaru được nuôi trong một cô nhi viện, sau nàyanh đã bỏ trốn khỏi đó và gia nhập Lực lượng phòng vệ Nhật Bản.Những kĩ năng học được trong quân ngũ cộng với việc tiếp xúcnhiều với thế giới tội phạm đã giúp Tamaru trở thành một sát thủchuyên nghiệp, giờ đây anh đang là bảo vệ của biệt thự Azabu Tuynhiệm vụ chính của anh chỉ là bảo vệ Bà chủ được an toàn nhưngkhi bà hoặc Aomame cần bất cứ điều gì, anh đều sẵn sàng giúp đỡtrong khả năng của mình Ta có thể thấy tính cách của Tamaru đingược lại so với tính cách chung của đàn ông Nhật Bản, đặc biệt lànhững kẻ thích vũ phu, anh thích làm người khác hài lòng hơn làmưu cầu những lợi ích cá nhân và anh cảm thấy áy náy khi nhữngngười mình quý trọng gặp chuyện buồn Khi chú chó Béc-giê canhgiữ khu nhà của những người phụ nữ tị nạn bị giết hại dã man, dùkhu nhà ấy không thuộc bổn phận chăm lo của anh nhưng Tamaru

vẫn cảm thấy đó là “một thất bại của cá nhân anh ta, một sai sót không thể tha thứ.” [60, 15] Tamaru đã giúp Aomame chuẩn bị

một khẩu súng phòng thân trong trước khi nàng đi gặp Lãnh tụ dùpháp luật Nhật Bản không cho phép dân thường sử dụng súng và

anh hy vọng rằng “chẳng ai chết, chẳng ai bị thương, chẳng ai phải ngồi tù” [60, 65] vì khẩu súng ấy Anh cũng thường xuyên trò

chuyện với Aomame và tỏ ra là một người sâu sắc, có thể đưa ra

những lời khuyên khi cần thiết Thậm chí khi kế hoạch của tổ chức

bị gián đoạn vì Aomame mang thai, anh đã thể hiện sự tôn trọng

quyền phụ nữ bằng tuyên ngôn “tất cả phụ nữ đều có quyền sinh nở” [61, 186] Ngoài ra, không như những người đàn ông khác, anh

không hy vọng sẽ gây dựng được một sự nghiệp rạng danh mà chỉmong một cuộc đời yên ổn với một công việc ổn định, dẫu có làmột tên bảo vệ thấp hèn, điều ấy càng chứng tỏ Tamaru là người

vô cùng hiểu đời và nhạy cảm Xây dựng nhân vật Tamaru, dườngnhư Murakami muốn gửi gắm tới độc giả một cái nhìn khác vềnhững người thuộc giới tính thứ ba rằng không phải lúc nào nhắcđến người đồng tính là nhắc đến một kiểu người ẻo lả, èo uột.Trong tác phẩm này, có thể nói Tamaru lại đúng nghĩa là một ngườiđàn ông hơn cả, đó là sự cân bằng giữa nhu và cương, giữa tínhquyết đoán, cẩn trọng trong công việc và sự khéo léo, sâu sắctrong việc quan tâm người khác, không như những kẻ vũ phu ngoàikia cậy sức đánh đập, hành hạ vợ mình Nói một cách khái quáthơn, có lẽ Murakami muốn đặt ra một vấn đề về cách nhìn nhậncon người, về quan niệm “trông mặt mà bắt hình dong” Một ngườicao lớn, vạm vỡ, hành nghề sát thủ như Tamaru ai ngờ lại có nộitâm đầy biến động, cũng giống như không ai ngờ rằng đằng sau vẻngoài nam tính ấy lại là một người đồng tính vậy

Nhìn chung, nhân vật phù trợ trong tiểu thuyết 1Q84 đã có

sự khác biệt so với văn học dân gian Họ không phải lực lượng thần

kỳ sẽ đảm bảo giúp nhân vật vượt qua được thử thách Điều nàyđúng với tinh thần tự thân của người Nhật xưa nay, xét cho cùngnhiệm vụ quan trọng nhất là giết những kẻ bạo hành gia đình vẫnphải tự tay Aomame thực hiện Họ chỉ là những con người bìnhthường, những hạng người thậm chí còn bị đánh giá thấp trong xãhội Tuy vậy, họ là những người không thể thiếu trên cuộc hànhtrình của nhân vật chính Không có bà chủ biệt thự Cây Liễu,những người phụ nữ bất hạnh ở Tokyo sẽ chẳng có nơi để nươngtựa Công cuộc thực thi công lý phải đảm bảo cả việc diệt trừ cái

ác và bảo vệ cái thiện Aomame sẽ chẳng bao giờ có thể giết đượchết tất cả những người đàn ông vũ phu, vẫn còn rất nhiều ngườiphụ nữ đang phải chịu khổ từng ngày Ngược lại, những người phụ

nữ đang phải hứng chịu nỗi đau của việc bạo hành lại phải chịu

thêm nỗi đau mất mát khi người mà họ từng yêu thương hết mựcchết đi Do vậy, một mình Aomame tiêu diệt cái ác thôi thì chưa đủ

mà cần phải có thêm bà chủ, người sẵn sàng dang rộng vòng taychào đón những người phụ nữ ấy, ban cho họ một cuộc sống đủđầy, bình yên Còn về Tamaru, vai trò của anh càng quan trọnghơn nữa Trước hết, anh là người gần như là người duy nhất màAomame có thể tâm sự và nhờ đó, cô được giải toả những áp vềlực tinh thần, nhất là trước và sau khi cô giết người Trong quátrình thực hiện nhiệm vụ, Tamaru là cầu nối thông tin giữaAomame và bà chủ và là người bảo đảm sự an toàn và thuận lợiAomame Tamaru đã truyền lại nhiều kinh nghiệm, kĩ năng từ thuởanh còn là sát thủ chuyên nghiệp cho Aomame, thậm chí cả kinhnghiệm tự sát khi cần thiết Sau khi Aomame thực hiện hiện nhiệm

vụ nguy hiểm là ám sát Lãnh tụ, Tamaru đã giúp cô lẩn trốn trước

sự truy lùng gắt gao của tổ chức Sakigake và diệt trừ cả kẻ theodõi Ushikawa Tamaru còn là người giúp cho Aomame hoàn thànhkhát vọng lớn nhất của mình là gặp lại Tengo Ta thấy nếu không

có Tamaru, hành trình của Aomame sẽ vất vả và nguy hiểm hơnrất nhiều, thậm chí cô cũng có khó cơ hội để gặp được Tengo

Đúng như lời mà bác tài xế taxi đã dặn Aomame ở chương

một rằng “sự vật chẳng bao giờ giống vẻ bề ngoài của nó” [59, 19], một lão già tưởng chừng vô hại lại là người đứng đầu một tổ

chức sát thủ và một kẻ mang dáng vóc lực lưỡng với bề ngoài lạnhlùng lại có những cử chỉ rất nhân văn Từ đó, Murakami đã nângtầm họ lên thành lực lượng trợ giúp không thể thiếu cho nhân vậtchính Đây cũng không phải lần đầu mà Murakami biến những kiểungười được xem là “hạ đẳng” thành những người có công lớn nhấttrong việc giúp đỡ nhân vật chính trên cuộc hành trình của họ

Trong tác phẩm Kafka bên bờ biển, Oshima – chàng thanh niên

đồng tính làm nghề trông coi thư viện – là người đã giúp Kafka cóchỗ ở khi cậu bỏ nhà ra đi, đã chia sẻ và đưa ra nhiều lời khuyêncũng như gián tiếp giúp Kafka tìm ra khu rừng bí ẩn nơi mà cậu tìmđược chính mình Hay bác tài xế xe tải Hoshino cũng đã tìnhnguyện đồng hành với lão Nakata suốt một chặng đường dài để

tìm một “phiến đá cửa vào” mà lão cũng chẳng biết để làm gì Qua

đó, ta thấy họ chính là đại diện của tầng lớp thấp trong xã hội, họ

xứng đáng được đối xử một cách công bằng, được trao cơ hội đểlàm việc, lập công và được nhớ đến

Như vậy, khác với các tác phẩm dân gian, nhân vật phù trợtrong 1Q84 không phải là thế lực thần kỳ, bí ẩn mà là những

“người trần mắt thịt” gần gũi bên cạnh nhân vật Vì thế, tác phẩmkhông gây cho người đọc cảm giác hy vọng khi lực lượng thần kỳchỉ xuất hiện những lúc nhân vật lâm vào nguy nan mà nhân vậtlại có thể chủ động cậy nhờ lực lượng ấy Tuy vậy, điều này khôngnhững không làm giảm tầm vóc của thế lực phù trợ mà ngược lại,vai trò của họ lại càng được nâng cao bởi đó là những người vẫncòn chịu nhiều định kiến của xã hội Qua đó, ta thấy rằng mỗingười đều đóng một vai trò nhất định trong xã hội và đến một lúcnào đó, sự xuất hiện của ta lại có ý nghĩa quan trọng trong cuộcđời của người khác

2.3 Nhân vật có tài năng kỳ lạ

Nhân vật có tài năng kỳ lạ trong những truyện cổ thường lànhững người phát triển vượt xa người bình thường về năng lực trí

óc hoặc năng lực thể chất Đó là những nhân vật thông minh xuấtchúng, nhân vật có sức khoẻ phi thường hay nhân vật có khả năngđặc biệt về một lĩnh vực nào đó Họ thường xuất phát từ tầng lớpbình dân, đem năng lực của mình để giúp đời, giải quyết nhữngkhó khăn trong cuộc sống Đôi khi những nhân vật có tài năng kỳ

lạ lại xuất hiện với mục đích chế giễu, chẳng hạn như nhân vật cótài ăn, tài ngủ, tài nói dối… Trong tiểu thuyết Murakami, đây làkiểu nhân vật phổ biến, thậm chí những năng lực ấy khiến cho cácnhân vật ít nhiều nhuốm màu sắc kỳ ảo Đó là một Nakata trong

Kafka bên bờ biển với khả năng hiểu được ngôn ngữ của loài mèo

và tiên đoán được tương lai, là một nhân vật “tôi” với khả năng

đọc giấc mơ thông qua những hộp sọ trong Xứ sở diệu kỳ tàn bạo

và chốn tận cùng thế giới hay là một Creta trong Biên niên ký chim vặn dây cót với khả năng quan hệ tình dục ở trong giấc mơ của

mình Tiểu thuyết 1Q84 cũng không thiếu những nhân vật như vậy

Đó là một Aomame với biệt tài giết người kì lạ và hai cha con Lãnh

tụ - Fukaeri với khả năng ngoại cảm thần kỳ