Những năm gần đây, do sự phát triển của khoa học và công nghệ, ngành Giáo dục đã được cung cấp nhiều phương tiện dạy học để nâng cao hiệu quả giảng dạy như: máy vi tính, máy chiếu đa năn
Trang 1PHẦN MỘT: MỞ ĐẦU
I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Đổi mới phương pháp dạy học đang trở thành một trong những vấn đề cấp thiết ở nước ta, việc đổi mới phương pháp dạy học sẽ có hiệu quả cao khi kết hợp với việc sử dụng các phương tiện dạy học Trong giảng dạy bộ môn Địa lí, việc sử dụng phương tiện dạy học là yêu cầu cần thiết, đặc biệt là việc khai thác kênh hình
Những năm gần đây, do sự phát triển của khoa học và công nghệ, ngành Giáo dục đã được cung cấp nhiều phương tiện dạy học để nâng cao hiệu quả giảng dạy như: máy vi tính, máy chiếu đa năng, băng đĩa…Tuy nhiên, đối với môn Địa lí, một trong nhưng phương tiện được cả thầy và trò sử dụng rộng rãi chính là bản đồ Đối với môn Địa lí 12, phương tiện dạy và học quan trọng không kém quyển Sách giáo khoa là Atlat địa lí Việt Nam do công ty bản đồ tranh ảnh giáo khoa thuộc NXB Giáo dục biên soạn
Trong chương trình Địa lí lớp 12, để nâng cao hiệu quả khai thác kiến thức cần phải sử dụng Atlat trong mỗi tiết học Atlat được coi là cuốn sách giáo khoa thứ 2 cho học sinh đào sâu kiến thức Địa lí Qua việc sử dụng Atlat giúp học sinh
cụ thể hoá các kiến thức trừu tượng, nắm bắt kiến thức một cách hệ thống, vững chắc, nâng cao khả năng quan sát, phân tích, giải thích, chứng minh các vấn đề Địa
lí lớp 12 Đối với Giáo viên, Atlat là phương tiện hỗ trợ dạy học thường xuyên và hiệu quả trong các tiết dạy Địa lí lớp 12 Giáo viên dễ dàng vận dụng đổi mới phương pháp để tổ chức cho học sinh khai thác kiến thức Địa lí lớp 12
Cuốn Atlat thật sự quen thuộc và cần thiết đối với học sinh lớp 12, nhưng việc sử dụng Atlat trong các tiết học còn nhiều hạn chế Đa số các em chưa trang bị Atlat trong mỗi tiết học, các em chỉ cần nó khi vào phòng thi, coi việc có nó như một phong trào Đó chính là lí do chúng ta thường thấy những quyển Atlat còn thơm mùi giấy mới khi đi coi thi tốt nghiệp THPT Chính vì thế, việc sử dụng và khai thác kiến thức Địa lí trong Atlat để làm bài thi nhìn chung còn yếu Việc phân tích, giải thích các mối quan hệ nhân quả, quy luật địa lí còn gặp nhiều khó khăn, lúng túng Atlat có mặt trong phòng thi nhưng thực sự chưa phát huy được hiệu quả, các em cầm Atlat vào phòng thi như để có cảm giác yên tâm, nhiều em thực sự chưa biết làm gì với nó
Với tầm quan trọng và thực trạng sử dụng Atlát Địa lí Việt Nam của học sinh
ở trường THPT trong quá trình học tập, khai thác kiến thức Địa lí kinh tế - xã hội,
tôi chọn vấn đề “ Rèn luyện kĩ năng khai thác kiến thức Địa lí kinh tế - xã hội
qua Atlat Địa lí Việt Nam” làm đề tài nghiên cứu.
Trang 2II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU.
Đối với giáo viên: nghiên cứu đề tài nhằm nâng cao khả năng sử dụng các thiết bị dạy học nói chung và Atlat Địa lí Việt Nam trong giảng dạy môn Địa lí góp phần nâng cao hiệu quả dạy học
Đối với học sinh: giúp học sinh có khă năng tiếp nhận kiến thức và tự hoàn thiện kiến thức thông qua việc khai thác và sử dụng Atlat, từ đó các em xác định được vai trò của của một cuốn sách giáo khoa là Atlat
III ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
Đối tượng mà đề tài hướng tới nghiên cứu và áp dụng là học sinh lớp 12 Rèn luyện cho các em kĩ năng khai thác kiến thức Địa lí kinh tế xã hội qua Atlat
IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Phương pháp tổng hợp: Sưu tầm, đọc các tài liệu liên quan để phục vụ cho việc xây dựng cơ sở lí luận của đề tài
Phương pháp điều tra, khảo sát: Tiến hành điều tra tình hình sử dụng Atlat của học sinh
Phương pháp thực nghiệm: Tiến hành dạy lớp 12A1, hướng dẫn học sinh khai thác Atlat
- Đúc rút kinh nghiệm trong việc dạy học của bản thân thông qua phương pháp thực nghiệm
PHẦN HAI: NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.
I CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
1.1 Khái niệm về Atlat.
Atlat ( tập bản đồ) là một tập hợp có hệ thống các bản đồ Địa lí được sắp xếp một cách lô gic để phục vụ cho mục đích dạy và học Atlat có tính thống nhất cao
về cơ sở toán học, nội dung và bố cục bản đồ [5].
Atlat Việt Nam là một dạng thu nhỏ của bản đồ Việt Nam, gồm nhiều loại bản đồ khác nhau, được sắp xếp một cách hệ thống từ bản đồ tự nhiên đến bản đồ dân cư, bản đề kinh tế chung, bản đồ các ngành kinh tế, bản đồ các vùng kinh tế Các kí hiệu của đối tượng Địa lí được thống nhất cho tất cả các bản đồ và được thể hiện ngay ở trang đầu của Atlat Một số kí hiệu không thống nhất được hoặc các kí hiệu có thể xếp được vào các trang thì thể hiện ở từng trang bản đồ Nội dung từng trang bản đồ thường khá chi tiết và có sự kết hợp chặt chẽ giữa bản đồ và biểu đồ nhằm giúp cho người sử dụng thông qua đọc bản đồ nắm được tình hình phát triển,
sự phân bố các đối tượng địa lí Bởi vậy, muốn sử dụng Atlat trong học tập, ngoài
Trang 3kĩ năng xác định vị trí, tìm đặc điểm của các đối tượng trên bản đồ cần dựa vào kí
hiệu, màu sắc, người học phải biết cách nhận xét, phân tích các loại biểu đồ [2] 1.2 Vai trò và chức năng của Atlat Địa lí Việt Nam.
Atlat có tầm quan trọng trong việc giúp học sinh rèn luyện, phát triển kĩ năng, nắm bắt, tái hiện kiến thức, tìm hiểu khái niệm, quy luật, phân tích mối quan
hệ nhân quả, khai thác các đối tượng Địa lí dàn trải trong không gian, nằm sâu trong lòng đất
Ở một góc độ nhất định trong hoạt động dạy học, Atlat có chức năng minh hoạ, và là nguồn tri thức như một cuốn sách giáo khoa thứ 2 Thông qua Atlat, giáo viên có thể giải thích, minh hoạ các vấn đề một cách dễ dàng
Với học sinh, Atlat có chức năng là nguồn tri thức vì trong mỗi trang Atlat đều chứa đựng những kiến thức Địa lí khác nhau, ẩn chứa trong hệ thống các kí hiệu, màu sắc… là phương tiện hỗ trợ đắc lực cho học sinh trong quá trình học tập Địa lí lớp 12 Chính vì vậy, trong quá trình học và ôn tập Địa lí, người học nên thường xuyên sử dụng Atlat để có những hiểu biết sâu sắc, cụ thể về Địa lí Tổ quốc, phát triển kĩ năng sử dụng bản đồ, lòng say mê nghiên cứu Địa lí và tình yêu
quê hương đất nước [2].
1.3 Cấu trúc của Atlat Địa lí Việt Nam.
Bố cục của Atlat Địa lí Việt Nam do nhà xuất bản Giáo dục phát hành năm
2015 có thể khái quát như sau: [3].
- Kí hiệu chung: Được thể hiện ở trang đầu ngay sau trang bìa Hệ thống kí
hiệu chính là ngôn ngữ của bản đồ [3].
- Bản đồ chung bao gồm các bản đồ: Hành chính, hình thể, địa chất khoáng sản, khí hậu, các hệ thống sông, các nhóm và các loại đất chính, thức vật và động
vật, các miền tự nhiên, dân số, dân tộc [3].
- Bản đồ dùng cho các ngành kinh tế bao gồm các bản đồ: Nông nghiệp chung, nông nghiệp, lâm nghiệp và thuỷ sản, công nghiệp chung, công nghiệp, giao
thông, thương mại, du lịch.[3].
- Bản đồ cho các vùng kinh tế bao gồm các bản đồ: Trung du và miền núi Bắc Bộ, Đồng bằng Sông Hồng, Bắc Trung Bộ, duyên hải Nam Trung Bộ, Tây
Nguyên, Đông Nam Bộ, Đồng bằng Sông Cửu Long, các vùng kinh tế trọng điểm [3].
- Cơ sở toán học của các trang bản đồ đều được thiết kế có tính thống nhất
Tỉ lệ chung cho các trang bản đồ chính là 1:6 000 000, tỉ lệ 1:9 000 000 dùng cho các bản đồ ngành, tỉ lệ 1:18 000 000 dùng cho các bản đồ phụ và tỉ lệ 1:3 000 000
dùng cho bản đồ các miền và các vùng kinh tế [4].
Trang 4Trong mỗi vùng đều có các bản đồ tự nhiên, bản đồ kinh tế và biểu đồ GDP
so với cả nước
Trong một trang của bản đồ thường thể hiện nhiều yếu tố: Địa lí tự nhiên, địa
lí kinh tế xã hội, một số hình ảnh quan trọng của các địa phương về sản xuất, hoạt động văn hoá…
1.4 Những kiến thức Địa lí kinh tế - xã hội trong SGK địa lí 12
( ban cơ bản) có sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam.
Bảng: Bài học trong SGK có sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam [3,4].
Bài Các mục của Nội dung Atlat Trang Mục tiêu sử dụng Atlat
bài học có sử được khai thác trong mục bài học dụng Atlat
Bài 16: 1 Đông dân, Bản đồ dân tộc 16 - Học sinh chứng minh Việt
Vị trí địa có nhiều Nam có nhiều dân tộc
lí và thành phần - Sự phân bố điển hình của phạm vi dân tộc các dân tộc ở Trung du miền
Đồng bằng sông Cửu long…
Bài 18: 2 Mạng lưới Bản đồ dân số 15 Kể tên và xác định được vị
Đô thị đô thị trí các đô thị lớn , các đô thị
Bài 20: 1 Chuyển Bản đồ kinh tế 17 - Học sinh nhận xét sự Chuyển dịch cơ cấu chung chuyển dịch cơ cấu GDP dịch cơ ngành kinh theo khu vực kinh tế ( qua
kinh tế giữa các vùng ( qua biêu đồ trong Atlat)
Bài 22: 1 Ngành - Bản đồ hình 6,7 - Xác định các đồng bằng Vấn đề trồng trọt thể lớn: Đồng bằng sông Hồng, phát triển 2 ngành chăn - Bản đồ nông đồng bằng sông Cửu Long, nông nuôi nghiệp chung 18 đồng bằng Duyên hải miền
cây công - Nhận xét tình hình sản nghiệp, chăn xuất, phân bố lương thực,
Trang 5nghiệp, ngành chăn nuôi
- Xác định được các cây công nghiệp chính, cây lương thực chhính ở nước ta
Bài 24: 1 Ngành Bản đồ thuỷ - Xác định 4 ngư trường Vấn đề thuỷ sản sản và lâm trọng điểm và nhận định phát triển nghiệp 20 ngư trường lớn nhất của
thuỷ sản nghiệp - Nhận xét tình hình phát
triển và phân bố ngành thuỷ sản Xác định các vùng nuôi trồng thuỷ sản lớn của nước
ta Kể tên một số tỉnh điển hình về nuôi trồng thuỷ sản
- Nhận xét tình hình phát triển, phân bố Lâm nghiệp Bài 25: 2 Các vùng Bản đồ nông - Xác định 7 vùng nông
Tổ chức nông nghiệp nghiệp chung 18 nghiệp nước ta
Bài 26: 1 Cơ cấu Bản đồ công - Trình bày cơ cấu và xu
Cơ cấu công nghiệp nghiệp chung 21 hướng chuyển dịch cơ cấu ngành theo ngành ngành công nghiệp, cơ cấu
phần kinh tế lãnh thổ công nghiệp, kể tên
công nghiệp lớn, các sản phẩm chính của
Bài 27: 1 Công - Bản đồ địa - Học sinh xác tiềm năng Vấn đề nghiệp năng chất khoáng 8 phát triển các ngành công phát triển lượng sản nghiệp thông qua nguồn một số 2 Công - Bản đồ công nguyên liệu: bản đồ khoáng ngành nghiệp chế nghiệp năng sản (than, dầu khí)…
Trang 6công biến lương lượng 22 - Trình bày cơ cấu, sự phát nghiệp thực, thực - Bản đồ công triển và phân bố ngành trọng phẩm nghiệp chế năng lượng và giải thích vì điểm biến lương sao lại có sự phân bố như
thực, thực vậy
phẩm 22 - Trình bày sự phát triển,
phân bố của công nghiệp chế biến lương thực, thực phẩm và giải thích vì sao lại
có sự phân bố như vậy
Bài 28: 3 Các hình Bản đồ công - Học sinh xác định các Vấn đề tổ thức chủ yếu nghiệp chung 21 điểm công nghiệp, khu công chức lãnh về tổ chức nghiệp các trung tâm công thổ công lãnh thổ công nghiệp ( quy mô rất lớn,
mô lớn, quy mô vừa, quy
mô nhỏ), vùng công nghiệp
- Cơ cấu ngành trong các trung tâm công nghiệp, các ngành công nghiệp then chốt của khu công nghiệp, vùng công nghiệp
Bài 29: 1 Bài tập 3 Bản đồ công - Xác định được vị trí của Thực nghiệp chung 21 Đông Nam Bộ trong phát hành Bản đồ giao triển công nghiệp cả nước
thông 23 - Giải thích tại sao Đông
Nam Bộ là vùng có tỉ trọng giá trị sản xuất công nghiệp lớn nhất cả nước
- Các ngành công nghiệp chủ đạo ở Đông Nam Bộ Bài 30: 1 Giao thông Bản đồ giao - Kể tên các tuyến đường bộ Vấn đề vận tải thông vận tải 23 quan trọng theo hướng Bắc
Trang 7tải và quốc tế, cảng biển và cụm
liên lạc
Bài 31: 1 Thương Bản đồ ngoại - Học sinh xác định được thị Vấn đề mại thương 24 trường chính của nước ta
2 Du lịch Bản đồ du lịch 25 - Học sinh trình bày tài
nguyên du lịch nước ta ( tài nguyên tự nhiên và tài nguyên nhân văn) và các trung tâm du lịch lớn, các vùng du lịch
Bài 32: 1 Khái quát Bản đồ hành Xác định vị trí địa lí, tên các Vấn đề chung chính Việt 4,5 tỉnh, thành phố
thế mạnh 2 Khai thác, Bản đồ tự khoáng sản, thuỷ điện
ở Trung Chế biến nhiên và kinh - Học sinh chứng minh được
du và khoáng sản tế của vùng 26 đây là vùng trồng, chế biến miền núi và thuỷ điện cây công nghiệp, cây dược
đới
Bài 33: 1 Các thế - Bản đồ tự - Học sinh xác định vị trí địa Vấn đề mạnh chủ yếu nhiên và kinh lí, kể tên các tỉnh, thành phố chuyển của vùng tế của vùng 26 - Trình bày các thế mạnh dịch cơ 2 Các hạn - Bản đồ hành của vùng
caúu kinh chế chủ yếu chính Việt
ngành ở
Đồng
bằng sông
Hồng
Bài 35: 1 Khái quát - Bản đồ kinh - Học sinh xác định vị trí địa Vấnn đề chung tế và tự nhiên 27 lí, phạm vi lãnh thổ, tên các phát triển 2 Hình thành của vùng tỉnh thành phố
kinh tế xã cơ cấu nông - Bản đồ hành - Trình bày cơ sở hình thành
Trang 8hội ở Bắc lâm ngư chính Việt 4,5 cơ cấu nông lâm ngư nghiệp Trung Bộ nghiệp Nam - Xác định các trung tâm
công nghiệp, các nông sản, vùng trồng rừng…
Bài 36: 1 Khái quát - Bản đồ tự - Học sinh xác định vị trí địa Vấn đề chung nhiên và kinh lí, phạm vi lãnh thổ, kể tên phát triển tế của vùng 27 các tỉnh, thành phố
kinh tế xã 2 Phát triển - Bản đồ hành - Học sinh chứng minh sự hội ở tổng hợp kinh chính 4,5 phát triển tổng hợp kinh tế Duyên tế biển - Bản đồ lâm biển của vùng:
hải Nam nghiệp và thuỷ 20 + Nghề cá: Tiềm năng và
- Bản đồ du + Du lịch biển: Tiềm năng lịch 25 và hiện trạng
+ Dịch vụ hàng hải: Tiềm năng và hiện trạng
+ Khai thác khoáng sản: Tiềm năng và hiện trạng Bài 37: 1 Khái quát - Bản đồ tự - Học sinh xác định vị trí địa vấn đề chung nhiên và kinh lí, phạm vi lãnh thổ, kể tên khai thác 2 Phát triển tế của vùng 28 các tỉnh, thành phố
thế mạnh cây công - Bản đồ hành - Tìm hiểu điều kiện và tình
ở Tây nghiệp lâu chính 4,5 hình phát triển cây công Nguyên năm -Bản đồ nông nghiệp lâu năm
nghiệp chung 18 + Cây công nghiệp lâu năm:
- Bản đồ cây diện tích, sản lượng, phân công nghiệp 19 bố
+ Cây công nghiệp hàng năm: diện tích, sản lượng, phân bố
Bài 42: 1 Vùng biển - Bản đồ hành - Xác định vùng Biển Đông, Vấn đề và thềm lục chính 4,5 các đảo, quần đảo
phát triển địa nước ta - Bản đồ lâm - Kể tên các ngư trường kinh tế, giàu tài nghiệp và thuỷ trọng điểm
an ninh nguyên sản 20 - Kể tên các điểm du lịch quốc 2 Các đảo và - Bản đồ du
phòng ở quần đảo lịch 25
Trang 9Biển - Bản đồ
đảo và
quần đảo
Bài 43: 1 Qúa trình Bản đồ các - Học sinh xác định vị trí địa Các vùng hình thành và vùng kinh tế lí, kể tên các tỉnh, thành phố kinh tế thực trạng trọng điểm 30 thuộc các vùng kinh tế trọng
điểm 3 Ba vùng - Nhận xét tình hình phát
kinh tế trọng triển kinh tế của 3 vùng
II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ
2.1 Thực trạng sử dụng Atlat của Giáo viên.
Trong chương trình Địa lí lớp 12, Atlat có thể coi là cuốn sách giáo khoa thứ
2, nhưng trên thực tế chưa được sử dụng và khai thác có hiệu quả Giáo viên chưa dành thời gian hướng dẫn cách đọc và sử dụng Atlat nên học sinh sử dụng Atlat và khai thác kiến thức từ Atlat còn lúng túng, vì vậy các em không thích sử dụng Atlat Việc sử dụng Atlat trong các tiết học còn rất hạn chế Atlat chỉ được sử dụng khi có bài thực hành hoặc làm những bài tập liên quan Nguyên nhân của tình trạng trên là do giáo viên chưa tạo được hứng thú, say mê cuốn Atlat cho học sinh nên hầu hết các em chưa trang bị cho mình như một cuốn sách Mặt khác, để khai thác kiến thức trong Atlat cần có nhiều thời gian, trong 45 phút học không thể khai thác được hết kiến thức sách giáo khoa và Atlat
2.2 Thực trạng đối với học sinh.
Trong quá trình giảng dạy, tôi nhận thấy khả năng sử dụng Atlat của học sinh còn nhiều hạn chế Các em chưa biết khai thác các thông tin từ bản đồ, lược đồ, biểu đồ trong Atlat vào các bài học để phát hiện kiến thức cũng như củng cố kiến thức Vì vậy, kết quả học tập chưa cao, trong quá trình học việc sử dụng Atlat còn lúng túng, chưa có hứng thú Hầu hết các em trang bị Atlat theo phong trào, nhiều
em đến lúc đi thi mới chuẩn bị Atlat Những em có ý thức trang bị Atlat mới chỉ sử dụng khi làm bài kiểm tra, bài thực hành, bài tập và trả lời câu hỏi liên quan Chính
vì vậy, khi đi thi học sinh không thể khai thác có hiệu quả cuốn Atlat Khi được hỏi tại sao không sử dụng Atlat trong quá trình học tập, đa số các em cho rằng: việc học trên Atlat phức tạp hơn nhiều so với học thuộc lòng, vì vậy các em xem Atlat chỉ là phương tiện minh hoạ Một số em lại cho rằng: Mua Atlat làm gì cô, học
Trang 10trong sách giáo khoa còn chưa hết Thực sự các em chưa nhận thấy vai trò quan trọng của Atlat trong khai thác kiến thức địa lí
III GIẢI PHÁP TỔ CHỨC THỰC HIỆN
3.1 Mục tiêu cần đạt được để rèn luyện kĩ năng khai thác kiến thức Địa lí kinh
tế xã hội cho học sinh qua Atlat Địa lí Việt Nam.
* Khi hướng dẫn học sinh sử dụng Atlat khi khai thác kiến thức Địa lí kinh tế xã
hội, Giáo viên cần đạt được mục tiêu:[1,2,5,6].
- Giúp học sinh nắm vũng kiến thức Địa lí kinh tế xã hội lớp 12
- Vận dụng kiến thức trong sách giáo khoa vào khai thác kiến thức trong Atlat
- Học sinh sử dụng Atlat để mô tả, trình bày sự phân bố các đối tượng địa lí kinh tế xã hội
- Học sinh mô tả, phân tích mối liên hệ giữa các đối tượng địa lí kinh tế xã hội thông qua Atlat
-Thông qua sử dụng Atlat, học sinh có thể tự làm các bài tập, kiểm tra đánh giá kiến thức của mình sau khi học xong bài học
* Để sử dụng Atlat có hiệu quả, giáo viên cần giúp học sinh: [1,2,5,6].
- Hiểu được cấu trúc của Atlat ( gồm các trang, mục nào, sắp xếp ra sao)
- Đọc hệ thống kí hiệu, chú giải ở trang đầu để biết các kí hiệu thể hiện trên bản đồ và cố gắng ghi nhớ càng nhiều kí hiệu càng tốt
- Đọc tên, mô tả một số đối tượng Địa lí, chú ý đến việc phân tích các biểu
đồ, số liệu… trong các trang Atlat
- Xác định phương hướng, vị trí của các đối tượng địa lí trên bản đồ
- Xác định mối liên hệ giữa các đối tượng địa lí trên bản đồ
- Phối hợp các trang bản đồ liên quan
* Đối với giáo viên: Sử dụng Atlat cần tiến hành theo các bước sau:[1,2,5,6].
Bước 1: Nghiên cứu nội dung bài học có liên quan đến hoạt động trong Atlat Khi soạn một tiết dạy, giáo viên nghiên cứu xem bài có cần sử dụng Atlat không?
Sử dụng có phát huy được tính tích cực của học sinh không? thời gian tiết học có đảm bảo không?
Bước 2: Xây dựng hệ thống câu hỏi phù hợp với nội dung bài học và Atlat tạo cơ hội cho học sinh tích cực, chủ động tái hiện kiến thức và rút ra kết luận
Bước 3: Giao nhiệm vụ và hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức Atlat liên quan đến bài học
Bước 4: Cho học sinh trao đổi và trình bày kết quả nghiên cứu