Để thực hiện nguyên lí “Học đi đôi với hành, lí luận gắn liền với thực tiễn, nhà trường gắn liền với gia đình và xã hội”; phát huy vai trò và thế mạnh của hoạt động sản xuất, kinh doanh
Trang 11 Mở đầu
1.1 Lí do chọn đề tài
Yêu cầu cấp thiết hiện nay đối với giáo dục là phải đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học theo hướng hiện đại, coi trọng dạy cách học; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền đạt áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khoá, nghiên cứu khoa học, yêu cầu học sinh vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề của cuộc sống
Trong những năm qua, hoạt động đổi mới phương pháp dạy học đã được quan tâm thực hiện và thu được kết quả bước đầu Tuy nhiên, do mục tiêu của chương trình giáo dục hiện hành chủ yếu là trang bị kiến thức, cùng với những hạn chế về năng lực thực hiện của giáo viên, hạn chế trong công tác quản lí ở các trường phổ thông nên hoạt động này chưa mang lại hiệu quả cao Truyền thụ tri thức một chiều vẫn là phương pháp dạy học chủ đạo của nhiều giáo viên Số giáo viên thường xuyên chủ động, sáng tạo trong việc phối hợp các phương pháp dạy học cũng như sử dụng các kĩ thuật dạy học phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh còn chưa nhiều Dạy học vẫn nặng về truyền thụ kiến thức Việc rèn luyện kỹ năng sống, kỹ năng giải quyết tình huống thực tiễn cho học sinh thông qua khả năng vận dụng tri thức tổng hợp chưa thực sự được quan tâm thích đáng
Vật lí là môn học mô tả các hiện tượng tự nhiên và đặc tính của vật chất Vật
lí học là cơ sở của nhiều ngành kĩ thuật và công nghệ Vì vậy những hiểu biết về Vật lí và phương pháp nhận thức vật lí có giá trị to lớn đối với con người Với một vai trò như vậy, lẽ ra, việc vận dụng kiến thức Vật lí vào đời sống, việc giải thích nhiều hiện tượng xảy ra xung quanh các em không phải là vấn đề khó khăn Nhưng trên thực tế, điều đó đã không diễn ra như những gì chúng ta mong đợi Thông qua kết quả khảo sát thực tế bằng phương pháp đàm thoại với các giáo viên và học sinh trong trường cũng như ở một số trường THPT trên địa bàn tỉnh, tôi nhận thấy thực trạng về vấn đề vận dụng kiến thức vật lí vào thực tế đời sống của học sinh THPT hiện nay còn rất nhiều hạn chế nếu không muốn nói là thực sự yếu kém
Để thực hiện nguyên lí “Học đi đôi với hành, lí luận gắn liền với thực tiễn, nhà trường gắn liền với gia đình và xã hội”; phát huy vai trò và thế mạnh của hoạt động sản xuất, kinh doanh đa dạng, muôn hình muôn vẻ ở địa phương vào
việc đổi mới phương pháp dạy học, tôi đã mạnh dạn “tổ chức dạy học Vật lí gắn với sản xuất kinh doanh ở địa phương tại trường THPT Như Thanh” Hy
vọng đề tài sẽ góp phần đổi mới phương pháp dạy học môn Vật lí
1.2 Mục đích nghiên cứu
- Cụ thể hóa việc thực hiện nguyên lí giáo dục: Học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lí luận gắn với thực tiễn
- Góp phần thúc đẩy đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức dạy học môn Vật lí, hoạt động nghiên cứu khoa học kĩ thuật của học sinh
- Tạo điều kiện để học sinh vận dụng kiến thức Vật lí vào thực tiễn đời sống, rèn luyện kỹ năng sống, kỹ năng vận dụng kiến thức để giải quyết các vấn
Trang 2đề trong đời sống - thúc đẩy nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.
1.3 Đối tượng nghiên cứu
- Nghiên cứu ý nghĩa của hoạt động sản xuất, kinh doanh đối với hoạt động giáo dục, dạy học ở trường phổ thông
- Nghiên cứu phương pháp tổ chức thực hiện hoạt động dạy học Vật lí gắn với sản xuất kinh doanh ở trường THPT Như Thanh
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết;
- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin;
- Phương pháp thống kê, xử lí số liệu
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
2.1.1 Cơ sở pháp lí
Nghị quyết số 29-NQ/TW - Hội nghị Trung ương 8, khóa XI của Đảng yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại, coi trọng dạy cách học; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền đạt áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khoá, nghiên cứu khoa học Nghị quyết cũng nêu rõ, giáo dục phổ thông sẽ đổi mới theo định hướng phát triển năng lực
và phẩm chất học sinh Vì vậy, mục tiêu của môn Vật lí và các môn học trong chương trình giáo dục phổ thông hiện nay đang điều chỉnh theo hướng phát triển năng lực và phẩm chất học sinh Nghị quyết cũng giao quyền chủ động cho cơ
sở giáo dục và giáo viên điều chỉnh nội dung, thời gian giáo dục phù hợp với tình hình địa phương, trong đó yêu cầu học sinh vận dụng tổng hợp kiến thức,
kỹ năng vào giải quyết các vấn đề của cuộc sống 2.1.2 Ý nghĩa của hoạt động sản xuất kinh doanh đối với hoạt động giáo dục, dạy học ở trường phổ thông
Các thành tố của hoạt động sản xuất, kinh doanh liên quan đến nội dung kiến thức các môn khoa học đều có thể sử dụng trong quá trình dạy học dưới hình thức tạo môi trường, tạo công cụ hoặc là nguồn cung cấp chất liệu để xây dựng nội dung dạy học
Theo đánh giá chung của Bộ GD&ĐT, việc tổ chức hoạt động giáo dục trong nhà trường gắn với sản xuất, kinh doanh tại địa phương mang lại hiệu quả tích cực đối với cả người dạy lẫn người học Khi tham gia học tập trong môi trường này, học sinh thường đóng một vai cụ thể, từ đó kích thích hứng thú trong việc tiếp thu kiến thức và hình thành kĩ năng của học sinh Cùng đó thông qua việc thường xuyên được tiếp cận với các hoạt động thực tiễn sản xuất, giúp học sinh có nhiều cơ hội hơn trong việc gắn lí thuyết với thực hành, tư duy và hành động, nhà trường và xã hội Giúp việc học tập trong nhà trường giống hơn với việc học tập trong thế giới thật
Khi tham gia các hoạt động thực tiễn người học có cơ hội để thử thách năng lực khác nhau của bản thân; học sinh được rèn khả năng tư duy, suy nghĩ
Trang 3sâu sắc khi gặp những vấn đề phức tạp; học sinh có điều kiện để khám phá, đánh giá, giải thích và tổng hợp thông tin từ các tình huống thực tiễn của địa phương;
có cơ hội để vận dụng và phát triển kiến thức lí thuyết đã học và đặc biệt rèn luyện cho học sinh phát triển năng lực giải quyết các vấn đề phức tạp gặp phải trong khi tham gia các hoạt động thực tiễn
Khi tham gia vào hoạt động thực tiễn, mỗi học sinh phải đảm nhận một vai trò cụ thể Vì vậy, học sinh được đặt trong tình huống buộc phải tăng tính chủ động trong việc xây dựng kế hoạch, thực hiện nhiệm vụ, giải quyết các vấn
đề phát sinh một cách tốt nhất Nhờ đó phát huy tích cực, tự lực, tính trách nhiệm, năng lực giải quyết các vấn đề của học sinh
Thực tế quá trình dạy học của bản thân cũng khẳng định, khi tham gia hoạt động giáo dục trong nhà trường gắn với sản xuất, kinh doanh, học sinh không chỉ giao tiếp với thầy cô, bạn bè mà còn thường xuyên giao tiếp với nhiều tầng lớp khác nhau trong xã hội, do đó học sinh có cơ hội để rèn luyện, nâng cao năng lực hợp tác, khả năng giao tiếp và tương tác với cộng đồng
Việc tổ chức hoạt động giáo dục nhà trường gắn với sản xuất, kinh doanh
sẽ tạo ra môi trường học tập thân thiện; giúp các em hiểu giá trị của lao động, chia sẻ những khó nhọc với bà con nông dân; tạo được không khí học tập thoải mái, phát huy tính sáng tạo, tích cực của học sinh, gắn những lí thuyết đã học với thực tiễn lao động, sản xuất; giúp học sinh phát triển toàn diện, nâng cao kiến thức kỹ năng sống, bổ sung về kiến thức thực tế và vốn sống
Thông qua việc tổ chức hoạt động giáo dục nhà trường gắn với sản xuất, kinh doanh, các em học sinh còn được phát triển khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân trong tập thể, phát triển khả năng hợp tác, làm việc nhóm, làm việc với cộng đồng Qua đó cũng đồng thời phát huy năng lực chuyên môn, nghiệp vụ của đội ngũ cán bộ quản lí và giáo viên, góp phần thực hiện thành công việc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Việc đổi mới phương pháp, hình thức dạy học và kiểm tra, đánh giá theo định hướng phát triển năng lực học sinh đã được triển khai từ hơn 30 năm qua Hầu hết giáo viên hiện nay đã được trang bị lí luận về các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực trong quá trình đào tạo tại các trường sư phạm cũng như quá trình bồi dưỡng, tập huấn hằng năm Tuy nhiên, việc thực hiện các phương pháp dạy học tích cực trong thực tiễn còn chưa thường xuyên và chưa hiệu quả Trong xu thế toàn cầu hóa, đồng thời với sự phát triển như vũ bão của khoa học, công nghệ và sự bùng nổ thông tin, quá trình dạy học trong các nhà trường trung học đang tồn tại mâu thuẫn giữa một bên là khối lượng tri thức ngày càng tăng lên, phức tạp hơn với thời lượng học tập có hạn Với một khối lượng kiến thức
đồ sộ nhưng thực tế nhiều học sinh gần như không có khả năng làm chủ được kiến thức, việc vận dụng kiến thức của các em trong đời sống thực tiễn, việc giải thích những hiện tượng xảy ra xung quanh các em là “vấn đề không đơn giản”
Sau khi học xong chương trình vật lí lớp 10, nhiều học sinh còn lúng túng khi giải thích tác dụng của hộp số xe máy, hay giải thích tại sao những chỗ đường
Trang 4vòng người ta phải làm mặt đường nghiêng về phần cong ; việc áp dụng các kiến thức tĩnh học vào thực tiễn dường như vẫn còn “xa vời” đối với các em: Quan sát người thợ sửa xe ô tô dùng một chiếc ống nước dài khoảng nửa mét tròng vào cán của chiếc cờ-lê rồi cầm ở đầu bên kia mà mở một chiếc ốc để lấy bánh xe ô-tô ra ngoài, hẳn là một “điều lạ” đối với một bộ phận học sinh hiện nay…
Đối với học sinh lớp 11 và lớp 12, liệu có bao nhiêu vị phụ huynh dám giao cho con mình tự đi mua một đoạn dây chì để thay cho đoạn dây chì đã bị đứt ở nhà? Bao nhiêu em có thể giải thích được vì sao dây chì lại bị đứt …
2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề.
Vật lí là một môn học khó trong trường phổ thông, nếu không có bài giảng, phương pháp phù hợp sẽ dễ làm cho học sinh thụ động tiếp thu; dễ làm cho một bộ phận học sinh không muốn học Vật lí, ngày càng lạnh nhạt với giá trị thực tiễn của Vật lí
Để khơi dậy niềm đam mê của học sinh với môn Vật lí, để môn Vật lí phát huy hết vai trò và hoàn thành nhiệm vụ trong chương trình giáo dục phổ thông, theo tôi có hai vấn đề quan trọng nhất cần phải thay đổi:
Thứ nhất, phải thay đổi phương pháp dạy của giáo viên, phải có tư duy đổi mới - gắn kiến thức Vật lí với thực tiễn cuộc sống, với sản xuất kinh doanh tại và thí nghiệm thực hành
Thứ hai, phải tích cực đổi mới cách ra đề kiểm tra đánh giá học sinh theo hướng lồng ghép kiến thức thực tiễn, làm cho học sinh phải thay đổi phương pháp học cho phù hợp
Phương pháp tổ chức hoạt động dạy học gắn với sản xuất kinh doanh ở địa phương hoàn toàn có thể đáp ứng những yêu cầu của giáo dục nước nhà, để phương pháp này thực sự mang lại những hiệu quả như mong đợi, giáo viên cần nghiên cứu kĩ những vấn đề sau:
2.3.1 Quy trình tổ chức thực hiện hoạt động giáo dục, dạy học gắn với sản xuất, kinh doanh tại địa phương
Bước 1: Lựa chọn cơ sở sản xuất kinh doanh tại địa phương phù hợp với nội dung dạy học
Bước 2: Lựa chọn nội dung giáo dục/dạy học
Bước 3: Khảo sát cơ sở sản xuất/kinh doanh
Bước 4: Lập kế hoạch giáo dục/dạy học
Bước 5: Thực hiện hoạt động giáo dục/dạy học
Trang 52.3.2 Các hình thức tổ chức dạy học gắn với sản xuất, kinh doanh
2.3.2.1 Khai thác, sử dụng tài liệu về sản xuất, kinh doanh để tiến hành bài học
ở trường phổ thông
Theo phương án này, việc dạy học Vật lí gắn với hoạt động sản xuất kinh doanh ở địa phương được thực hiện hoàn toàn trên lớp học Ở đây, mục đích chính là sưu tầm, thu thập các tư liệu, số liệu, sự phát triển của ngành nghề sản xuất, kinh doanh ở địa phương (chủ yếu khai thác, sử dụng tài liệu về sản xuất, kinh doanh) trong quá trình thực hiện nội dung dạy học trên lớp Giáo viên có thể thực hiện hoặc hướng dẫn học sinh và giao cho một số nhóm thực hiện để báo cáo kết quả trên lớp
Phương án này thực hiện dễ dàng trên lớp do việc kết hợp dạy lồng ghép các nội dung liên quan đến ngành nghề sản xuất kinh doanh
2.3.2.2 Tiến hành bài học tại cơ sở sản xuất, kinh doanh
Theo phương án này, toàn bộ nội dung dạy học được thực hiện tại cơ sở sản xuất kinh doanh Do vậy, giáo viên cần chọn những bài, nội dung phù hợp
mà có thể thực hiện được tại cơ sở sản xuất kinh doanh
Phương án dạy học này có tác dụng cao nhất nhằm phát triển phẩm chất
và năng lực học sinh, có tác dụng hỗ trợ cho giáo dục hướng nghiệp phân luồng sau khi các em rời ghế nhà trường
2.3.2.3 Tổ chức tham quan học tập tại cơ sở sản xuất, kinh doanh
Với phương án này, trên lớp giáo viên vẫn giảng dạy bình thường, việc gắn với hoạt động sản xuất kinh doanh chỉ chủ yếu thể hiện ở khâu dặn dò trước khi tổ chức thăm quan học tập tại cơ sở sản xuất kinh doanh Khi hướng dẫn học sinh thăm quan, học tập tại cơ sở, ngoài các nội dung thăm quan thông thường, giáo viên phải hướng học sinh liên hệ các hoạt động ở cơ sở với những nội dung
đã học Qua đó vừa giúp học sinh hiểu rõ hơn nội dung học tập vừa thấy được ý nghĩa của việc học tập môn học
Phương án dạy học này có tác dụng hỗ trợ cho giáo dục hướng nghiệp phân luồng sau khi các em rời ghế nhà trường, tiết kiệm được thời gian, cơ sở vật chất
2.3.3 Xác định nội dung kiến thức Vật lí gắn với hoạt động sản xuất kinh
doanh Bảng nội dung kiến thức Vật lí gắn với hoạt động sản xuất kinh
doanh
TT Bài học Nghề liên Kỹ năng Kiến thức vận Cơ sở sản xuất
LỚP
10
1.Lực ma Cơ khí Mài Lực ma sát làm - Làng nghề;
Mộc; nề Làm nhẵn Lực ma sát làm doanh nghiệp
bề mặt gỗ, mòn bề mặt và cơ sở kinh
Vật lí trị Massage, Lực ma sát làm mại, du lịch,
Trang 6Sửa xe thay dầu Vật liệu có hệ số - Các nhà máy, đạp, xe nhớt, tra ma sát nhỏ làm xí nghiệp sản
Sửa xe điều chỉnh Lực ma sát mạnh nghiệp;
truyền năng truyền nghiệp, cơ sở động của chuyển động dịch vụ kĩ thuật
Thay má Má phanh bị mòn phanh do ma sát
7.Các Xây dựng; Làm móng Diện tích chân đế - Các doanh dạng Vận tải… nhà càng lớn, trọng nghiệp, cơ sở
bằng Xiếc Giữ thăng Nghệ sĩ đi lại trên Dịch vụ giải
9.Ngẫu Xây dựng, Đầm mặt Máy đầm rung có - Các doanh lực cầu đường trần, mặt trọng tâm không nghiệp, cơ sở
nền trùng với trục xây dựng, vận
thuật v.v
Cơ khí Xoáy đinh Dùng ngẫu lực để - Các doanh
xây dựng, chế tạo máy , vận tải, dịch vụ kĩ thuật cơ khí v.v
11Định Xây dựng Đóng cọc Thế năng chuyển - Các doanh luật bảo bằng búa hóa thành động nghiệp, cơ sở
thế
năng,
động
năng
12Các Máy lạnh Hiệu suất Biến đổi năng - Các doanh
Trang 7nhiệt vụ kĩ thuật
lực học
13Sự nở Nhiệt kỹ Chỉnh nhiệt Rơ le nhiệt là - Các doanh
vì nhiệt thuật độ của bàn băng kép nghiệp, cơ sở
14Các Giặt thuê Làm sạch Xà phỏng làm - Các doanh
lỏng
15Các Làm giấy, Mực viết Sự dính ướt và
hiện mực, bút được trên mao dẫn ở chất
bề mặt Điện dân Hàn thiếc Sự dính ướt của
cần hàn
Nấu rượu Chưng cất Sự bay hơi và sự - Các doanh
rượu, ngưng tụ nghiệp
- Làng nghề,
hộ gia đình
LỚP
11
18Dòng Điện dân Kiểm tra Dòng điện làm - Làng nghề; điện dụng cầu chì, nóng, nóng chảy - Các công ty,
19Dòng Mạ, đúc Mạ vàng, Định luật Fa-ra- mại, du lịch, điện điện mạ bạc,… đây về điện phân dịch vụ v.v
Trang 820Dòng Hàn hồ Hàn hồ Hồ quang có - Các doanh điện quang quang nhiệt độ cao; sự nghiệp, cơ sở
khí
21Dòng Điện tử Kiểm tra đi Dòng điện trong
trong
bán
dẫn
22Từ Điện dân Kiểm tra Dòng Fu-cô
thông - dụng chất lượng
điện
23Tự Điện tử Điều chỉnh Độ tự cảm của
cảm độ tự cảm ống dây có lõi sắt
của cuộn cảm
điện
26Thấu Sửa đồng Nhìn các Hệ thấu kính, mắt - Làng nghề kính, hồ chi tiết nhỏ ngắm chừng vô - Dịch vụ y tế;
Chụp ảnh Chụp ảnh Sự tạo ảnh của sóc sức khỏe…
thấu kính
28Mắt Nhãn Kiểm tra độ Mắt, sự tạo ảnh
khoa; cận, viễn của thấu kính
Kính mắt của mắt
29Kính Xét Kiểm tra Số bội giác của
hiển vi nghiệm y hồng cầu, kính hiển vi
khoa bạch cầu
LỚP
12
30Dao Sửa xe Kiểm tra Dao động tắt dần Dịch vụ dân
dần
31Đặc Làm đàn, Kiểm tra Đặc trưng vật lí, - Làng nghề trưng nhạc cụ cộng hưởng sinh lí của âm - Dịch vụ du
Trang 9vật lí, dân tộc và âm sắc lịch, giải trí…
của âm
32Mạch Điện dân Kiểm tra Tác dụng nhiệt - Các công ty, điện dụng dây đốt của của dòng điện doanh nghiệp
33Công Điện dân Kiểm tra Công và công - Các nhà máy, suất dụng chỉ số công suất dòng điện xí nghiệp sản
34Máy Điện dân Chế tạo, Máy biến áp v.v
biến áp dụng sửa chữa
ổn áp Lioa, survolter, máy nạp ăc quy
35Máy Điện dân Sửa chữa Máy phát điện
phát dụng máy phát xoay chiều
chiều
36Mạch Điện tử Kiểm tra Mạch dao động
thanh VTĐ
37Nguyên Điện tử Kiểm tra Nguyên tắc thông - Đài truyền tắc các tầng tin liên lạc bằng hình, phát tín
v.v
Trang 1038Tán sắc Sơn Chế các Tán sắc ánh sáng - Các doanh
39Tia X Chụp, Chụp, Cơ chế phát tia X, và cơ sở kinh
chiếu X chiếu X các tác dụng của doanh thương
40Hiện Điện tử Kiểm tra Quang dẫn xí nghiệp sản
41Hiện Sơn Chế tạo sơn Hiện tượng quang
quang
-phát
quang
Thông tin Truyền liên lạc, thông tin,
cơ khí khoan, cắt chính xác, chính xác, điện tử… kiểm tra
CD,
44Đồng vị Y - Theo dõi Các loại phóng - Bệnh viện;
sinh vật
- Chữa ưng thư bằng
60Co
2.3.4 Tổ chức dạy học Vật lí gắn với sản xuất kinh doanh tại trường THPT Như Thanh Trong chương trình Vật lí THPT với loại bài học gắn với sản xuất kinh
doanh tại địa phương được lồng ghép thành một mục, một đoạn trong bài học cũng khá nhiều Tại mỗi địa phương đều có những cơ sở sản xuất, kinh doanh dù