Mục đích nghiên cứu:Khảo sát và phân tích nội dung phương pháp dạy Tập làm văn Tả cảnh lớp 5 theo mạch kiến thức kĩ năng làm văn và theo các loại văn bản được dạy học ở phân môn Tập làm
Trang 1MỤC LỤC
TÊN MỤC
1 MỞ ĐẦU
1.1 Lí do chọn đề tài
1.2 Mục đích nghiên cứu
1.3 Đối tượng nghiên cứu
1.4 Phương pháp nghiên cứu
2 NỘI DUNG
2.1 Cơ sở lí luận
2.2 Thực trạng
2.3 Một số giải pháp giúp học sinh lớp 5 làm tốt bài văn tả cảnh
2.3.1 Dạy học sinh nắm vững thể loại và cấu tạo bài.
2.3.2 Dạy kĩ năng quan sát.
2.3.3 Dạy kĩ năng lập dàn ý
2.3.4 Dạy học sinh kĩ năng dựng đoạn trong bài tả cảnh.
2.3.5 Dạy kĩ năng sử dụng từ ngữ, hình ảnh trong văn tả cảnh.
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm
3 KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
3.1 Kết luận
3.2 Kiến nghị
TRANG
1 1 2 2 2 3 3 3-7 8 8 9 9 9 9 13 16 16 17
Trang 21 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài:
Đất nước Việt Nam đang chủ động, tích cực hội nhập quốc tế để phát triển giáo dục và đào tạo, đồng thời giáo dục và đào tạo phải đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế để phát triển đất nước trước xu thế toàn cầu hoá nền kinh tế tri thức của thời đại, trong Nghị quyết trung ương VIII khóa XI về nhiệm vụ và Quan điểm chỉ đạo của Đảng:
“Giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, là sự nghiệp của Đảng, Nhà nước và của toàn dân Đầu tư cho giáo dục là đầu tư phát triển, được ưu tiên
đi trước trong các chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội Đổi mới chương trình nhằm phát triển năng lực và phẩm chất người học, hài hòa đức, trí, thể, mỹ; dạy người, dạy chữ và dạy nghề Đổi mới nội dung giáo dục theo hướng tinh giản, hiện đại, thiết thực, phù hợp với lứa tuổi, trình độ và ngành nghề; tăng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Chú trọng giáo dục nhân cách, đạo đức, lối sống, tri thức pháp luật và ý thức cộng đồng Tập trung vào những giá trị cơ bản của văn hóa, truyền thống và đạo lý dân tộc, tinh hoa văn hóa nhân loại, giá trị cốt lõi và nhân văn của chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy
và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo là đổi mới những vấn đề lớn, cốt lõi, cấp thiết, từ quan điểm, tư tưởng chỉ đạo đến mục tiêu, nội dung, phương pháp, việc tham gia của gia đình, cộng đồng, xã hội và bản thân người học; đổi mới ở tất cả các bậc học, ngành học .” (NQTW 8 –
Khóa XI)
Trong chương trình Tiếng việt ở Tiều học thì phân môn Tập làm văn có một
vị trí hết sức đặc biệt Tập làm văn nhằm giúp học sinh có một năng lực mới: năng lực sản sinh văn bản Nhờ có năng lực này học sinh sử dụng Tiếng Việt làm công cụ tư duy, giao tiếp, học tập
Tập làm văn có tính chất thực hành toàn diện, tổng hợp và sáng tạo Mang tính chất thực hành vì nhiệm vụ chủ yếu của nó là hình thành cho học sinh kỹ năng sản sinh văn bản, mang tính chất tổng hợp toàn diện
Khi nghiên cứu đề tài này tôi mong muốn tìm ra cách thức giúp học sinh viết tốt các bài văn Tả cảnh đồng thời mong ước cao hơn là giúp các em nói viết đúng và nói viết hay Các em có khả năng hòa nhập với cộng đồng, có thể sử dụng Tiếng Việt để giao tiếp và học tập các môn học khác một cách thuận lợi Xuất phát từ thực tế giảng dạy nhiều năm, tôi nhận thấy việc nghiên cứu đề tài này sẽ đáp ứng được yêu cầu đòi hỏi của xã hội, đáp ứng được nhu cầu của học sinh là được học tập phù hợp với năng lực, đạt hiệu quả chất lượng cao Vì
vậy tôi đề xuất : “ Một số giải pháp giúp học sinh lớp 5 làm tốt bài văn tả cảnh”.
Trang 31.2 Mục đích nghiên cứu:
Khảo sát và phân tích nội dung phương pháp dạy Tập làm văn Tả cảnh lớp 5 theo mạch kiến thức kĩ năng làm văn và theo các loại văn bản được dạy học ở phân môn Tập làm văn
Đánh giá thực trạng dạy học Tập làm văn Tả cảnh ở lớp 5 chỉ ra những ưu điểm
và những hạn chế ( những bài, những kiến thức kĩ năng được dạy, được đưa vào chưa hợp lí)
Trên cơ sở phân tích nội dung phương pháp dạy học Tập làm văn Tả cảnh và đánh giá thực trạng dạy học Tập làm văn đề xuất những biện pháp dạy học cụ thể cho từng bài hoặc từng phần kiến thức kỹ năng
Tính thống nhất của văn bản và việc dạy Tập làm văn: Để tạo lập một văn bản phải tạo nên tính thống nhất thể hiện ở cả hai mặt: sự liên kết về nội dung và liên kết hình thức Sự liên kết này có được là nhờ tính hướng đích của văn bản
Vì vậy để rèn kĩ năng viết văn cho học sinh chúng ta phải giúp học sinh xác định mục đích chủ đề của bài viết và duy trì chủ đề này suốt bài viết Mặt khác liên kết nội dung là khó nhất, chính vì vậy khi dạy tập làm văn chúng ta phải coi trọng đến cả hình thức ngôn từ và logic của các ý trong bài
Bên cạnh liên kết nội dung ngữ pháp văn bản còn chỉ ra cả một hệ thống các biện pháp liên kết hình thức Nó là sự biểu hiện ra bên ngoài của liên kết nội dung Bên cạnh yêu cầu duy trì chủ đề, văn bản còn phải có sự phát triển Chủ
đề cần phải được triển khai Các đề bài tập làm văn cần phải chỉ ra các hướng triển khai theo trật tự thời gian, trật tự không gian, toàn thể đến bộ phận, trật tự tâm lí…
1.3 Đối tượng nghiên cứu.
Để có được những đánh giá xác đáng về nội dung phương pháp dạy Tập làm văn Tả cảnh lớp 5 và có những đánh giá về thực trạng dạy Tập làm văn Tả cảnh lớp 5 từ đó có được những biện pháp mang tính thực tiễn góp phần đem lại hiệu quả cao trong dạy học Tập làm văn Tả cảnh, tôi đã tiến hành khảo sát các đối tượng:
- Sách giáo khoa và sách giáo viên lớp 5 trọng tâm là phân môn Tập làm văn thể loại văn Tả cảnh
- Thực tiễn các giờ dạy Tập làm văn lớp 5 và một số bài làm của học sinh
1.4 Phương pháp nghiên cứu:
- Nghiên cứu tài liệu Đọc và nghiên cứu tài liệu có liên quan đến đề tài
- Tìm hiểu thực tế: Tìm hiểu thực trạng dạy của giáo viên và học của học sinh qua nhiều năm học Tiến hành áp dụng trong 2 năm trở lại đây
- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm Dạy học thực nghiệm ở lớp 5C, 5 D
- Tổng kết phân tích đối chứng
- Tổng hợp kinh nghiệm.Phương pháp nghiên cứu: Trong quá trình thực hiện đề tài tôi đã sử dụng một số phương pháp cơ bản sau đây:
+ Phương pháp khảo sát, quan sát
+Phương pháp phân tích
+ Phương pháp tổng hợp
+ Phương pháp thực nghiệm
Trang 42 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lý luận:
Các kết quả thực tế cho thấy số học sinh được xem là có năng lực nhận thức,
tư duy, vốn sống, có khả năng giao tiếp nổi trội hơn các em khác chiếm từ 5-10% tổng số học sinh Ở nước ta, từ nhiều năm nay vấn đề này cũng được quan tâm Đồng thời với việc thực hiện nhiệm vụ phát hiện và bồi dưỡng cho học sinh
có khả năng viết văn tốt, tự tin trước đám đông còn có tác dụng thúc đẩy phong trào thi đua dạy tốt, học tốt Để có thể giáo dục học sinh có kĩ năng viết văn tốt, người giáo viên luôn phải học hỏi, tự bồi dưỡng kiến thức để nâng cao trình độ chuyên môn và năng lực sư phạm cũng như phải bồi dưỡng lòng yêu nghề, tinh thần tận tâm với công việc
Nội dung chương trình đã luyện tập các kĩ năng viết văn cho học sinh thông qua
hệ thống các bài tập Các bài tập trong sách giáo khoa khá phong phú và hấp dẫn học sinh cả về nội dung và hình thức Các bài tập này thường được sắp xếp theo thứ tự từ dễ đến khó.Một ưu điểm nổi bật đó là văn trong thể loại văn tả cảnh ở lớp 5 đa phần thuộc kiểu đề bài mở tạo điều kiện cho các em học sinh những khả năng lựa chọn tùy theo ý thích của các em
2.2 Thực trạng dạy học văn Tả cảnh lớp 5:
2.2.1 Thuận lợi:
Là một giáo viên Tiểu học tham gia giảng dạy nhiều năm, tôi đã từng áp dụng nhiều kinh nghiệm vào thực tế giảng dạy và đem lại rất nhiều hiệu quả cho nhiều thế hệ học trò của mình Tôi nhận thấy thực tế hiện nay học sinh thường rất ngại làm văn và sợ viết văn Chính vì vậy tôi luôn suy nghĩ làm thế nào cho học sinh thích làm văn, viết văn chân thật, viết văn có cảm xúc và sinh động, mà không cảm thấy sợ làm văn
Chúng ta chỉ xét riêng mạch kiến thức về dạy học văn Tả cảnh ở lớp 5 cũng có thể thấy rõ điều đó
Trước hết, về nội dung học sinh đã được trang bị những kiến thức lí thuyết về văn tả cảnh Đó là những hiểu biết về thể loại, cấu tạo bài văn, trình tự miêu tả, cách quan sát… Các kiến thức này sách giáo khoa không trình bày như những kết quả có sẵn mà xây dựng hệ thống câu hỏi, bài tập để hướng dẫn học sinh thực hiện các hoạt động nhằm chiếm lĩnh kiến thức và phát triển kĩ năng Học sinh phải khảo sát văn bản, thảo luận tìm ra các kiến thức cần ghi nhớ.Chương trình sách giáo khoa cũng chú ý rèn kĩ năng viết văn tả cảnh cho học sinh trên cơ
sở quy trình sản sinh ngôn bản đó là:
- Kĩ năng định hướng văn bản ( nhận diện văn bản tả cảnh, phân tích đề bài văn
tả cảnh).- Kĩ năng tìm ý và lập dàn ý.- Kĩ năng xây dựng đoạn văn tả cảnh, liên kết các đoạn văn thành bài văn tả cảnh Đặc biệt kĩ năng xây dựng đoạn văn theo yêu cầu được chú trọng hơn cả như cách xây dựng đoạn mở bài ( theo 2 cách: trực tiếp hoặc gián tiếp ); đoạn kết bài ( theo 2 cách: kết bài không mở rộng và kết bài mở rộng); các đoạn văn trong phần thân bài ( theo nhiều cách khác nhau tùy theo đối tượng miêu tả)
Qua quá trình giảng dạy tôi nhận thấy nội dung dạy học văn tả cảnh trong sách giáo khoa Tiếng Việt 5 thể hiện rõ quan điểm tích hợp
Trang 5Phần văn tả cảnh lớp 5 nói riêng và phân môn Tập làm văn nói chung có sự gắn
bó chặt chẽ với chủ điểm của mỗi tuần học với các phân môn khác trong môn Tiếng Việt
2.2.2 Khó khăn:
Thực tế giảng dạy Tập làm văn Tả cảnh lớp 5, bản thân người giáo viên là người hướng dẫn đôi khi cũng cảm thấy lúng túng bí từ và không biết phải hướng dẫn thế nào để học sinh có thể viết được bài văn hay, có hình ảnh có cảm xúc Một
số tài liệu như sách giáo khoa, sách giáo viên, sách thiết kế chỉ hướng dẫn chung chung, còn một số sách khác như là văn mẫu lại chỉ có những bài văn đã viết sẵn
mà không có sự hướng dẫn nào để định hướng cho giáo viên cũng như học sinh Như chúng ta đã biết, trong nội dung và phương pháp dạy học Tập làm văn tả cảnh có rất nhiều ưu điểm Tuy nhiên để phát huy được hết các ưu điểm đó, thực hiện mục tiêu của quá trình dạy học văn tả cảnh không phải là một việc làm dễ dàng Qua thực tế giảng dạy tại trường Tiểu học Phùng Chí Kiên tôi nhận thấy một số khó khăn trong quá trình dạy tập làm văn Tả cảnh như sau:
Thời lượng quy định trong một tiết tập làm văn là từ 35 đến 40 phút mà lượng kiến thức yêu cầu cần đạt ở học sinh lại quá lớn nên cả giáo viên và học sinh không thể hoàn thành mục tiêu tiết học đề ra Thông thường các tiết Tập làm văn Tả cảnh ở lớp 5 phải thực hiện các yêu cầu sau: Hình thành lý thuyết, thực hành rèn kỹ năng, đánh giá kiểm tra kết quả
Với yêu cầu trên trong một thời lượng ngắn và trình độ học sinh không đồng đều giáo viên giảng dạy thường bị rơi vào tình trạng lo sợ, thiếu thời gian nên phần
lý thuyết giảng qua loa không khắc sâu kiến thức cho học sinh Giáo viên không thể kiểm tra đánh giá đúng được kết quả bài làm của học sinh, hiệu quả chưa cao
Nhiều bài tập khó chưa thực sự phù hợp với trình độ học sinh đại trà Trong thực
tế, kỹ năng viết văn của giáo viên còn hạn chế Nhiều giáo viên còn hướng dẫn học sinh viết văn theo một khuôn mẫu bắt buộc không phát huy được tính sáng tạo của học sinh
Việc phát hiện lỗi sai và tìm ra biện pháp chữa lỗi cho học sinh còn nhiều hạn chế Các tiết trả bài giáo viên giảng dạy chưa hiệu quả
Giáo viên chưa có được hình thức tổ chức tiết dạy phù hợp sinh động để hấp dẫn thu hút học sinh tích cực tham gia học tập * Các lỗi phổ biến trong bài làm:
Bài viết của học sinh thường mang tính liệt kê, kể lần lượt từng phần của cảnh không tả được sự đặc sắc nổi bật của cảnh Những bài viết thể hiện được nội dung cơ bản thì na ná giống nhau, các em thường vận dụng rập khuôn theo gợi ý của thầy cô hoặc văn mẫu, các em không biết miêu tả cảnh ở trong không gian
và thời điểm khác nhau Cách tả thường ước lệ chung chung, hời hợt khiến người đọc có cảm giác các em tả cảnh mà các em chưa từng quan sát
Học sinh chưa biết bộc lộ cảm xúc và sử dụng các biện pháp nghệ thuật khi miêu tả khiến bài viết thiếu hình ảnh, khô khan, thiếu chân thực độc đáo Sự vật
mà các em miêu tả thường ở trạng thái tĩnh không sống động
- Một số lỗi cụ thể trong bài văn tả cảnh của học
sinh: + Dùng từ sai do không hiểu nghĩa của từ:
Trang 6Cảnh vật thiên nhiên trong đêm trăng thật tươi đẹp em cảm thấy quê em thật
hiền hòa.
Câu trên dùng sai từ “hiền hòa” cần thay bằng từ “thanh bình”
Sân trường to mênh mông thỏa thích cho chúng em chơi.
Học sinh đã dùng “to mênh mông” là không phù hợp
Sửa Thay cụm từ “to mênh mông” bằng “rộng thênh thang”
* Học sinh dùng từ sai do không biết kết hợp:
Ví dụ câu: Dòng sông quê hương đã để lại trong tôi bao nhiêu kỷ niệm nhưng
tôi chẳng muốn rời xa
Học sinh dùng sai từ “nhưng” nên thay bằng từ “nên”
* Viết câu còn lặp từ:
Ví dụ: Quê ngoại em là một vùng quê ven sông Hồng, quê ngoại em có đồng lúa
rộng, quê ngoại em có một đầm sen nở hoa thơm ngát * Viết câu dài dòng hoặc chưa trọn ý:
Ví dụ: a) Trong nhà em có rất nhiều thứ như là có ba cái giường có hai cái tủ
một cái bàn và một cái ti vi
Hoặc : b) Bên cạnh nhà em Có một dòng sông trong vắt Dòng sông rất dài.
Trong câu (a) học sinh viết quá rườm rà, dài dòng
Ở (b) các em lại chấm câu một cách tùy tiện
* So sánh hoặc dùng hình ảnh không phù hợp:
2.2.3 Một số bài làm kém của học sinh:
* Bài làm mang tính liệt kê, kể lể, thiếu hình ảnh
Trang 7* Bài làm không đi đúng trọng tâm, lan man kể vào những cảnh thứ yếu.
* Bài làm của học sinh không biết xây dựng đoạn văn phát triển ý theo một logic hợp lý, diễn đạt còn chưa phù hợp
*Bài làm không nắm được trình tự miêu tả, diễn đạt, dùng từ chưa phù hợp
2.2.4 Nguyên nhân:
Trong quá trình giảng dạy tôi nhận thấy có rất nhiều nguyên nhân khiến học sinh viết văn tả cảnh chưa tốt Tuy nhiên có một số nguyên nhân cơ bản sau đây: Vốn kiến thức và kinh nghiệm viết văn tả cảnh của học sinh còn hạn chế Các
em chưa có được những kiến thức về kiểu bài, học sinh không phân biệt được kể khác với tả
Học sinh chưa có được kĩ năng quan sát thực tế cảnh vật, khả năng quan sát của học sinh không được thường xuyên rèn luyện, quá trình quan sát còn hời hợt thiếu định hướng, thiếu tinh tế chính vì vậy học sinh chưa tìm ra được đặc điểm nổi bật của cảnh để tả Khả năng liên tưởng của học sinh còn hạn hẹp.Các em chưa có được kĩ năng lập dàn ý phát triển ý xây dựng đoạn văn Học sinh chưa biết liên kết đoạn thành bài.Vốn từ ngữ của học sinh còn nghèo nàn, không hiểu nghĩa từ, dùng sai từ đồng nghĩa.Nội dung phần lí thuyết tập làm văn giáo viên
Trang 8dạy chưa sâu, chưa chốt được kiến thức cho học sinh.Giáo viên chưa mạnh dạn đổi mới phương pháp tìm ra cách thức giúp học sinh khắc phục yếu kém.Chương trình sách giáo khoa hiện hành xây dựng chưa liền mạch còn có những bất cập khiến học sinh khó tiếp cận
*Những bất hợp lí về sắp xếp chương trình:
Trong chương trình mỗi tuần có hai tiết tập làm văn nhưng sự phân bố không liền mạch với mạch kiến thức của từng kiểu bài Phần đầu chương trình kỳ 1 chủ yếu là kiều bài văn tả cảnh nhưng xen kẽ vào đó là “ Luyện tập báo cáo thống kê” ( Tiết 2 tuần 2, tiết 1 tuần 5) “ Luyện tập làm đơn” ( Tiết 1 tuần 6) “ Luyện tập thuyết trình tranh luận” ( tuần 9) Việc xen kẽ như vậy có thể đảm bảo mục đích ý tưởng của tác giả SGK là tích hợp giữa tập làm văn với tập đọc nhưng thực tế giảng dậy vẫn xảy ra những bất hợp lí Qua thực thế giảng dậy tôi nhận thấy ghi nhớ của học sinh tiểu học là ghi nhớ chưa bền vững, chương trình sắp xếp như vậy khiến các em chưa hiểu chưa ghi nhớ, chưa hình thành kỹ năng ở kiểu bài này đã phải chuyển sang kiểu bài khác Khi quay lại kiểu bài cũ giáo viên lại mất thời gian nhắc lại kiến thức cũ cho học sinh
Đôi khi Sách giáo khoa sắp xếp chương trình quá dài trong một tiết học khiến cả giáo viên và học sinh không thể thực hiện được yêu cầu đề ra
Ví dụ: Tiết 2 tuần 9: Luyện tập tả cảnh ( dựng đoạn mở bài, kết bài)
- Những điểm bất hợp lí về nội dung dạy lý thuyết văn tả cảnh:
Lí thuyết về kiểu bài là vô cùng quan trọng đối với học sinh có nắm vững lí thuyết kiểu bài, học sinh mới có thể viết tốt kiểu bài đó Trong nội dung dạy văn
tả cảnh chỉ có một tiết cung cấp lí thuyết dưới dạng tường minh đó là tiết “cấu tạo bài văn tả cảnh” còn lí thuyết được cung cấp dưới dạng không tường minh thông qua hệ thống bài tập Chính vì cái không tường minh, không rõ ràng ấy đã khiến không ít giáo viên không phân biệt được rõ ràng phần lí thuyết, biến bài tập cung cấp lý thuyết thành những bài tập trả lời câu hỏi đơn thuần Giáo viên không chốt những kiến thức cần ghi nhớ cho học sinh.Một số ngữ liệu mẫu mặc
dù rất hay nhưng đôi khi còn xa lạ và khó hiểu, khó phân tích đối với học sinh Ngữ liệu còn dài ví dụ: Tiết 1 tuần 2 Học sinh phải đọc 2 bài văn” Rừng trưa” ( 105 chữ) và “ Chiều tối” ( 167 chữ)
Phần dạy dựng phần mở bài trực tiếp, gián tiếp, kết bài mở rộng, không mở rộng sách giáo khoa chưa đưa ra cách viết mà chỉ đưa ra mẫu để học sinh viết theo là chưa phù hợp
- Những bất hợp lí về nội dung dạy thực hành luyện tập:
Nội dung dạy thực hành luyện tập đã được sách giáo khoa chú trọng Tuy nhiên qua thực tế giảng dạy tôi nhận thấy thiết kế hệ thống nội dung dạy thực hành luyện tập cần chú y đến một số vấn đề sau:
Kỹ năng viết văn tả cảnh cũng như hệ thống kĩ năng làm văn nói chung hợp thành một hệ thống, kĩ năng này nối tiếp kĩ năng khác Do đó khi rèn luyện, luyện tập không thể bỏ qua kĩ năng nào Tuy nhiên kĩ năng tìm hiểu đề xác định yêu cầu của bài văn tả cảnh, kỹ năng phát hiện và sửa lỗi trong bài văn chỉ được
đề cập một cách chung chung ở sách giáo viên khiến cho giáo viên gặp không ít khó khăn trong qua trình giảng dạy Việc rèn các kỹ năng khác cũng chưa thật đầy đủ cụ thể
Trang 9Số lượng bài tập dành cho rèn kĩ năng dựng đoạn thân bài còn ít.
Hệ thống bài tập rèn luyện kĩ năng sắp xếp chưa liển mạch còn rời rạc Ngay từ đầu yêu cầu học sinh lập dàn ý bài văn tả cảnh mà không có sự định hướng gợi
mở khiến hầu hết học sinh lập dàn ý không có chất lượng Một số bài tập câu hỏi còn trừu tượng, khó hiểu:
2.3.Một số giải pháp giúp học sinh lớp 5 làm tốt bài văn tả cảnh”.
2.3.1 Dạy học sinh nắm vững thể loại và cấu tạo bài.
Giáo viên cần giúp cho học sinh nắm vững bài văn tả cảnh gồm cấu trúc 3 phần Học sinh dựa vào cấu trúc 3 phần đó để xây dựng nội dung đoạn văn, bài văn
- Văn tả cảnh ở lớp 5 thường yêu cầu học sinh tả những cảnh nhỏ gần nơi các
em đang sống: Ngôi nhà em ở, quang cảnh trường em, con đường đưa em tới trường, dòng sông với rất nhiều kỉ niệm… Điều quan trọng là giúp học sinh xác định được:
+ Đối tượng miêu tả là gì?
+Trọng tâm miêu tả của cảnh?
- Khi xác định được như vậy các em sẽ miêu tả đúng trọng tâm không bị lạc đề khi miêu tả
2.3.2 Dạy kĩ năng quan sát.
Một yêu cầu cơ bản để viết tốt bài văn tả cảnh đó là học sinh phải có kĩ năng quan sát Học sinh phải biết cách quan sát và chọn lọc các chi tiết quan sát được Mọi kết quả quan sát được thể hiện trong bài văn tả cảnh của các em Quan sát tinh vi, thấu đáo bài viết sẽ đặc sắc hấp dẫn Quan sát hời hợt phiến diện bài viết
sẽ khô khan Khi quan sát chúng ta có thể quan sát trực tiếp cảnh vật hoặc hồi tưởng lại những cảnh vật mà mình đã từng quan sát
Kĩ năng quan sát chủ yếu được hình thành trên cơ sở luyện tập Thông thường các em học sinh đã sử dụng kĩ năng này nhiều lần và thường là không tự giác, sơ lược đơn giản Điều quan trọng là giáo viên giúp học sinh khi học văn tả cảnh biết tự giác, chủ động có định hướng, mục đích khi quan sát
Giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh lựa chọn trình tự quan sát Tốt nhất là mỗi em tự tìm một trình tự quan sát thích hợp Trường hợp học sinh yếu gặp khó khăn giáo viên có thể gợi ý trình tự quan sát
- Thông thường có một số trình tự quan sát cảnh vật tương ứng với trình tự miêu tả:
+ Trình tự không gian: từ quan sát toàn bộ đến quan sát từng bộ phận hoặc ngược lại, từ trái sang phải, từ trên xuống dưới , từ ngoài vào trong
+ Trình tự thời gian: quan sát theo diễn biến thời gian từ bắt đầu đến kết thúc, từ mùa này sang mùa khác, tháng này sang tháng khác, tuần này sang tuần khác…
Dù quan sát theo trình tự nào thì học sinh cũng phải biết dừng lại ở bộ phận chủ yếu, trọng tâm của cảnh để quan sát kĩ lưỡng
Giáo viên hướng dẫn học sinh sử dụng các giác quan để quan sát Đây là thao tác quan trọng nhất và có tính chất quyết định Thông thường các em chỉ dùng mắt để quan sát giáo viên cần hướng dẫn các em dùng mũi để ngửi hương thơm của cây cỏ, dùng tai để nghe âm thanh của sự vật, dùng làn da để cảm nhận hơi thở, cảm nhận làn gió thổi, không khí
Trang 10Khi quan sát học sinh cần phải biết thu nhận đặc điểm đặc sắc hay độc đáo ở cảnh vật do từng giác quan mang lại
Học sinh thu nhận các cảm xúc, các liên tưởng, hồi tưởng, so sánh do các đặc điểm của cảnh vật mang lại Học sinh tìm tòi các từ ngữ thích hợp để diễn đạt các điều thu nhận trên
2.3.3 Dạy kĩ năng lập dàn ý:
Kĩ năng lập dàn ý có vai trò hết sức quan trọng đây là khâu quyết định của việc xây dựng nội dung bài văn
- Muốn lập được dàn ý giáo viên phải hướng dẫn học sinh hai công việc chính
đó là chọn lọc ý và sắp xếp thành dàn ý
Những điều các em quan sát thu thập được bao gồm cả thô lẫn tinh Điều quan trọng khi lập dàn ý là các em biết lựa chọn tinh và loại bỏ thô Dựa vào đâu để lựa chọn? giáo viên cần định hướng cho các em đâu là trọng tâm đâu là thứ yếu
Ví dụ: Khi tả hồ sen thì trọng tâm là tả hồ, tả sen còn cảnh bầu trời, cảnh vật
quanh hồ là phụ
- Các em cần biết sắp xếp nội dung theo từng phần dàn ý có thể là theo thứ tự không gian hoặc thứ thự thời gian
- Với học sinh chưa hoàn thành giáo viên có thể cho học sinh lập dàn ý theo mức độ từ dễ đến khó
Mức độ 1: Lập dàn ý dựa trên kết quả quan sát và câu hỏi định hướng
Mức độ 2: Lập dàn ý dựa trên kết quả quan sát
2.3.4 Dạy học sinh kĩ năng dựng đoạn trong bài tả cảnh.
Từ dàn ý đã lập được học sinh sẽ sử dụng ngôn ngữ phát triển ý để dựng thành đoạn và bài
-Giáo viên nên hướng dẫn học sinh viết bài văn tả cảnh thành nhiều đoạn, mỗi đoạn tả một bộ phận của cảnh Như vậy các đoạn đều có nội dung tập trung miêu tả cảnh định tả
-Khi hướng dẫn học sinh viết đoạn, giáo viên phải hướng dẫn các em đảm bảo
có sự liên kết chặt chẽ về ý nghĩa giữa các câu trong đoạn để cùng tả những đối tượng có quan hệ mật thiết với nhau trong cảnh Sự liên hệ của các câu về mặt ngôn ngữ là nhờ các biện pháp liên kết phép lặp, phép thế, phép nối, phép liên tưởng… Đoạn nào không đảm bảo các yêu cầu trên sẽ trở nên lộn xộn
Các đoạn văn trong bài liên kết với nhau thành một bài văn hoàn chỉnh Có nhiều cách liên kết đoạn văn như dùng từ ngữ thay thế, dùng câu nối…
-Trong đoạn văn luôn có câu chủ đề hoặc câu kết đoạn Câu chủ đề thường đứng ở đầu đoạn diễn dịch tóm tắt toàn bộ nội dung đoạn Câu kết đoạn thường đứng ở cuối đoạn quy nạp
Thường thì trong văn tả cảnh khi miêu tả theo trình tự thời gian người ta hay dùng các từ chỉ thời gian để liên kết đoạn Còn miêu tả theo thứ tự không gian thì dùng các từ chỉ vị trí
-Khi xây dựng đoạn văn trong bài văn tả cảnh giáo viên cần hướng dẫn học sinh dựa vào nội dung dàn ý phát triển đoạn thì nội dung các đoạn không bị lặp dàn
ý, đồng thời nội dung phong phú xúc tích
2.3.5 Dạy kĩ năng sử dụng từ ngữ, hình ảnh trong văn tả cảnh
Ngôn ngữ góp phần làm cho bài văn tả cảnh trở nên sinh động và tạo hình