Học thuyết giá trị thặng dư trong nền văn hóa nối kết

Mối quan tâm của tác giả tập trung vào các quá trình sản xuất, tạo ra từ hàng hóa thông tin và giải trí cho đến các giá trị phi vật chất trong xã hội, nhằm xác định vài thông số giúp xây

Mã số: 3.33

CTQG - 2016

Lời Nhà xuất bản

Học thuyết giá trị thặng dư của Mác ra đời trên cơ sở nghiên cứu phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa Sự ra đời của học thuyết giá trị thặng dư đã vạch trần bản chất bóc lột của chủ nghĩa tư bản, trang bị về mặt lý luận cho giai cấp vô sản trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa tư bản Song, ý nghĩa của học thuyết giá trị thặng dư không dừng lại ở đó Ngày nay, học thuyết này còn có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng nền kinh tế xã hội chủ nghĩa Do đó, việc nghiên cứu và vận dụng học thuyết giá trị thặng dư là hết sức cần thiết trong việc xây dựng phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

Được xây dựng trên cơ sở tiếp cận học thuyết giá trị

thặng dư của Mác, tuy nhiên, cuốn sách Giá trị thặng dư

trong nền kinh tế nối kết của Tiến sĩ Lê Thanh Hải bàn

về giá trị thặng dư dưới góc độ tiếp cận tương đối mới Cuốn sách bàn về giá trị thặng dư trong bối cảnh thế giới đương đại, khi các nền kinh tế trên thế giới đang nối kết với nhau với tốc độ chóng mặt Trong bối cảnh đó, việc tạo ra giá trị thặng dư, tạo ra sự phát triển không còn chỉ dựa trên yếu tố truyền thống là vốn kinh tế, mà nó còn dựa vào vốn văn hóa, vốn xã hội Trong cuốn sách này, tác giả đặc biệt nhấn mạnh

đến yếu tố văn hóa, mà cụ thể là vai trò của truyền thông văn hóa đối với việc tạo ra giá trị thặng dư cũng như tạo ra

sự phát triển bền vững trong thời đại ngày nay Song song với việc trình bày các nội dung được đề cập trên, cuốn sách cũng có phần liên hệ với thực tiễn Việt Nam Hy vọng những vấn đề được trình bày trong cuốn sách này sẽ là những gợi

mở đáng được tham khảo không chỉ đối với các doanh nhân

mà còn đối với các nhà hoạch định chính sách trong việc phát triển và hoàn thiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Nội dung cuốn sách gồm hai phần:

Phần 1: Tư bản luận thời kết nối toàn cầu

Phần 2: Truyền thông văn hóa và phát triển bền vữngMặc dù tác giả đã có nhiều cố gắng nhưng do đề cập một vấn đề to lớn và rất khó, hơn nữa hướng tiếp cận lại tương đối mới, do đó, nội dung cuốn sách khó tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót Rất mong nhận được ý kiến đóng góp của bạn đọc để cuốn sách hoàn thiện hơn trong lần tái bản sau.Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc

Tháng 7 năm 2016

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA SỰ THẬT

1 Robinson Crusoe và Friday 27

2 Hàng hóa trong thế giới toàn cầu 39

3 Định giá cho khẩu vị 51

8 Vốn xã hội 103

9 Truyền thông phát triển 114

10 Ngôn ngữ truyền thông 125

11 Hiện tượng và bản chất 136

12 Du lịch nối kết 147

13 Nội lực văn hóa 159

Lời tác giả

Cuốn sách này trình bày một góc nhìn biện chứng vào không gian đương đại, nơi các nền kinh tế đang kết nối nhau lại với tốc độ chóng mặt và sức lan tỏa nhiều lúc vượt khỏi khả năng kiểm soát của mỗi quốc gia Mối quan tâm của tác giả tập trung vào các quá trình sản xuất, tạo ra

từ hàng hóa thông tin và giải trí cho đến các giá trị phi vật chất trong xã hội, nhằm xác định vài thông số giúp xây dựng một kịch bản phát triển bền vững trong điều kiện và hoàn cảnh của Việt Nam Vận dụng lý thuyết kinh tế chính trị (political economy) trong góc nhìn địa phương ra toàn cầu (glocalism), xuyên suốt bằng hướng tiếp cận từ giá trị thặng dư (surplus), cuốn sách này sẽ được trình bày theo lối diễn giải sâu (thick description), như phương pháp của học giả người Mỹ là Giáo sư Clifford Geertz, kết hợp giải trình

lý thuyết với trải nghiệm cá nhân trong thời gian nghiên cứu Câu chuyện cá nhân không đơn giản là lời kể thêm vào

mà chính là phần bắt buộc phải có để trình bày rõ ràng về con đường mà tác giả đã đi qua, liên kết với con đường tư duy riêng biệt của độc giả, tạo thành góc nhìn liên chủ quan (interdisciplinary) giúp tiếp cận khách quan khoa học

Hiện tại, nội dung của cuốn sách này chưa phải là một

hệ thống lý thuyết hoàn chỉnh mà chỉ là những dòng tư duy trải dài theo vị trí địa lý và nhiều chuyên ngành khác nhau Mục tiêu cuối cùng là trình bày với quý vị độc giả một cách trung thực và đầy đủ nhất con đường tư duy mà tác giả đã đi qua, mở ra các hướng để người đọc tự đào sâu thêm vào lý thuyết, hay thử áp dụng vào thực tiễn Do vậy, mức độ tri thức của cuốn sách này sẽ đặt tầm tư duy

ở vị trí lãnh đạo cấp địa phương, hay chủ của các doanh nghiệp vừa và nhỏ, đặt trong một tổng thể lớn hơn của chính sách quốc gia

Ở Anh, vấn đề văn hóa kết nối từ lâu đã được nghiên cứu và thậm chí đúc kết lại thành bộ chuẩn chất lượng trong hợp tác gọi là British Standard 11000 Sau thời gian ứng dụng vào thực tế hoạt động của các tập đoàn kinh tế trên thế giới và kể cả Bộ Quốc phòng Mỹ, bộ chuẩn này đang dần trở thành hệ tiêu chuẩn quốc tế ISO mà Việt Nam cũng đang là một trong số các nước quan sát viên.Tác giả hy vọng rằng đoạn đường tri thức được trình bày trong cuốn sách này sẽ đóng góp phần nào vào hệ thống

lý luận chung trong giai đoạn phát triển bền vững và hội nhập của dân tộc

Ý tưởng cho cuốn sách mỏng này ra đời trong thời gian tác giả nhận được lời mời thỉnh giảng và cố vấn chuyên môn giúp Khoa Truyền thông, Đại học Văn hóa Thành phố

Hồ Chí Minh Tác giả xin trân trọng cảm ơn nhà trường

vì đã tạo điều kiện tốt nhất cho một công trình khoa học được thai nghén Trong quá trình tư duy thì tác giả có cơ hội

trao đổi với một số giảng viên và sinh viên từ Đại học Văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh và Đại học Khoa học xã hội

và Nhân văn - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, cùng các buổi sinh hoạt khoa học với các thành viên đến không chỉ từ nhiều chuyên ngành khác nhau mà còn từ nhiều vùng địa lý khác nhau Đó chính là môi trường đầy hứng khởi và tích cực đóng góp vào công trình nghiên cứu này của tác giả Tuy nhiên, nếu còn có những sai sót trong cuốn sách mỏng này thì đó là hoàn toàn thuộc về trách nhiệm của người viết

Xin trân trọng cảm ơn

TS Lê Thanh Hải

Dẫn nhập

Nghiên cứu này được xây dựng khởi đầu từ cơ sở lý thuyết về giá trị thặng dư Đó là khái niệm được Các Mác (Karl Marx, 1818-1883) dùng để mô tả phần chênh lệch giữa số tiền mà giới tư bản bỏ ra để tạo ra sản phẩm và giá trị hàng hóa trong mua bán trao đổi Từ gốc tiếng Đức

là “mehrwert” dùng để chỉ cái giá trị được thêm vào, trong tiếng Anh có thể dịch là “value-added”, nhưng riêng khái niệm mà Mác dùng thì được dịch ra thành “surplus-value”, tương thích với khái niệm của kinh tế gia người Anh Adam

Smith, mà trong tiếng Việt gọi là giá trị thặng dư Cuốn

sách này sẽ không đi sâu vào góc cạnh triết học của khái niệm này, mà sử dụng như nghĩa thường gặp trong chương trình chính trị phổ thông mà quý độc giả cũng như tác giả

đã từng học qua ở Việt Nam Giá trị thặng dư được mô

tả như là số tiền chênh lệch mà giới chủ phương tiện sản xuất thu được khi vẫn tiếp tục trả lương cho người công nhân với giá như trước, nhưng thu được nhiều hơn nhờ tăng năng suất lao động và tạo ra thêm nhiều sản phẩm với máy móc và quy trình công nghệ mới, cũng như biết cách bán với giá cao

Trong tác phẩm bàn riêng về giá trị thặng dư - “Theorien

über den Mehrwert” trong tiếng Đức, hay “Theories of Surplus-Value” trong tiếng Anh - Mác đã kế thừa các phân

tích của Adam Smith rằng giá trị của sức lao động tăng đột biến khi giới chủ tư bản thay đổi cách trả tiền công lao động theo sản phẩm thành trả tiền theo thời gian lao động Khi khoán sản phẩm thì người công nhân, lúc đó vẫn còn sở hữu phương tiện sản xuất, vẫn còn hưởng đầy đủ giá trị hàng hóa từ sản phẩm do mình làm ra Nhưng khi phương tiện sản xuất trở thành tư bản (capital) thì tất cả lợi nhuận nó tạo ra cũng quay trở lại thành một phần của

tư bản Do đó, lợi nhuận hay chi phí thuê mướn bất động sản và các dạng thức của lãi suất đều là các dạng thức khác nhau của cùng một thứ là giá trị thặng dư Đây là điểm chung giữa hai triết gia kinh tế chính trị được coi là đại diện hàng đầu của hai hệ thống tư bản chủ nghĩa và

xã hội chủ nghĩa, trước khi các phát triển tiếp theo mang mục tiêu hoàn toàn trái ngược là phục vụ cho việc tăng tối

đa lợi nhuận cho giới chủ tư bản, hay phụng sự hoàn toàn cho lợi ích tối đa của người lao động vô sản

Tác phẩm của Mác về giá trị thặng dư như vừa kể là một

tập trong bộ Tư bản luận nổi tiếng, mà trong giai đoạn khủng

hoảng kinh tế toàn cầu vừa qua một lần nữa lại trở thành đầu sách bán chạy nhất trên thế giới Năm 2008, Nhật Bản xuất bản riêng một phiên bản rút ngắn in khổ nhỏ để tiện

cho giới doanh nhân mua đọc - “Manga de Dokuha” Tuy

nhiên, cách sắp xếp Lý thuyết về giá trị thặng dư thành

tập thứ tư tức là phần cuối cùng trong bộ Tư bản luận

phần nào là góc nhìn của Ăngghen (Engels) và sau này

là Lênin (Lenin) Phần này được xếp sau các phân tích về phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa và lịch sử kinh

tế chính trị của cuộc cách mạng công nghiệp bắt đầu từ giữa thế kỷ XVII Đó cũng chính là giáo trình đào tạo chủ nghĩa Mác - Lênin thường gặp ở nhiều nước trên thế giới, như bản dịch tiếng Việt được Nhà xuất bản Sự thật xuất bản từ năm 1976, dịch trực tiếp từ bản tiếng Đức của Nhà xuất bản Dietz Verlag (Berlin) xuất bản năm 1962 với phần tham chiếu trong bản tiếng Nga và tiếng Pháp Điều đáng

chú ý là bộ Tư bản luận được xuất bản hầu như là sau khi

Mác qua đời, và được kết cấu lại khác hoàn toàn với đề cương ban đầu của ông Khi đó, phần phân tích các dạng thức giá trị thặng dư gần như nằm ở phần đầu tiên, theo sau một số giới thiệu cơ bản về hàng hóa và tiền tệ Một điều cũng cần chú ý là tác phẩm của Mác về lý thuyết giá trị thặng dư cũng không được xuất bản giống hệt bản thảo,

mà do triết gia Karl Kautsky (1854-1938) biên tập lại.Tác giả cuốn sách mỏng này may mắn có thời gian theo học các lớp triết cao cấp của Giáo sư Marek Siemek, người

Ba Lan, chuyên nghiên cứu về chủ nghĩa Mác ở Viện Hàn lâm Khoa học Ba Lan Sinh thời, ông thường kể về thời trẻ không chỉ tiêu pha dư giả nhờ các bài giảng về

Tư bản luận, mà còn kiếm thêm được một chút giá trị

thặng dư bằng cách chở các bộ sách Tư bản luận bán trợ

giá ở Áo về Đức bán lại cho bạn bè Triết học Mác, như con đường của ông, khi được xếp trong một hệ thống rộng hơn của triết học suy niệm (transcendental philosophy),

thì không còn khô khan và lý thuyết suông mà trở thành

đề tài đầy hứng khởi trên bàn bia và khói thuốc lá của cả lớp, cũng như khả năng ứng dụng thực tế vào cuộc sống

và hoạt động kinh doanh Đó là sự soi sáng mà tác giả được giác ngộ và cố gắng để trình bày một cách dễ hiểu nhất Qua các buổi seminar và tự nghiên cứu trong thư viện ở Viện Hàn lâm Khoa học Ba Lan và sau này ở các thư viện nước Anh, tác giả có cơ hội kiểm nghiệm lại về các mối nối triết học, và suy niệm thêm về các mô hình tư duy mà Mác đã từng xây dựng cách nay hơn 100 năm Toàn bộ bản gốc tiếng Đức và bản dịch tiếng Anh của nhiều phiên bản khác nhau, đặc biệt là bản thảo của chính Mác biên soạn, đang có đầy đủ và miễn phí trên mạng Internet Theo

đó, bộ Tư bản luận được Mác viết trong 23 quyển bản thảo

với tổng cộng chừng 1.500 trang viết tay, nhưng với công nghệ sắp chữ điện tử như hiện nay chỉ in ra thành chừng

200 trang giấy A4 mà thôi Trong đó, hệ thống lý thuyết

về giá trị thặng dư bắt đầu từ quyển bản thảo thứ 4 và kéo dài cho đến quyển bản thảo thứ 15 Như vậy, những dòng

tư duy biện chứng về giá trị thặng dư không chỉ nằm ở phần đầu mà còn chiếm hết quá nửa công trình nghiên cứu lúc cuối đời của Mác về chủ nghĩa tư bản Điểm quan trọng đó về mặt triết học thực sự là cánh cửa bước vào một con đường tư duy rất sáng sủa để suy niệm về thực tại của tình hình kinh tế chính trị trên thế giới hiện nay, cũng như thử ứng dụng vào tình hình thực tiễn ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu và nhu cầu phát triển bền vững Đó cũng là lý do thôi thúc tác giả

viết cuốn sách mỏng này để mô tả con đường tư duy của mình, chia sẻ vài trải nghiệm, và chờ đón các luồng ý kiến biện chứng mà cũng là phản biện từ thực tế Từ một phía khác, tác giả có cơ hội cọ xát và trải nghiệm với hệ thống

lý thuyết kinh tế chính trị từ thế giới tư bản được vận dụng thành công hay thất bại vào thực tiễn của nền kinh

tế Ba Lan trong giai đoạn chuyển đổi Đó chủ yếu là nhờ thời gian theo học ngành quản trị kinh doanh ở Học viện Kinh tế Vácxava (Szkoła Główna Handlowa w Warszawie), nơi làm việc của các chuyên gia kinh tế hàng đầu Ba Lan như Bộ trưởng Tài chính Leszek Balcerowicz - tác giả “liệu pháp sốc” để cải tổ nền kinh tế Ba Lan Khá nhiều lý thuyết và bài học kinh nghiệm được tích lũy từ các chuyến đi dịch cho các đoàn chuyên gia kinh tế và tài chính từ Việt Nam sang tập huấn theo chương trình phát triển của Ngân hàng Thế giới (World Bank, WB) hay Quỹ Tiền tệ Quốc tế (International Monetary Fund, IMF) và gần đây nhất là khóa học của đoàn lãnh đạo cao cấp từ các tập đoàn nhà nước sang Anh học và làm việc theo Đề

án 165 của Trung ương Đảng1

Điểm khác biệt cơ bản mà tác giả muốn nhấn mạnh là, cũng giống như Mác đã làm rõ khi bàn về Adam Smith, sẽ lấy giá trị thặng dư làm phương tiện tư duy cơ bản, chứ không phải nhìn nền kinh tế qua các khái niệm của giai cấp tư sản như là lợi nhuận và lãi suất Nếu giáo trình

1 Đề án đào tạo, bồi dưỡng cán bộ lãnh đạo, quản lý ở nước ngoài bằng ngân sách nhà nước được Bộ Chính trị phê duyệt tháng 6-2008 (BT).

đào tạo trong ngành quản trị kinh doanh, kể cả ở Việt Nam hiện nay, đặt cơ sở trên hệ tư tưởng tư bản chủ nghĩa, tức

là làm sao gia tăng lợi nhuận cho giới chủ trong vị trí của một người làm thuê cao cấp, thì xuất phát điểm về kinh

tế chính trị của Mác nhìn vào vai trò của người lãnh đạo như là vị trí vừa có nhiệm vụ làm tăng giá trị thặng dư trong hoạt động kinh doanh, vừa có bổn phận đấu tranh để làm sao cho người lao động được hưởng phần chia phù hợp trong quá trình phân phối giá trị thặng dư đó Lãnh đạo ở đây được hiểu theo nghĩa như là lãnh đạo, lẫn điều hành, quản lý và quản trị, cả trong bộ máy chính trị - xã hội và

tổ chức kinh tế Đó cũng chính là cách nhìn của Mác về xã hội qua triết học về kinh tế chính trị được trình bày trong

bộ Tư bản luận Đây có thể chỉ là cái nhìn chủ quan của

tác giả do chịu ảnh hưởng mạnh của trường phái triết học ứng dụng phát triển của Ba Lan từ ngày làm nghiên cứu viên tại Viện Triết học và Xã hội học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Ba Lan từ năm 1998 cho đến nay Tuy nhiên, đây cũng là hướng đi mà tác giả đã tham gia trong nhóm nghiên cứu lý thuyết liên ngành về vấn đề địa phương, quốc gia và các mối liên kết khác, được trình bày trong

bộ sách được Viện Hàn lâm Khoa học Ba Lan xuất bản năm 2014 Đầu tàu cho hướng đi này là Giáo sư Joanna Kurczewska hiện cũng đang phụ trách nhóm chuyên gia

Ba Lan sang giúp cho Viện Hàn lâm Khoa học xã hội của Việt Nam trong chương trình hợp tác giữa hai nước Cơ hội được quan sát thực tế trong quá trình làm việc cho một số tập đoàn kinh tế tư bản trên thế giới như Nokia,

và thực tập tại một số tổng công ty nhà nước của Việt Nam như Petec cũng giúp cho tác giả nắm bắt và tích lũy một

số kiến thức thực tế về công việc kinh doanh và quản

lý Mối quan hệ khoa học với các học giả hàng đầu thế giới trong ngành Việt Nam học cũng là môi trường để suy ngẫm về những vấn đề lý thuyết mà chú trọng nhất

là phát triển ở tầm địa phương (mezo), nằm giữa vĩ mô (macro) và vi mô (micro), cũng như trong vai trò của một ngôi làng toàn cầu (global village), nằm giữa toàn cầu (global) và địa phương (local)

Một điểm khác biệt nữa mà tác giả cũng muốn nhắc đến là cách diễn giải về sự phát triển, không nhất thiết phải đo bằng chỉ số tiền bạc, và không hẳn phải là hệ quả của ngành công nghiệp nặng hay kinh tế trọng điểm Về mặt định nghĩa, các tổ chức của Liên hợp quốc như Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) coi phát triển là sự thay đổi trong xã hội theo chiều hướng tích cực, và truyền thông phát triển là động lực tạo ra sự thay đổi đó Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) thì nhấn mạnh đến vai trò của các ngành công nghiệp mới mang tính sáng tạo (creative industries) Đây là một định nghĩa chung cho rất nhiều ngành nghề hiện đang làm đầu tàu cho xã hội phát triển, từ công nghệ thông tin đến quảng cáo, tiếp thị, lẫn in ấn, xuất bản và thư viện, mà hướng tăng trưởng mạnh nhất là tập trung vào các ngành như phim ảnh, truyền hình, phát thanh,

âm nhạc, mỹ thuật, thủ công, thiết kế, kiến trúc và cả ẩm thực Xu hướng chung của một số nước có ngành du lịch

phát triển hiện nay là liên kết các ngành nghề đó lại để duy trì tốc độ phát triển bền vững, như một loạt ví dụ từ

Mỹ, Áo, hay Trung Quốc và nhất là Hàn Quốc mà OECD

giới thiệu trong ấn bản mới nhất năm 2014 - “Tourism and

the Creative Economy” Báo cáo của Hội nghị Liên hợp

quốc về thương mại và phát triển (UNCTAD) năm 2010 ghi nhận du lịch là một trong những toa tàu chính cho sự phát triển của nền kinh tế sáng tạo trên toàn thế giới, do khách du lịch là khách hàng chủ yếu của loại hình dịch vụ

và sản phẩm mới này Tập đoàn Nokia với câu slogan nổi tiếng là Kết nối con người (Connecting people), mới gần đây

đã phải cay đắng nhìn nhận một khoảnh khắc sai lầm là không nhận ra sự thay đổi của hàng hóa và nhu cầu, để rồi đánh mất thị trường và phải bán mình cho Microsoft Mọi chuyện bắt đầu từ khi ban lãnh đạo không nhìn thấy tiềm năng của trò chơi đơn giản trên điện thoại do chính nhân viên của mình tạo ra, đánh mất hàng trăm triệu khách hàng say mê trò chơi bắn chim trên ná (Angry Birds), rồi sau này là trò chơi thiết kế bóng bay và cánh quạt cho các chú heo (Bad Piggies) Bên cạnh đó, chỉ nhờ một tia chớp sáng tạo mà Tập đoàn Samsung nay đã chiếm lĩnh thị trường thiết bị truyền thông với các máy tính bảng và điện thoại dùng hệ điều hành miễn phí Android Sự thay đổi về văn hóa tiêu dùng mở ra thị trường mới và kéo theo là sự phát triển về kinh tế cho cả một giai đoạn dài, mà các phép tính lợi nhuận kiểu tư bản không phát hiện ra được Đây chính là hạn chế so với phương pháp biện chứng mácxít về hàng hóa và giá trị thặng dư

Tất cả những điều vừa trình bày chính là mạch tư duy xuyên suốt của tác giả trong quá trình xây dựng cuốn sách

này Sau phần Dẫn nhập bàn sơ về tiến trình lịch sử của

khái niệm giá trị thặng dư cùng con đường tư duy mácxít của tác giả, các mục trong Phần I sẽ lần lượt trình bày từng lớp kết cấu tạo nên hệ thống kinh tế thế giới, tạm

gọi là Tư bản luận thời Kết nối toàn cầu, bắt đầu từ

mối quan hệ đơn giản nhất giữa người chủ phương tiện sản xuất và người lao động vô sản Đó chính là nội dung của

Mục 1: Bàn về sự liên kết giữa Robinson Crusoe và Friday,

hai nhân vật trong tiểu thuyết của kinh tế gia người Anh

Daniel de Foe Mục 2: Bàn về Hàng hóa trong thế giới

toàn cầu, được xây dựng từ lý thuyết của nhà nhân học

người Mỹ gốc Ấn Độ Arjun Appadurai, giới thiệu các hệ quy chiếu khác hơn là cách đo theo giá tiền của vật chất,

là những cách tính giá trị hữu dụng hơn cho hàng hóa thời toàn cầu hóa Mục 3: Vận dụng và phát triển hệ tọa độ

vừa kể vào cách tính Định giá cho khẩu vị, phối hợp với

lý thuyết về lịch sử khẩu vị của chuyên gia người Mỹ Paul Freeman và triết học xã hội của chuyên gia người Pháp

Pierre Bourdieu Khái niệm Vòng xoáy tiền tệ như tựa đề

mục 4 dùng để mô tả thị trường tư bản trong giai đoạn hiện nay, mà như phát hiện của tỷ phú George Soros, đang

là một quá trình động học phức tạp mà thông tin cũng có sức mạnh ngang ngửa với tiền bạc Đó chính là vấn đề sẽ

được làm rõ hơn trong mục 5: Giá trị của thông tin, với

nội dung được xây dựng chủ yếu từ các phác thảo của ông trùm công nghệ Bill Gates Dấu chấm trên chữ i cho phần

mô tả quá trình phát triển của giá trị thặng dư theo dòng lịch sử, bằng cách bóc tách kết cấu, chính là vài nét chấm

phá về Nền kinh tế nối kết (mục 6), dựa trên nội dung buổi

học hồi cuối năm 2015 của phái đoàn Ban Kinh tế Trung ương tại trụ sở của tập đoàn tư vấn toàn cầu hàng đầu trên thế giới Frost & Sullivan Như vậy, sau phần đầu, độc giả

đã được làm quen với một số mô hình để nhận biết và tính toán chi tiết về thị trường tài chính, thị trường thông tin.Bước sang Phần II, song song với các mô hình kinh tế chính trị là lượng kiến thức bổ sung về xã hội, văn hóa và truyền thông để mở hướng vận dụng vào thực tiễn ở Việt

Nam Với tên gọi Truyền thông văn hóa và Phát triển

bền vững, các mục trong phần này xoay quanh các mối

quan hệ giữa hai vấn đề đó Trước hết, như trình bày của

mục 7, tập trung vào một số vấn đề về Lý thuyết mạng, mà

theo chuyên gia Trung Quốc Vũ Bình Tân thì nhu cầu tiêu thụ là động lực kéo toàn bộ nền kinh tế chuyển động Người lãnh đạo cần phải nắm được các quy luật hoạt động để móc nối cỗ máy kinh doanh của mình vào đó, hoặc điều chỉnh

từ vị trí của thể chế chính trị Để cùng phát triển kinh tế trong hệ thống tư bản toàn cầu nhưng vẫn giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa, tức là bảo đảm cho quyền lợi của người lao động, trước hết cần phải phân biệt và điều chỉnh lại hệ thống khái niệm Do đó, mục 8 đề cập khái niệm

Vốn xã hội và đặc thù của nguồn vốn này trong hoàn cảnh

Việt Nam, xây dựng trên hệ thống lý thuyết của giáo sư người Pháp Pierre Bourdieu Biểu hiện bên ngoài các mối quan hệ đã có sẵn, nhưng cần phải nắm bắt và phát triển

nội hàm thì mới tạo ra được sự biến chuyển trong xã hội hay chuyển đổi thành vốn tài chính Tiếp theo là mục 9,

trình bày xu hướng Truyền thông phát triển mà các định

chế quốc tế đang xây dựng, từ các tổ chức Liên hợp quốc cho đến Ngân hàng Thế giới, đi kèm theo là góc nhìn thiên

về bản chất sự việc của người viết Ba mục vừa rồi tạo

ra một cách hiểu rõ ràng hơn về khái niệm truyền thông (communication) với rất nhiều nghĩa, từ thông thường như truyền đạt thông tin cho đến giao thông và quan trọng nhất là lưu thông, tức là kênh di chuyển của hàng hóa trên thị trường Trên cơ sở đó, mục 10 đi sâu hơn vào tìm

hiểu nội dung của vấn đề, khởi đầu từ Ngôn ngữ truyền

thông Đây cũng chính là cơ sở lý luận mácxít mà Giáo sư

Stuart Hall từng xây dựng cho ngành truyền thông nước Anh và ứng dụng nhiều trong các phim trường Hollywood

ở Mỹ Mô hình đó cho phép đi sâu hơn nữa vào mối quan

hệ mang tính nối kết giữa Hiện tượng và bản chất, là nội

dung của mục 11 Áp dụng phương pháp tư duy đó, chúng

ta sẽ nhanh chóng nhận biết được mối liên hệ tương giao giữa ngành kinh tế này với ngành kinh tế khác, mà khi phát triển ngành này sẽ kéo theo sự phát triển của ngành kia, mà có thể mở rộng ra là tất cả các ngành được quản lý theo mô hình kinh tế chính trị cả về vốn tài chính lẫn vốn

xã hội và vốn văn hóa Một trong số những hiện tượng có thể được tập hợp lại thành vấn đề nghiên cứu (case study)

là vài phác thảo về một cơ chế vận hành phù hợp cho Du

lịch nối kết, được trình bày trong mục 12 Cuốn sách mỏng

này sẽ tạm dừng ở mục 13, phân tích một số đặc điểm

cấu thành Nội lực văn hóa của người Việt, có thể coi là một

phác thảo để xây dựng nền văn hóa nối kết, đậm đà bản sắc dân tộc Việt Nam, vì mục tiêu phát triển bền vững

Phần cuối, theo thông lệ, có mục Index giúp cho độc giả dễ

dàng tra cứu những từ khóa và khái niệm quan trọng Như vậy, sự thành công của cuốn sách này, nếu có, là nhờ đứng trên vai của những người khổng lồ, tức là biên khảo từ các học giả đi trước, mà một số tên sách chính sẽ được trình bày trong phần thư mục tham khảo ở cuối sách Kính mời quý vị hãy đọc không chỉ những gì tác giả của cuốn sách mỏng này đã viết, mà còn đọc cả những gì anh ta

đã đọc để kiểm chứng lại mức độ đúng sai của con đường tư duy mà người viết đã trình bày, hoặc tốt hơn nữa là phản biện lại bằng chính những cuốn sách mà quý vị đã đọc

1 Robinson Crusoe và Friday

Khi bàn về chủ nghĩa tư bản sơ khai, khá nhiều người coi cuốn tiểu thuyết về anh chàng Robinson Crusoe (Rôbinxơn Cruxô) trên hoang đảo là tài liệu dễ hiểu nhất Tác phẩm này đã được dịch sang tiếng Việt từ lâu, thường xuyên được tái bản và tiếp tục làm say mê nhiều thế hệ độc giả Việt Nam, với câu chuyện về chàng thủy thủ người Anh bị đắm tàu và trôi dạt vào một hoang đảo, từ những công cụ lao động và kiến thức nông nghiệp cùng số hạt giống ban đầu đã tạo ra được lương thực nuôi sống bản thân, giống như giai đoạn tiến hóa của loài người từ săn bắn, hái lượm sang nền kinh tế nông nghiệp Sau một thời gian, anh ta cứu sống một người thổ dân, đặt tên là Friday (Thứ Sáu)

Và nhờ vào công sức lao động mà anh ta tạo ra được nhiều của cải, đủ để khi gặp một chuyến tàu đến cứu thì đã có khối tài sản lớn để trở về nước Anh hoạt động trong nền kinh tế tư bản

Trong khuôn khổ của một một tác phẩm văn học, câu chuyện làm kinh tế của Robinson Crusoe dễ thâm nhập được vào suy nghĩ của người đọc Và nếu nhìn vào tiểu sử

của tác giả người Anh Daniel de Foe (1660-1731) thì quý

vị sẽ hiểu ngay điều đó Vốn là nhà buôn, ông còn là một nhà báo chuyên về các vấn đề kinh tế, nổi tiếng trong giới trung lưu mới ở Luân Đôn (London) Câu chuyện về Robinson Crusoe ra đời vào năm 1719, đúng thời gian tác giả đang khởi xướng tư tưởng cho rằng nước Anh phải đẩy mạnh ngoại thương để thoát khỏi cảnh đói nghèo Theo đó, làm chủ các tuyến đường thương mại trên thế giới sẽ là con đường đưa nước Anh mau chóng trở thành cường quốc Một số nghiên cứu cho rằng Daniel de Foe đã gói ghém tư duy của mình, trong vai trò một chuyên gia kinh tế, vào tác phẩm văn học Một số nghiên cứu khác thì lại cho rằng, trong vai trò nhà văn, ông đã ghi lại hiện thực xã hội thời bấy giờ Robinson Crusoe thường được nhắc tới như một hình ảnh đại diện cho khái niệm con người kinh tế (homo economicus), như là một bước tiến trong lịch sử xã hội loài người

Có thể nhiều độc giả là dân kinh tế, đọc đến đây, sẽ không đồng ý bàn chuyện kinh tế trong một tác phẩm văn chương phi thực tế và thiếu số liệu chính xác Đó cũng là các chỉ trích mà nhiều kinh tế gia ở các trường đại học lớn trên thế giới như trường Berkeley ở Mỹ hay Cambridge ở Anh, và đặc biệt là trường phái kinh tế New York gặp phải trong thập niên 60 của thế kỷ XX Một vài

lý giải của họ sẽ được trình bày trong phần sau Nhưng ngay tức thời, để giải tỏa sự miễn cưỡng, quý vị chắc còn nhớ các tác phẩm kinh điển của người được cho là cha

đẻ của ngành kinh tế là Adam Smith (1723-1790) được viết như một bài văn nghị luận bàn về triết học đạo đức chứ không giống như các cuốn sách giáo khoa kinh tế thời nay với nhiều số liệu bảng biểu và cách trình bày khoa mục Mãi đến thời của Vilfredo Pareto (1848-1923), người ta mới bắt đầu đem công thức toán học vào trình bày lý thuyết kinh tế

Từ phía độc giả là dân văn chương thì có lẽ đa số sẽ không thấy lạ hay phản đối cách phân tích nghị luận, sử

dụng góc nhìn kinh tế để phân tích tác phẩm “Robinson

Crusoe” như một hiện thực xã hội hay một phần tư tưởng

của tác giả được thể hiện qua ngòi bút Trong những năm gần đây, hai ngành nghiên cứu khoa học là kinh tế và văn chương trên thế giới đang xích lại gần nhau và thậm chí còn hòa trộn thành một ngành học xuyên ngành hay liên ngành Một trong số các công trình nổi bật nhất trong sự kết hợp này là cuốn sách được Nhà xuất bản Routledge xuất bản vào năm 2011, do Ulla Grapard và Gillian Hewitson đồng chủ biên Cuốn sách cũng lấy đúng nhân vật Robinson Crusoe như hình mẫu của một con người kinh

tế để phân tích qua nhiều lăng kính khoa học khác nhau:

“Robinson Crusoe’s economic man” (Con người kinh tế

Robinson Crusoe)

Hai tác giả lập luận rằng tư tưởng kinh tế thực ra mang kết cấu chuyện kể (narrative), và các phương pháp kinh tế cũng có thể áp dụng vào nghiên cứu văn học Giới chuyên gia kinh tế thường dùng rất nhiều kết cấu tương tự hay

lối suy nghĩ ví von (metaphor) để xây dựng lý thuyết kinh tế Trong khi đó, các nhà văn lại thường dùng các học thuyết kinh tế và những câu chuyện được bàn cãi trong kinh tế để làm chất liệu sáng tác, được gọi là trường phái kinh tế thơ ca (poetic economics) Khi đứng trước giới độc giả bình dân có lẽ sẽ khó đoán nổi lập luận của ai dễ thuyết phục hơn, nhưng con đường của nhà văn luôn dễ đi vào lòng người hơn những câu chuyện khô khan của nhà kinh

tế Hồi thời kỳ đổi mới, có lẽ những câu chuyện kinh tế như

“Đứng trước biển” và “Cù lao Tràm” của nhà văn Nguyễn

Mạnh Tuấn được công chúng chào đón nồng nhiệt hơn là các buổi học nghị quyết và đường lối chính sách kinh tế cải tổ Lập luận theo chiều ngược lại, thì các nghiên cứu thời nay tìm ngược về giai đoạn đổi mới có thể đi theo con đường khô khan như là đọc lại nghị quyết, hay bằng cách thú vị hơn là đọc lại các tác phẩm văn chương thời đó bằng con mắt của một nhà kinh tế

Như vậy, không cần phải được trang bị sẵn kiến thức chuyên ngành về kinh tế, chúng ta vẫn có thể tìm đọc

tác phẩm “Robinson Crusoe” để tìm hiểu một giai đoạn

sơ khai của nền kinh tế tư bản vào đầu thế kỷ XVIII Bộ sách của hai tác giả Ulla Grapard và Gillian Hewitson giới thiệu rất nhiều góc nhìn khác nhau, bao gồm cả lối tiếp cận hậu hiện đại theo trường phái Foucault về diễn ngôn kinh tế qua hoạt động của Robinson Crusoe Có khá nhiều bộ sách và bài viết kiểu như vậy, mà một trong số những góc nhìn dễ hiểu nhất là quan điểm mácxít của

Giáo sư Stephen Hymer, người Canada, kinh tế gia cho trường phái kinh tế Mỹ mà tên trường phái cũng chính

là tên ngôi trường sản sinh ra nó: New School for Social Research (Trường phái mới trong Nghiên cứu xã hội) Nếu

ai đó trong số quý vị độc giả từng tìm hiểu về vốn FDI (Foreign Direct Investment) thì chắc đã từng đọc qua bộ giáo trình kinh điển của Giáo sư Stephen Hymer Đã trên

40 năm trôi qua kể từ ngày Giáo sư Stephen Hymer đăng bài viết về Robinson Crusoe, nhưng nội dung từng câu chữ vẫn còn giữ nguyên tính thời sự và khuyến khích người đọc nghiên cứu tiếp để áp dụng vào thực tiễn Việt Nam.Trước hết, Giáo sư Stephen Hymer diễn giải mô tả của Mác về quá trình tích lũy tư bản sơ khai (ursprüngliche akkumulation), rằng đó là vòng xoay từ tiền chuyển thành hàng hóa, rồi bán hàng hóa lấy tiền, và lại dùng tiền để mua hàng hóa, cứ vậy tăng lên Đó là cuộc sống

mà nhà văn Daniel de Foe trải nghiệm hằng ngày, xuất thân từ một gia đình bán thịt ở chợ, chuyển thành người đầu cơ tích trữ rượu vang và thuần thục các phép tính kinh tế cơ bản Cuộc sống hằng ngày của Robinson thì lại

là một vòng xoay khác: Lấy hàng hóa đổi thành sức lao động để tạo ra thêm nhiều hàng hóa và mua thêm nhiều sức lao động tạo ra thêm nhiều hàng hóa hơn nữa, cho đến ngày đủ để đóng một chuyến hàng về châu Âu đổi thành tiền Đây chính là mô hình kinh doanh ở xứ thuộc địa, mà nhờ có mua bán quốc tế thì có thể đổi hàng hóa thành tiền trong xã hội tư bản Hệ thống kinh tế quốc tế

ở thời Robinson vào đầu thế kỷ XVIII không có gì khác

so với thập niên 70 cuối thế kỷ XX, khi Giáo sư Stephen Hymer viết bài phân tích, đều đặt cơ sở trên sự phân biệt giai cấp giữa thế giới tư bản phương Tây và lực lượng lao động ở các nước nghèo, mà tầng lớp trung lưu như Robinson Crusoe chính là những khung sườn quan trọng

để nối kết cho cái kim tự tháp quan hệ từ thấp đến cao.Mối quan hệ giữa ông chủ da trắng Robinson và người

nô lệ da đen Friday thời hiện đại lột tả đến tận gốc rễ sự bóc lột trần trụi của giới tư bản phương Tây với các nước thuộc địa mà sau là thế giới thứ ba hay các nước đang phát triển Bằng khả năng tổ chức và kinh doanh, cùng mối quan hệ sẵn có với giới tư bản thế giới, Robinson khai thác tối đa nguồn nhân lực có được tại chỗ, và khi cần thiết thì sử dụng lòng tin và tôn giáo để ràng buộc người công nhân làm việc cho mình Kể cả từ lâu rồi Robinson không còn tự tay lao động, thì của cải vẫn tiếp tục được sản sinh Và, ngay cả khi anh ta lên tàu về nước thì guồng máy vẫn tiếp tục hoạt động tốt để tạo ra sản phẩm cho ông chủ tư bản này Đó chính là bí quyết tồn tại của chủ nghĩa tư bản hiện đại: Làm giàu bằng chính sự phát triển bền vững của khu vực ngoại vi Cùng lên một chuyến tàu nhưng thuộc về một đẳng cấp như Robinson sẽ được coi là người bình thường, còn người bạn đồng hành thì tự động trở thành món hàng mua bán và bị đưa vào guồng máy mua bán nô lệ Câu chuyện khiến chúng ta không thể không hình dung đến chuyện một nhà đầu tư nước ngoài

bán nhà xưởng và nhân công cho một nhà tư bản nước ngoài khác Không ít người Hàn Quốc sang Việt Nam với câu chuyện truyền miệng về một người đàn ông Hàn Quốc mắc nợ ở quê nhà, nhưng sang đây cưới một cô vợ bản địa và sau một thời gian kinh doanh với mấy người đồng hương đã trở về cố hương trong vị trí của một ông chủ Sự khác biệt tạo ra đẳng cấp chính là kiến thức về luật chơi ở đẳng cấp trên để làm tầng lớp trung gian kiểm soát tầng lớp dưới Sự khôn khéo của Robinson thể hiện ở chỗ biết cử ra người thay thế khi mình đi vắng để bảo đảm cỗ máy làm ra của cải vẫn tiếp tục hoạt động đều đặn.

Đó chính là điểm mấu chốt của con người kinh tế, tức

là con người ý thức được vị trí của mình trong cỗ máy tư bản toàn cầu và biết trang bị đủ kỹ năng cho mình để hoàn thành tốt nhiệm vụ ở vị trí đó và sẵn sàng cho một

vị trí khác cao hơn khi có cơ hội Từ một người đắm tàu bị rơi xuống vị trí cuối cùng, Robinson dùng những kỹ năng sẵn có để ổn định cuộc sống, sở hữu đất đai, và tổ chức lại lao động để leo lên vai trò chủ đất Khi xảy ra tranh chấp với những kẻ khác cũng muốn làm chủ khối tài sản, tức

là hàng hóa và phương tiện sản xuất đang có, thì anh ta không ngại trang bị vũ khí để chiến đấu, và ký kết hòa ước trong vai trò của một chúa đảo - chính trị gia Tư bản toàn cầu không chỉ đơn giản là bài toán kinh tế, mà còn

là kỹ năng chính trị và thương thuyết để bảo đảm cho sự hoạt động xuyên suốt của bộ máy Giá trị thặng dư được sản sinh ra nhờ hệ thống tổ chức và sáng kiến kỹ thuật,

nhưng chỉ có thể biến được thành tiền và tài sản nhờ vào tài chính trị ngoại giao và khả năng ổn định xã hội.

Đó là lý do khiến nhiều kinh tế gia chỉ trích các chương trình hỗ trợ phát triển trên thế giới, mà mục tiêu thực

ra chỉ là nhằm duy trì thể chế bất cân đối giữa hai quốc gia hay hai hệ thống quốc gia Các chương trình đào tạo trong ngành kinh tế theo trường phái tân cổ điển (neo-classic) sẽ không giúp học viên nhận thức được sự bất bình đẳng về giai cấp tiềm ẩn ở trong đó Chỉ cần nhìn vào câu chuyện của Robinson bằng hệ tư tưởng hậu thuộc địa, hậu hiện đại sẽ thấy rõ điều này, như tác phẩm của nhà văn John Maxwell Coetzee người Nam Phi từng đoạt giải Nobel năm 2003 Bản thân Coetzee là giáo sư văn chương, bố và mẹ là người Đức và Ba Lan lưu lạc sang Nam Phi Thời trẻ ông sang Anh làm cho công ty máy tính IBM, rồi lấy học bổng Fulbright sang Mỹ học chương trình tiến sĩ, bị bác đơn xin nhập quốc tịch Mỹ do tham gia phong trào chống chiến tranh ở Việt Nam, về già lại sang Ôxtrâylia (Australia) sống với vợ cũng là giáo

sư đại học, và nhập quốc tịch Ôxtrâylia Với một bề dày trải nghiệm như vậy, Coetzee nhìn thấy rất rõ vấn đề của thế giới và sự phân biệt đẳng cấp tạo ra thứ bậc trong cơ cấu xã hội toàn cầu Năm 1987, ông không ngần ngại bắt tay vào việc giải cấu trúc (deconstruct) và tái kết cấu (reconstruct) các nhân vật của Defoe trong cuốn tiểu thuyết

có tên là Foe, gọi Crusoe là Cruso Nhiều nghiên cứu tập

trung vào nhân vật nữ Susan Barton trong tác phẩm và

khai thác góc nhìn giới (feminism), nhưng có lẽ đóng góp quan trọng nhất của tác phẩm này là cung cấp một góc nhìn từ phía chúng ta, những hậu duệ của Robinson hay Friday đang sống trong thế giới đương đại Cũng cần nói thêm rằng tên thật của nhà văn đã sáng tác ra quyển tiểu

thuyết Robinson Crusoe là Foe, nhưng sau này ông thêm

chữ “de” vào trước tên cho giống tên những người quý tộc Pháp Vì vậy, trên thế giới tồn tại cả hai cách ghi tên ông

là Defoe và de Foe Nhà văn Nam Phi chỉ gọi ông đơn giản

là Foe như cái tên khai sinh ban đầu

Đó là một vài thông tin về tác phẩm Robinson Crusoe

mà quý vị độc giả quan tâm có thể tìm đọc thêm trên mạng, mỗi bài viết đều có thêm đường link dẫn đến những bài viết khác cũng sâu sắc và lý thú không kém Điều mà chúng ta đang quan tâm xuyên suốt ở đây là giá trị thặng dư trong nền kinh tế nối kết Rõ ràng là nếu thiếu vắng nhân vật Robinson - con người biết làm kinh

tế và kết nối giữa thuộc địa và đế quốc - thì quy trình trao đổi hàng hóa không thể nào được xây dựng và duy trì Thế hệ của anh chàng Friday chấp nhận làm nô lệ, nhưng con cháu của chàng đã nổi dậy giành độc lập, và thay thế vai trò chúa đảo của Robinson Nói theo ngôn ngữ của triết học Mác - Lênin thì giai cấp bị trị đã làm chủ được phương tiện sản xuất Họ cũng ra nước ngoài học để làm kinh tế, vận hành cỗ máy để sản sinh ra của cải, nhưng thực ra vẫn tiếp tục là đẳng cấp dưới trong cái kim tự tháp xã hội mà Giáo sư Hymer đã trình bày

ở trên kia Con cháu Friday có thể thay thế con cháu Robinson, nhưng đó chỉ là thay thế ở vị trí trung gian chứ vẫn còn bị tư bản ở kiến trúc thượng tầng bóc lột Đế quốc thời nay không cần dùng súng đạn mà chỉ đơn giản tặng cho bạn một chiếc iPhone để mọi người xung quanh bạn cùng say mê bán sức lao động mong làm sao cũng

sở hữu được một chiếc iPhone giống như vậy Và đế quốc không ngại chi học bổng để bạn đi học cách bán iPhone,

mà thực ra là cách chiêu dụ thêm người vào mạng lưới người tiêu dùng, cũng giống như hệ thống bán hàng đa cấp, để những người còn lại tích cực hăng say bán sức lao động, đắm chìm trong cơn sóng tiêu dùng Người nông dân vất vả nắng mưa trên đồng ruộng, chịu mọi rủi ro mới gom góp đủ một côngtennơ hàng nông sản để xuất khẩu và với số tiền bán nông sản đó, họ chỉ mua được một con chip điện tử để điều khiển tên lửa quốc phòng, nằm gọn trong một cái hộp be bé

Đó có lẽ mới chính là cái mà Mác muốn trình bày trong các tác phẩm của mình: Mối quan hệ xã hội được thể hiện qua sự luân chuyển của hàng hóa Điều này được nghiên cứu và áp dụng ở khắp mọi nơi, đặc biệt là tại các nước

tư bản phát triển như Anh, Đức và Mỹ Trong giai đoạn

khủng hoảng tài chính vừa qua, tác phẩm Tư bản luận

của Mác được tái bản và bán chạy như tôm tươi, xếp vào danh sách các đầu sách bán chạy nhất trong tháng Đa

số các giáo trình mácxít ở Việt Nam phân tích sự luân chuyển hàng hóa trong vòng xoay hàng - tiền - hàng

(C-M-C: commodity - money - commodity) Nhưng như Giáo sư Hymer đã trình bày, hàng - tiền - hàng chỉ là quá trình tích lũy tư bản ở dạng sơ khai nguyên thủy mà thôi Sự luân chuyển hàng hóa - sức lao động - hàng hóa (C-L-C: commodity - labour - commodity) mới là điều cần chú ý trong giai đoạn tư bản thời hiện đại Điều Mác muốn nói không phải là tiền, mà là cái giá trị của sức lao động được thể hiện qua giá trị của đồng tiền hay vật trao đổi Tư bản nguyên nghĩa cũng chính là vốn (capital), mà trong giấy tờ mua bán công ty cũng chính là tài sản hiện

có thể hiện qua máy móc cụ thể hay kể cả một thứ trừu tượng như trị giá của tên thương hiệu Triết gia Pháp Pierre Bourdieu sử dụng chữ tư bản (capital) để nói đến những thứ vốn khác hơn là tài chính, như là vốn xã hội (có thể hiểu như là quan hệ), hay vốn văn hóa (có thể hiểu như là bản sắc dân tộc)

Ở cái thời của cháu chắt Robinson di cư sang hòn đảo của Friday, và cháu chắt của Friday sang định cư ở

“mẫu quốc”, chuyện đi lại đã được rút ngắn bằng máy bay, còn hàng hóa cũng đa dạng và cao cấp hơn trước rất nhiều Do vậy, quá trình trao đổi cũng tinh vi hơn trước Tiền hiện nay có thể là tiền ảo trên mạng điện tử, hay tiền âm như trên thẻ tín dụng Còn sức lao động nay

có thể là lao động nghệ thuật và tư duy trừu tượng, định giá bằng cả quá khứ lẫn tương lai qua trình độ học vấn và quỹ lương hưu Quy trình mua bán trao đổi là muôn hình vạn trạng, như giới nghiên cứu thường nhắc đến các phác họa của Giáo sư Arjun Appadurai như hệ trục tọa độ của

kỹ thuật (technoscape), hay di dân (ethnoscape) Giáo

sư Samuel Phillips Huntington thì nhắc đến sự va chạm giữa các nền văn minh lớn, trong khi đó nhà báo Thomas Friedman thì lại nói đến một thế giới phẳng Trong phạm

vi của vấn đề đang trình bày, thì mặt phẳng hay hệ tọa độ văn hóa xã hội của hàng hóa sẽ là mối quan tâm chính

2 Hàng hóa trong thế giới toàn cầu

Ở Luân Đôn, trên bờ bắc của dòng sông Thames có một địa danh mà nếu lần ngược về nghĩa gốc sẽ là bến Phân, tức là nơi mà những người nông dân sống ở bờ nam đem thuyền tới mua phân của người dân thành phố về bón cho rau quả Khi chở sản phẩm tới chợ nông sản đầu mối ở Covent Garden nhiều người nông dân đùa cợt về cái sự ngu dốt của đám thị dân tư sản, rằng họ lấy cái của chúng nó đem về trồng trọt rồi bán lại cho chúng nó ăn Cái đám bị coi là ngu dốt đó thì lại ngồi ăn nhậu thảnh thơi và thương hại cho cái sự quần quật của tầng lớp nông dân lao động không biết tính toán Chất thải dơ bẩn trong thành phố, thay vì phải tốn tiền thuê người dọn dẹp thì lại có người tranh nhau mua, và trở thành một ngành kinh doanh đầy lợi nhuận Vào thời nay, chỉ cần đầu tư khoa học - kỹ thuật

là người ta có thể xây dựng ngay ra một nhà máy chế biến phân bón, dùng vi sinh để giúp tăng tốc độ cho quá trình phân hóa của chất thải, trộn với tỷ lệ phù hợp rồi đóng gói cho tiện chuyên chở và cất giữ Công nghệ hiện đại còn có thể sản xuất ra điện như túi ủ biogas phổ biến ở Đồng bằng sông Cửu Long, mà chỉ cần một trạm dừng chân

dọc đường quốc lộ được lắp đặt hệ thống nhà vệ sinh công cộng là đủ để chạy máy phát điện và khí đốt cho toàn bộ khu vực nhà hàng, cộng thêm nguồn phân bón cho các hộ xung quanh Ở Nga, công nghệ sinh học cho phép đóng gói phân tự nhiên thành những kết cấu rắn không mùi, tiện lợi trong sử dụng.

Thế nhưng, điều tạo ra sự phát triển cho một ngành kinh tế nằm ở chỗ tạo ra một kênh mua bán trao đổi Mỗi

hộ gia đình ở bờ bắc sông Thames có thể tự đào hố ủ phân bắc rồi trồng rau trong vườn nhà, còn mỗi hộ gia đình ở bờ nam cũng không cần phải mang rau đi bán để mua xe về chạy chơi Nhưng như thế sẽ không tạo ra cơ hội để cho nền kinh tế phát triển như là người này mua phân rồi bán rau cho người kia, tạo ra sự lưu thông, tức là thị trường để trao đổi, mua bán giá trị sức lao động, và tiếp theo là tổ chức lại sản xuất để tạo ra giá trị thặng dư và sự chênh lệch trong phân phối lợi ích Tương tự vậy, có một thời ở Niu Oóc (New York), mỗi gia đình giàu có đều buộc một con bò

ở trước cửa, cho ăn cỏ để sáng sáng có sữa uống, cho đến khi những người nông dân ở gần đó không cạnh tranh nổi

về giá ngũ cốc với các nơi khác của nước Mỹ đã quyết định tập trung nuôi bò và chở vào thành phố bán với giá rẻ hơn thị dân tự nuôi Ngành sữa ngày nay trên thế giới đã phát triển từ một động tác đơn giản như vậy Người ta nghĩ ra

đủ mọi cách để chế biến và bảo quản sữa được lâu hơn, chở

đi xa hơn, vòng quanh thế giới, và khuyến dụ thêm nhiều người hơn sử dụng sản phẩm này Bí quyết phát triển cho nền kinh tế thị trường chính là vai trò của hàng hóa