tiểu luận tiền tệ ngân hàng vấn đề vỡ nợ quốc gia

Theo quan điểm của ngân hàng thế giới WB nợ công là toàn bộ những khoản nợ của chính phủ và những khoản nợ được chính phủ bảo lãnh.Trong đó: - Nợ của chính phủ là toàn bộ các khoản nợ tr

MỞ ĐẦU VỀ NỢ QUỐC GIA

1 Khái niệm nợ quốc gia

Nợ quốc gia là một khái niệm tương đối phức tạp Tuy nhiên, hầu hết những cách tiếp cận hiện nay đều cho rằng, nợ quốc gia là khoản nợ mà Chính phủ của một quốc gia phải chịu trách nhiệm trong việc chi trả khoản nợ đó Chính vì vậy, thuật ngữ nợ quốc gia thường được sử dụng cùng nghĩa với các thuật ngữ như nợ công hay nợ Chính phủ

a. Theo quan điểm của ngân hàng thế giới (WB) nợ công là toàn bộ

những khoản nợ của chính phủ và những khoản nợ được chính phủ bảo lãnh.Trong đó: - Nợ của chính phủ là toàn bộ các khoản nợ trong nước và nước ngoài của chính phủ và các đại lí của chính phủ;các tỉnh thành phố hoặc các tổ chức chính trị trực thuộc chính phủ và các đại lí của các tổ chức này, các doanh nghiệp nhà nước - Nợ của Chính phủ bảo lãnh là những khoản nợ trong nước và nước ngoài của khu vực tư nhân do chính phủ bảo lãnh

b. Theo quan điểm của quĩ tiền tệ quốc tế (IMF) nợ công bao gồm

nợ của khu vực tài chính công và nợ khu vực phi tài chính công Trong đó: - Khu vực tài chính công gồm: Tổ chức tiền tệ (ngân hàng trung ương, các tổ chức tín dụng nhà nước) và các tổ chức phi tiền tệ (các tổ chức tín dụng không cho vay mà chỉ có chức năng hỗ trợ phát triển) - Các tổ chức phi tài chính công như: Chính phủ, tỉnh thành phố, các tổ chức chính quyền địa phương, các doanh nghiệp phi tài chính nhà nước

c. Theo Luật Quản lý nợ công ban hành năm 2009 của Việt Nam

quy định nợ công bao gồm: - Nợ chính phủ: Là các khoản nợ được kí kết, phát hành nhân danh nhà nước hoặc chính phủ, các khoản nợ do Bộ Tài Chính kí kết, phát hành hoặc ủy quyền phát hành; nhưng không bao gồm các khoản nợ do NHNNVN phát hành nhằm thực hiện mục tiêu chính sách tiền tệ trong từng thời kỳ GVHD:PGS-TS Trương Thị Hồng Nhóm 4-NH Đêm 4-K21 Page 3 - Nợ được chính phủ bảo lãnh: là khoản nợ của

doanh nghiệp, tổ chức tài chính, tín dụng vay trong nước, nước ngoài được Chính phủ bảo lãnh - Nợ của chính quyền địa phương: khoản nợ do

Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (sau đây gọi chung là Ủy ban nhân dân cấp tỉnh) ký kết, phát hành hoặc uỷ quyền phát hành Các khoản vay như vay vốn ODA, phát hành trái phiếu chính phủ (trong cũng như ngoài nước), trái phiếu công trình đô thị, hay một tập đoàn kinh tế vay nợ nước ngoài được chính phủ bảo lãnh đều được xem là

nợ công

2 Nguyên nhân dẫn tới nợ công và tác động đối với nền kinh tế

Khi một Chính phủ không thể trả tiền vay đúng hạn, nước đó sẽ được gọi là "vỡ nợ", bị hạn chế khả năng vay vốn quốc tế và sẽ phải tái cấu trúc nợ nếu muốn quay lại thị trường.

a Tích cực

Thứ nhất, nợ công làm tăng nguồn lực cho nhà nước, từ đó tăng cường nguồn vốn để phát triển cơ sở hạ tầng và tăng khả năng đồng bộ đầu tư của nhà nước.Việt Nam đang trong giai đoạn tăng tốc phát triển nền kinh tế thị trường theo định hướng XHCN, trong đó cơ sở hà tầng là yếu tố có tính chất quyết định Muốn phát triển cơ sở hạ tầng nhanh chóng

và đồng bộ thì vốn là yếu tố quan trọng nhất Với chính sách huy động nợ công hợp lí, nhu cầu về vốn sẽ từng bước được giải quyết đầu tư cơ sở hạ tầng, từ đó tăng năng lực sản xuất cho nền kinh tế

Huy động nợ công góp phần tận dụng được nguồn tài chính nhàn dỗi trong dân cư Một bộ phận dân cứ trong xã hội có các khoản tiết kiệm, thông qua việc Nhà nước vay nợ mà những khoản tiền nhàn rỗi này được đưa vào sử dụng, đem lại hiệu quả kinh tế cho cả khu vực công lẫn khu vực tư

Nợ công sẽ tận dụng được sự hỗ trợ từ nước ngoài và các tổ chức tài chính quốc tế Tài trợ quốc tế là một trong những hoạt động kinh tế ngoại giao quan trọng của các nước phát triển muốn gây ảnh hưởng đến

các quốc gia nghèo, cũng như muốn hợp tác kinh tế song phương Nếu Việt Nam biết tận dụng tốt những cơ hội này thì sẽ có nhiều nguồn vốn đàu tư ưu đãi để đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng, trên cơ sở tôn trọng lợi ích nước bạn, đồng thời giữ vững độc lập, chủ quyền và chính sách nhất quán của Đảng và Nhà nước

b Tiêu cực

Bên cạnh những tác động tích cực nêu trên, nợ công cũng gây ra những tác động tiêu cực nhất định.Nợ công sẽ gây áp lực lên chính sách tiền tệ, đặc biệt là từ các khoản tài trọ ngoài nước Nếu kỉ luật tài chính nhà nước

họ lỏng lẻo, nợ công sẽ tỏ ra kém hiệu quả và tình trạng tham nhũng, lãng phí sẽ tràn lan thiếu cơ chế giám sát chăt chẽ việc sử dụng và quản lí nợ công

KHỦNG HOẢNG NỢ CÔNG Ở HY LẠP VÀ

BÀI HỌC KINH NGHIỆM VỚI VIỆT NAM

1 Khủng hoảng nợ công ở Hy Lạp

a) Bối cảnh diễn ra khủng hoảng

 Tình hình kinh tế thế giới

Năm 2009 được nhiều người xem là một năm suy thoái nghiêm trọng của nền kinh tế toàn cầu, trong đó sản lượng của nền kinh tế thế giới trải qua sự sụt giảm nghiêm trọng nhất kể từ Chiến tranh Thế giới thứ II Cùng với đó

là sự hoảng loạn sau vụ phá sản của Ngân hàng đầu tư Lehman Brothers đã đẩu thị trường tài chính toàn cầu tới mép vực sụp đổ

Những thiệt hại mà suy thoái đã gây ra cho kinh tế thế giới là không

hề nhỏ Tỷ lệ thất nghiệp bình quân của các nền kinh tế trong Tổ chức hợp

và phát triển kinh tế (OECD) là gần 9% Tại Mỹ, nơi suy thoái bắt đầu sớm hơn các nơi khác, đội ngũ thất nghiệp đã tăng gấp đôi lên 10%

 Tình hình kinh tế Hy Lạp

Năm 2001, Hy Lạp trở thành thành viên thứ 12 của EU, sử dùng đồng Euro làm đồng tiền quốc gia Olympic Athens vào năm 2004 được cho là nguyên nhân trực tiếp đầy nước này vào cuộc khủng hoảng nợ công kéo dài cho đến nay Hy Lạp đã chi tới 9 tỷ Euro để tổ chức thế vận hội Lạm chi cho Olympic đã làm tăng nợ công và thâm hụt ngân sách của nước này.Giữa năm 2001, báo cáo thâm hụt ngân sách trung bình của Hy Lạp là 5%/năm, đến năm 2009, thâm hụt ngân sách nước này đã chiếm hơn 12% GDP Năm 2010, Hy Lạp chấp nhận thực hiện chính sách thắt lưng buộc bụng để nhận cứu trợ Gói cứu trợ đầu tiên Hy Lạp nhận được trị giá 110 tỷ Euro

Hy Lạp bị coi là vỡ nợ vào năm 2012 khi vào đầu tháng 3/2012, các chủ nợ tư nhân của quốc gia này đồng ý hoán đổi 85% nợ cho Hy Lạp, giúp

cắt giảm khoảng 100 tỷ euro khỏi nghĩa vụ viện trợ của quốc gia này Ngày 1/7/2015 Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) phát đi thông báo xác nhận Hy Lạp không trả nợ đúng hạn, điều này đồng nghĩa với việc Hy Lạp chính thức bị tuyên bố vỡ nợ

b) Nguyên nhân

 Tác nhân nội địa

Thâm hụt ngân sách quá lớn:

Trong những năm qua, tình trạng thâm hụt ngân sách của Hy Lạp ngày càng tăng Năm 2009, mức thâm hụt ngân sách lên đến hơn 12%GDP vượt ngưỡng an toàn là 5% GDP và vượt mức cho phép của khu vực đồng tiền chung là 3% GDP

Tiết kiệm trong nước thấp trong khi vay nợ nước ngoài cho chi tiêu công chiếm tỷ trọng lớn.

Kinh tế Hy Lạp phát triển mạnh, bình quân ở mức 4.2%/ăm trong giai đoạn 2002-2007 Lợi tức trái phiếu liên tục giảm nhờ vào viêc gia nhập liên minh châu Âu EU , tạo điều kiên cho chính phủ Hy Lạp tăng cường vay nợ tài trợ cho chi tiêu công, tình hình ngân sách nợ ổn định ở mức kỷ luật vào cuối những năm 90 Chính vì khoản tiết kiêm trong nước khiêm tốn này, chính phủ Hy Lạp lại càng phải tăng cường vay nợ, đặc biệt là các khoản nợ vay từ nước ngoài để tài trợ cho chi tiêu công

Ước tính tỷ lệ trái phiếu do nước ngoài nắm giữ có thể lên tới 80% lượng trái phiếu chính phủ phát hành, CHủ nợ phần lớn là các ngân hàng châu Âu/

Sai lầm trong chính sách kích thích nền kinh tế sau khủng hoảng

Năm 2008 khủng hoảng tài chính nổ ra đã ảnh hưởng khá mạnh đến các ngành công nghiệp chủ chốt của nước này Ngành du lịch và vận tải biển doanh thu đều sụt giảm trên 15% trong năm 2009 khiến kinh tế lâm

7

vào tình trạng khó khăn Để cứu vãn nền kinh tế, chính phủ đẫ tung ra những gói cứu trợ khổng lồ để kích thích kinh tế phát triển

 Các tác nhân quốc tế

Việc tiếp cận thị trường vốn khi lãi suất thấp

Việc sử dụng đồng tiền chung euro làm đồng tiền quốc gia vào năm

2001 dường như là một nhân tố góp phần vào sự tích tụ của nợ công tại Hy Lạp Nhận thức của nhà đầu tư về sự ổn định của nên kinh tế châu Âu cho phép Hy Lạp, cũng như các thành liên Liên minh Châu Âu khác được vay với lãi suất thuận lợi hơn Điều này đem lại lợi ích tuy nhiên cũng đã góp phần làm trầm trọng hơn vấn đề nợ của Hy Lạp

Việc tuân thủ luật lệ

Năm 1997, các thành viên của Liên minh Châu Âu EU đã thông qua Hiệp ước tăng trưởng và ổn định nhằm tăng cường giám sát và thực thi các quy tắc tài chính công nêu trong “tiêu chuẩn hội tụ” của Hiệp ước Maastricht năm 1993

Theo những quy định trên thì HY lạp chưa đủ điều kiện để tham gia vào EU Nhưng hai năm sau, ngày 1/1/2001, mặc dù vẫn chưa đủ chuẩn,

Hy Lạp vẫn được chấp thuận gia nhập vào khu vực đồng tiền chung châu

Âu với điều kiện phải nỗ lực cải thiện thâm hụt ngân sách và nợ chính phủ Tuy nhiên các ràng buộc trên vẫn chỉ là lời hứa không được thực hiện Bội chi ngân sách và nợ nước ngoài không những không được cải thiện mà còn

có xu hướng ngày càng tăng

c) Hậu quả

 Uy tín của quốc gia Hy Lạp bị sụt giảm

Hy Lạp vay nợ rất nhiều trên các thị trường tài chính để đảm bảo thanh khoản cho bội chi ngân sách Giới hạn bội chi ngân sách cho phép trong khu vực Euro chỉ là 3 % GDP, trong khi đó mức này của Hy Lạp có năm lên tới 13,6%, và thậm chí có thể tăng tới trên 14 % GDP Để che dấu việc

chi tiêu quá tay trong nhiều năm của mình, Chính phủ Hy Lạp đã thực hiện báo cáo số liệu không nhất quán và sai lệch, đưa ra nhiều khoản mục bất thường trong ngân sách Điều này đã có ảnh hưởng rất tiêu cực đến uy tín của Chính phủ Hy Lạp trên các thị trường trong nước và quốc tế

 Tình hình trong nước bất ổn

Khi tỷ lệ nợ công quá lớn, xu hướng thắt chặt chi tiêu chính phủ thường được tiến hành như một cách giảm bội chi ngân sách nhà nước Đây là điều kiện tiên quyết để quốc gia có thể tiếp tục nhận được sự hỗ trợ từ các nguồn quỹ quốc tế Vì vậy, chính phủ Hy lạp phải thực hiện chính sách “thắt lưng buộc bụng”, giảm thâm hụt ngân sách từ 13,6% xuống dưới còn 3% Song song với cắt giảm ngân sách dành cho y tế, quốc phòng, tăng thuế, lãnh đạo

Hy Lạp tuyên bố một chính sách lương thưởng hà khắc đối với khối dịch

vụ công với mục tiêu cắt giảm quỹ lương khoảng 4%, đồng thời cắt giảm các khoản trợ cấp lương hưu (8%) cho người già, các khoản lương thưởng giữa năm đối với người có mức lương dưới 3000 Euro/tháng thì cắt giảm 1.000 Euro, còn đối với những người có mức lương trên 3.000 Euro/tháng thì cắt hoàn toàn Các lương tháng 13, 14 của những người về hưu chỉ được trả tối đa 800 Euro Không những vậy, chính phủ Hy lạp còn phải nâng thuế VAT, thuế đánh vào các mặt hàng xa xỉ và các mặt hàng không khuyến khích tiêu dùng để tăng nguồn thu cho ngân sách Nhiều biện pháp khắc phục khủng hoảng nợ mà Hy Lạp đã và đang tiếng hành giống như con dao hai lưỡi Tăng thuế và giảm chi tiêu, siết chặt tín dụng, đặc biệt là trong bối cảnh nền kinh tế thế giới và bản thân nền kinh tế Hy Lạp đang hết sức khó khăn do suy thoái, thì lại càng đẩy nền kinh tế vào khó khăn lớn hơn và có thể tiếp tục lún sâu vào suy thoái Điều này cũng đồng nghĩa với sản xuất đình đốn, thất nghiệp gia tăng, đời sống khó khăn hơn và bất ổn xã hội cũng nhiều hơn Mặt khác, cắt giảm chi tiêu quốc gia khi nợ công tăng cao đồng nghĩa với phúc lợi xã hội bị giảm xuống, đặc biệt là việc cắt giảm lượng của người lao động, huỷ bỏ và thu hẹp các chương trình an sinh xã

9

hội, trực tiếp đánh vào nhiều tầng lớp nhân dân, đương nhiên sẽ gặp phải sự phản ứng, thậm chí là chống đối mạnh mẽ từ các tầng lớp bị thiệt hại, từ đó làm cho tình hình xã hội trở nên căng thẳng và có nguy cơ dẫn đến những xáo trộn lớn Ngoài ra hậu quả của khủng hoảng nợ Hy Lạp là tỷ lệ thất nghiệp đã tăng lên mức cao nhất trong vòng bảy năm qua, trong khi tỷ lệ lạm phát vẫn đứng ở mức cao

 Thanh khoản sụt giảm

Nợ còn hạn của Hy Lạp lên tới gần 400 tỷ đô la Mỹ, trong đó riêng nợ đến hạn vào năm 2010 đã lên tới 73 tỷ đô la Mỹ (xấp xỉ 27 tỷ đô la Mỹ sẽ đáo hạn vào tháng 4 và 5/2010) Lãi suất Hy Lạp phải trả cho các khoản vay nợ tính đến thời điểm 22/4/2010 đã lên tới mức kỷ lục cao, trên 9% đối với các khoản vay có kỳ hạn trên 10 năm

Ngoài ra, Hy Lạp đang phải đối mặt với những khó khăn đáng kể với vấn đề thu thuế, và có một nguy cơ là quốc gia này không thể đáp ứng các tiêu chí mà những tổ chức hỗ trợ cho nước này yêu cầu Tình trạng hiện tại

có thể dẫn đến việc cơ cấu lại các khoản nợ hiện tại của Hy Lạp

 Nguy cơ vỡ nợ cao

Hy Lạp đang đối mặt với 2 vấn đề thâm hụt cùng một lúc, đó là thâm hụt ngân sách (13,6% GDP năm 2009) và thâm hụt cán cân thanh toán vãng lai (đạt mức kỷ lục vào quý 3/2008) Tài khoản vãng lai bị thâm hụt nghiêm trọng là một trong những nguyên nhân dẫn tới việc không thể trả được nợ của chính phủ Hy Lạp

d) Giải pháp

 Giải pháp ngắn hạn

Để nhanh chóng thoát khỏi viễn cảnh kinh tế hiện tại, chính phủ Hy Lạp quyết định đệ đơn xin cứu trợ từ IMF và Liên minh EU Ngày 12/4, Bộ trưởng các nước khu vực đồng tiền chung châu Âu vừa thông qua gói cứu

10

trợ khẩn cấp khổng lồ trị giá lên 30 tỷ Euro (tương đương 40,12 tỷ USD) tới dành cho Hy Lạp trong thời hạn 1 năm với mức lãi suất 5% Mức này thấp hơn mức lợi tức trái phiếu chính phủ Hy Lạp hiện ở mức 6,98% Về phía Hy Lạp, các quan chức Bộ Tài chính nước này dự đoán cần ít nhất 80

tỷ Euro trong thời gian 3 năm mới có thể củng cố sức khỏe ngành tài chính sau cơn bão khủng hoảng nợ công tồi tệ nhất trong lịch sử khu vực đồng tiền chung Chính phủ Hy Lạp đã đồng ý thực hiện các biện pháp thắt lưng buộc bụng để nhận được khoản vay trị giá 110 tỷ Euro hay tương đương

140 tỷ USD trong vòng 3 năm tới nhằm tránh mất khả năng thanh toán và nhiều khả năng thâm hụt ngân sách sẽ giảm nhưng đồng thời cũng nhiều khả năng gây ra một chu kì khủng hoảng kinh tế mới cho nước này

 Thực hiện các chính sách tài chính khác

Ngày 29/3, Hy Lạp bắt đầu phát hành trái phiếu có kỳ hạn 7 năm Đây

là lần phát hành trái phiếu đầu tiên của Hy Lạp sau khi Eurozone nhất trí hỗ trợ nước này về phương diện tài chính Đầu tháng 3, Hy Lạp từng phát hành loại trái phiếu có kỳ hạn 10 năm Việc Hy Lạp thực hiện phát hành trái phiếu chính phủ mới và mở lại đợt phát hành trái phiếu chính phủ cũ đã làm cạn kiệt cầu về chứng khoán nợ của nước này và do đó vay được rất ít, tổng cộng chỉ được gần 5,4 tỷ Euro

 Giải pháp dài hạn

Chính phủ hy vọng rằng ba đợt giảm chi tiêu công và tăng thuế được chính thức tuyên bố vào tháng 1 và tháng 3/2010 sẽ hồi phục lại niềm tin của nhà đầu tư cho nền kinh tế Hy Lạp mà không cần đến nguồn tài chính bên ngoài Kế hoạch tài khoá 3 năm của Chính quyền Papandreou tập trung vào việc cắt giảm mạnh chi tiêu công và duy trì tăng trưởng thông qua tăng thuế và một sự đàn áp thẳng tay về mặt thuế má và sự né tránh các nghĩa vụ quốc gia Về mặt chi tiêu, hầu hết các khoản cắt giảm tập trung ở dịch vụ

11

công Những thành viên khu vực liên minh Châu Âu đã chào đón kế hoạch của chính phủ Hy Lạp về chính sách tài khoá đó Tuy nhiên, một số cho rằng hỗn hợp tăng thuế và cắt giảm một chi tiêu chính phủ có thể dẫn đến thất nghiệp nghiêm trọng hơn và đưa Hy Lạp đến tình trạng suy thoái nặng

 Thực hiện tái cấu trúc nợ

Theo các viên chức Hy Lạp, tái cấu trúc nợ sẽ là một thảm họa đối với mức độ tín nhiệm của đất nước Điều này sẽ dẫn tới việc Hy Lạp bị cách ly

ra khỏi các thị trường vốn, thậm chí khiến nước này thực hiện nhiều biện pháp nghiêm khắc hơn nữa và sẽ lâm vào tình trạng suy thoái nặng nề hơn nữa

Qua đây, ta có thể nhận thấy khủng hoảng nợ công của Hy Lạp đã làm rung động thị trường tài chính châu Âu và toàn cầu Thị trường chứng khoán thế giới đã có những phiên giao dịch diễn ra trong hoảng loạn và sự phục hồi kinh tế thế giới đang bị đe dọa nghiêm trọng

2 Bài học kinh nghiệm và giải pháp cho chính sách nợ công ở Việt Nam

Việc sụp đổ của Hy Lạp tiếp tục mang đến cho thế giới một thông điệp mạnh mẽ: khu vực tài chính công chính là một trong những mắt xích dễ đổ

vỡ nhất của hệ thống tài chính quốc tế trong thế kỷ XXI Với quy mô nợ ngày một lớn dần, dường như không một quốc gia nào, kể cả các nước phát triển hay đang phát triển, có thể yên tâm cho rằng mình sẽ miễn nhiễm với một cuộc khủng hoảng tương tự như Hy Lạp trong tương lai gần Vậy Việt Nam thì sao?

 Nợ công của công Việt Nam

Tỷ lệ nợ công chính thức tính đến cuối năm 2018 vừa được Bộ trưởng Tài chính Đinh Tiến Dũng công bố tại Hội nghị tổng kết công tác tài chính

- ngân sách Nhà nước năm 2018 và triển khai nhiệm vụ tài chính - ngân sách Nhà nước năm 2019 Theo thông tin từ người đứng đầu ngành tài

12