Thời gian và không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết đôi bạn của nhất linh

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA NGỮ VĂN ====== NGUYỄN THẢO MY THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT ĐÔI BẠN CỦA NHẤT LINH KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyê

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

======

NGUYỄN THẢO MY

THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT

TRONG TIỂU THUYẾT ĐÔI BẠN

CỦA NHẤT LINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

HÀ NỘI, 2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

======

NGUYỄN THẢO MY

THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT

TRONG TIỂU THUYẾT ĐÔI BẠN

CỦA NHẤT LINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

TS THÀNH ĐỨC BẢO THẮNG

HÀ NỘI, 2018

LỜI CẢM ƠN

Em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy cô trường Đại học sư phạm Hà Nội 2, khoa Ngữ Văn, tổ Văn học Việt Nam đã tạo điều kiện trong suốt thời gian em học tập và nghiên cứu tại trường Đặc biệt em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo - TS Thành Đức Bảo Thắng, người đã hướng dẫn, động viên và tận tình giúp đỡ em hoàn thành khóa luận này

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 1 tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Nguyễn Thảo My

LỜI CAM ĐOAN

Em xin cam đoan:

Khóa luận “Thời gian và không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Đôi bạn

của Nhất Linh” là kết quả nghiên cứu của riêng tôi, có sự tham khảo ý kiến

của những người đi trước, dưới sự giúp đỡ khoa học của TS Thành Đức Bảo Thắng

Khóa luận không sao chép từ một tài liệu, công trình có sẵn nào

Hà Nội ngày 1 tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Nguyễn Thảo My

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Đối tượng nghiên cứu 6

5 Phạm vi nghiên cứu 6

6 Phương pháp nghiên cứu 7

7 Đóng góp của khóa luận 7

8 Cấu trúc khóa luận 7

NỘI DUNG 8

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 8

1.1 Tác giả Nhất Linh và vị trí của tiểu thuyết Đôi bạn 8

1.1.1 Tác giả Nhất Linh 8

1.1.2 Vị trí của tiểu thuyết Đôi bạn 11

1.2 Thời gian và không gian nghệ thuật 13

1.2.1 Thời gian nghệ thuật 13

1.2.2 Không gian nghệ thuật 20

1.3 Vai trò của thời gian và không gian nghệ thuật 29

CHƯƠNG 2 BIỂU HIỆN CỦA THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT ĐÔI BẠN CỦA NHẤT LINH 30

2.1 Biểu hiện của thời gian nghệ thuật 30

2.1.1 Thời gian hiện thực hàng ngày 30

2.1.2 Thời gian hồi tưởng 34

2.1.3 Thời gian tương lai 37

2.2 Biểu hiện của không gian nghệ thuật 40

2.2.1 Không gian đời thường 40

2.2.2 Không gian thiên nhiên 44

KẾT LUẬN 49

TÀI LIỆU THAM KHẢO 1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Văn học Việt Nam giai đoạn 1930-1945 chịu sự tác động mạnh mẽ của hoàn cảnh xã hội, đã thay đổi nhanh chóng, toàn diện và hòa nhập được văn học hiện đại thế giới Đây là giai đoạn đánh dấu bước ngoặt của lịch sử văn học với sự ra đời của nhiều trào lưu, khuynh hướng, đa dạng và phong

phú Tự lực văn đoàn là tổ chức văn học, đồng thời cũng là tổ chức văn hóa

xã hội ra đời trong bối cảnh này Với chủ trương, ý thức và khát vọng đổi mới (quan niệm nhân sinh, quan niệm xã hội, quan điểm thẩm mĩ), các nhà văn trong văn đoàn đã đẩy nhanh quá trình phát triển của văn học trên con đường hiện đại hóa Khẳng định vai trò quan trọng của văn học lãng mạn nói chung

và Tự lực văn đoàn nói riêng, trên Tạp chí Sông Hương số 37 (tháng 4 năm 1989) nhà nghiên cứu Hoàng Xuân Hãn đã viết: “Nhóm Tự lực văn đoàn

không phải là nhóm duy nhất nhưng là nhóm quan trọng nhất và là nhóm cải cách đầu tiên của văn học hiện đại” [12, tr.74.] Nghiên cứu về nghệ thuật tiểu thuyết hiện đại với các yếu tố cấu thành, không thể không chú ý tới

những thành tựu nghệ thuật quan trọng của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

Hơn nữa, mỗi nhà văn trong văn phái lại có một giọng điệu riêng tạo nên một phong cách khác nhau Các cây bút trong văn đoàn góp phần làm phong phú, đa dạng và phát triển nhanh chóng các thể loại văn xuôi nghệ thuật trong những năm 30 của thế kỉ XX Chủ bút Nhất Linh là người có con mắt tinh đời, đã nhìn nhận và hướng mỗi tác giả trong văn đoàn trở thành một cây bút chuyên biệt nổi danh về một thể loại Khái Hưng, chuyển từ lối viết luận thuyết sang viết tiểu thuyết Tú Mỡ chuyển sang làm thơ trào phúng Trọng Lang phải là tác giả tiêu biểu cho phóng sự còn Thế Lữ phải là người

mở đầu cho “thơ mới” … Các tác phẩm của Nhất Linh đã thể hiện toàn diện đường lối cũng như tôn chỉ của văn phái, nhằm đổi mới văn chương và cải

cách xã hội Lựa chọn nghiên cứu tiểu thuyết của Nhất Linh là hướng đi đúng

đắn để hiểu hơn về tác phẩm, tác giả và tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

1.2 Như chúng ta đã biết, tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỉ XX mang hơi thở của thời đại mới Để đạt được thành tựu đó chính là nhờ có sự giao lưu văn hóa phương Tây, phương Đông và sự kết tinh của hơn mười thế kỉ văn học dân tộc Sau 1932, tiểu thuyết ở Việt Nam phát triển mạnh Các nhà văn tiến bộ chủ trương cải cách xã hội, hạ bệ chế độ đại gia đình, mê tín dị đoan, đạp tan luân lí Khổng Mạnh Nhất Linh cũng từng du học ở phương Tây nên

sự ảnh hưởng này rất rõ ràng Qua các nhân vật, nhà văn đã thể hiện khát vọng tự do cá nhân của mình, vì vậy cuộc đấu tranh cũ - mới diễn ra rất quyết

liệt Đôi bạn đặt một cột mốc quan trọng trong tiến trình tư tưởng và nghệ thuật của Nhất Linh Đôi bạn cùng với Đoạn tuyệt, Lạnh lùng, Bướm trắng…

đã góp phần khẳng định giá trị tiểu thuyết của Nhất Linh Ngôn ngữ trong tác phẩm nhẹ nhàng, giản dị, trong sáng, từng được đánh giá cao

Xuất phát từ thực tế đó, nghiên cứu về đề tài Thời gian và không gian

nghệ thuật trong tiểu thuyết Đôi bạn của Nhất Linh để thấy rõ tài năng, vị trí,

của ông trên con đường hiện đại hóa văn học Đồng thời cho thấy sự thay đổi

về tư tưởng cũng như nghệ thuật viết tiểu thuyết của ông

1.3 Tìm hiểu về Thời gian và không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết

Đôi bạn của Nhất Linh không những thấy được tâm huyết, tài năng của tác

giả mà giúp cho người viết rèn luyện ý thức tự chủ, khả năng nghiên cứu văn học và xử lí kiến thức… trong bước đầu nghiên cứu khoa học Đây là một công việc cần thiết với một người học văn và một giáo viên tương lai

2 Lịch sử nghiên cứu

2.1 Tình hình nghiên cứu về thời gian và không gian nghệ thuật

Nhiều nhà nghiên cứu đã cho rằng, thời gian và không gian bên cạnh việc cho thấy cách nhìn, cách đánh giá của tác giả về vũ trụ, về con người đồng thời còn được xử lí “như một hình thức để kiến tạo nên tác phẩm cụ thể”

[34, tr.87] Lí thuyết thi pháp học hiện đại cho rằng “Thời gian nghệ thuật là hình thức nội tại của hình tượng nghệ thuật” [6, tr.322] Và không gian nghệ thuật là bối cảnh để các nhân vật trong tác phẩm xuất hiện Thời gian và không gian nghệ thuật tựu chung lại trong tác phẩm ngôn từ, qua đó cho thấy điểm nhìn mà tác giả lựa chọn để sáng tác đồng thời hé mở tư duy cá nhân của tác giả

Pospelov khẳng định: “Văn học nghệ thuật thì trái lại … chủ yếu thể hiện các quá trình đời sống diễn ra trong thời gian, tức là hoạt động sống của con người gắn liền với chuỗi cảm thụ, suy nghĩ, ý định, hành vi, sự kiện” Quan niệm của Pospelov đã cho rằng thời gian trong văn học là một hiện tượng khách quan mà con người sống, hành động, thể hiện tâm trạng, suy nghĩ trong khoảng thời gian đó

Ở Việt Nam, một số nhà nghiên cứu đã mở ra hướng nghiên cứu mới

cho thi pháp học Trong công trình Thi pháp thơ Tố Hữu (1987), Trần Đình

Sử đã nói đến thời gian và không gian nghệ thuật như sau:

- “Khó mà hiểu được con người nếu không hiểu được không gian tổn tại của nó” [27, tr.178]

- “… ý thức về thời gian là ý thức về sự tồn tại của con người, phát hiện

về thời gian giúp người ta nhận thức sâu hơn về cuộc sống” [27, tr.208]

Trong thời buổi hiện đại, thời gian và không gian nghệ thuật tiếp tục được quan tâm, nghiên cứu nó như một hướng đi mở ra cách tiếp cận tác phẩm từ góc độ thi pháp học, giúp độc giả đón nhận tác phẩm đa chiều hơn

2.2 Một số ý kiến về tiểu thuyết Nhất Linh

Mấy năm qua trong trào lưu đổi mới, một số vấn đề tác giả trong giai

đoạn 1932 - 1945 cũng được bàn nhiều trong đó có nhóm Tự lực văn đoàn và

Nhất Linh Song mới chỉ nghiên cứu phần lớn ở vấn đề tác giả và hình tượng

nhân vật Với tiểu thuyết Đôi bạn, chưa có nhiều công trình nghiên cứu về tác

phẩm, thời gian và không gian nghệ thuật trong tác phẩm này vẫn chưa được phân tích, đánh giá cụ thể Ở bài nghiên cứu này, chúng tôi đưa ra đưa ra những đánh giá nổi bật về tiểu thuyết của Nhất Linh

Trước năm 1945 Nhất Linh được nhiều nhà nghiên cứu nhắc đến với tư cách là một nhà cải cách xã hội theo xu hướng dân chủ tư sản, hoạt động trên

lĩnh vực văn hóa, chính trị, văn học Tiêu biểu như các bài nghiên Dưới mắt

tôi (1939) (Trương Chính), Việt Nam văn học sử yếu (1942) (Dương Quảng

Hàm), Nhà văn hiện đại, tập 2 (1942) (Vũ Ngọc Phan), Thời kì này giới

nghiên cứu đề cao sáng tác của Nhất Linh Các tác phẩm của Nhất Linh với tư tưởng chống lễ giáo phong kiến, chống hủ tục lạc hậu, đòi giải phóng cá nhân

Vì vậy tiểu thuyết của ông được đánh giá là tiến bộ về tư tưởng, đổi mới ở ngôn từ, lời văn Trần Thanh Mại đã dành lời khen cho Nhất Linh: "Văn tài uyển chuyển, mạnh mẽ, không có chỗ nào đáng bỏ, không có chỗ nào phải

thêm" trên tạp chí Sông hương (1937) Khẳng định về những giá trị nghệ thuật

trong các tác phẩm của Nhất Linh, nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan đã phát

biểu: "Nếu đọc Nhất Linh từ Nho phong cho đến những tiểu thuyết gần đây

nhất của ông người ta thấy tiểu thuyết của ông biến đổi rất mau Ông viết từ tiểu thuyết tình ái, tiểu thuyết tình cảm, qua đến tiểu thuyết luận đề, đến tiểu thuyết tâm lí, sự tiến hóa đấy chứng tỏ rằng mỗi ngày ông muốn đi sâu vào

tâm hồn con người ta" [23, tr 234] Với tác phẩm Đoạn tuyệt của Nhất Linh,

Nguyễn Lương Ngọc khẳng định: "Cũng như phần nhiều tác phẩm của ông, cái tiểu thuyết mới này cũng là một luận đề tiểu thuyết Nghĩa là nó vẫn đề xướng một vấn đề triết lí, xã hội, vẫn muốn đánh đổ một quan niệm mà hoài bão một quan niệm khác Ông Nhất Linh đã tự gánh vác cái trọng trách của một nhà cải tạo xã hội, và sao ta lại chẳng dám nói đứt đi cho rồi – ông đã là một nhà cách mệnh" [11, tr.50]

Sau năm 1945, có nhiều nhà nghiên cứu quan tâm hơn tới các sáng tác

của ông, đặc biệt là tiểu thuyết Có thể kể đến công trình nghiên cứu: Lược

thảo lịch sử của văn học Việt Nam tập 3 (từ giữa thế kỉ XX đến năm 1945,

1957) (Lê Quý Đôn), Bài giảng về Tự lực văn đoàn (1958) (Nguyễn Văn Xung), Việt Nam văn học sử giản ước tân biên tập 3 (1960) (Phạm Thế Ngũ),

Văn học Việt Nam 1930 – 1945, tập 1 (1961) (Bạch Năng Thi - Phan Cự Đệ), Những đóng góp của Tự lực văn đoàn cho văn xuôi Việt Nam hiện đại (1997)

(Trịnh Hồ Khoa) đã đánh giá đúng đắn về những đóng góp mới của tiểu

thuyết Nhất Linh cho văn xuôi nước nhà Tiểu thuyết Đôi bạn của Nhất Linh

được nghiên cứu, đánh giá chủ yếu ở giai đoạn này

Nhận xét về đổi mới nghệ thuật của nhóm Tự lực văn đoàn có ý kiến cho rằng: "Với tiểu thuyết Tự lực văn đoàn, cả một thế giới tâm tình trước kia

hé mở một cách rụt rè, e lệ, bây giờ mới được phơi bày, mổ xẻ tinh vi" [4, tr.296] mà Nhất Linh là người có công đi đầu Khi so sánh Nhất Linh với Khái Hưng, Nguyễn Văn Xung phát biểu: "Nhất Linh không phải tả cảnh như Khái Hưng nhưng để móc vào đấy những biến đổi uyển chuyển trong nhân

vật" [32, tr.65] (Bình giảng về Tự lực văn đoàn) Nhà nghiên cứu Nguyễn

Hoành Khung đã nhận xét: "Chính vì những cái đó mà nghệ thuật, kĩ thuật

tiểu thuyết Đôi bạn có tính mới mẻ khác hẳn trước, điềm tĩnh mà tinh tế, nhiều dư vị" (Văn xuôi lãng mạn Việt Nam 1930 - 1945) Với giáo sư Phan

Cự Đệ, khi viết lời giới thiệu cho tiểu thuyết Đôi bạn đã nhận xét: "Ở tiểu thuyết Đôi bạn luận đề xã hội được trình bày một cách nhuần nhụy, kín đáo

hơn, ngòi bút của Nhất Linh tinh tế đi sâu vào thế giới nội tâm bên trong của con người Tuy nhiên cả Đoạn tuyệt và Đôi bạn đều là những cuốn tiểu thuyết lãng mạn tiến bộ, các tác phẩm trong sáng nhất trong cả quãng đời sáng tác của Nhất Linh" [15, tr.3]

Hơn nửa thế kỉ qua, việc đánh giá tiểu thuyết Nhất Linh là một quá trình phức tạp, nhưng ngày càng có nhiều công trình nghiên cứu mới đi dần

đến sự xứng đáng hơn với đóng góp của ông Các tác phẩm mà Nhất Linh để

lại ngày càng làm giàu thêm cho nền văn học nước nhà Với tác phẩm Đôi

bạn, Nhất Linh đã mở ra bước ngoặt về việc khắc họa thời gian, không gian

nghệ thuật bằng ngôn từ trong sáng, giản dị, giàu chất thơ Không – thời gian

đã giúp cho nhân vật thể hiện tâm trạng, cảm xúc của mình chứ không đơn thuần chỉ là thế giới để nhân vật tồn tại nữa Kế thừa những thành tựu nghiên cứu của người đi trước, chúng tôi tiếp tục bổ sung, tiếp tục đi sâu nghiên cứu

để hoàn thành đề tài và khẳng định tiếng nói của tác giả

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trong thời đại hiện nay, Tự lực văn đoàn cũng như văn học lãng mạn được nghiên cứu nhiều hơn Việc nghiên cứu Thời gian và không gian nghệ

thuật trong tiểu thuyết Đôi bạn của Nhất Linh đã cho thấy được tài năng,

đóng góp của Nhất Linh cho văn học và giá trị trong các tác phẩm của ông

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Ở đề tài này, chúng tôi đi sâu vào nghiên cứu và tìm hiểu

+ Cơ sở lí luận cho việc tìm hiểu Thời gian và không gian nghệ thuật

trong tiểu thuyết Đôi bạn của Nhất Linh

+ Khảo sát Thời gian và không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Đôi

bạn của Nhất Linh

+ Phân tích, đánh giá hiệu quả của Thời gian và không gian nghệ thuật

trong tiểu thuyết Đôi bạn của Nhất Linh

4 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là toàn bộ Thời gian và không

gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Đôi bạn của Nhất Linh

5 Phạm vi nghiên cứu

Trong đề tài này, chúng tôi tìm hiểu tiểu thuyết Đôi bạn của Nhất Linh

Song trong quá trình thực hiện để thấy được sự độc đáo, sự vận động có tính

qui luật trong tư tưởng, nghệ thuật một cách khách quan, khoa học, chúng tôi

so sánh với các tác phẩm khác của Nhất Linh, một số tác giả cùng trào lưu, hoặc tác phẩm trong giai đoạn văn học trước…

6 Phương pháp nghiên cứu

Chúng tôi đã sử dụng những phương pháp nghiên cứu sau:

6.1 Phương pháp lịch sử - xã hội

6.2 Phương pháp phân tích

6.3 Phương pháp so sánh đối chiếu

6.4 Phương pháp tổng hợp

7 Đóng góp của khóa luận

Kế thừa các thành tựu về thời gian và không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Qua đó, tìm hiểu thời gian và không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết

Đôi bạn, chúng tôi mong muốn góp một phần nhỏ bé vào việc tìm hiểu,

nghiên cứu thế giới nghệ thuật của tiểu thuyết nêu trên, xem nó như một thành

phần quan trọng của toàn bộ hệ thống tác phẩm của Nhất Linh

+ Kết quả của việc nghiên cứu khóa luận giúp ích cho việc học tập và giảng dạy về tác phẩm văn học lãng mạn

+ Có thể vận dụng kết quả nghiên cứu vào trong quá trình giảng dạy các tác phẩm văn học, đặc biệt là trong các sáng tác của Nhất Linh nói riêng

và nhóm Tự lực văn đoàn nói chung

8 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, khóa luận gồm hai chương

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

CHƯƠNG 2 BIỂU HIỆN CỦA THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN

NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT ĐÔI BẠN CỦA NHẤT LINH

NỘI DUNG Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Tác giả Nhất Linh và vị trí của tiểu thuyết Đôi bạn

1.1.1 Tác giả Nhất Linh

Nhất Linh tên khai sinh là Nguyễn Tường Tam, sinh ngày 25/7/1906 tại Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương (nguyên quán của ông là làng Cẩm Phô, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam) Gia đình ông có bảy anh em (sáu trai, một gái)

“Ông nội Nhất Linh là Nguyễn Tường Tiếp, làm tri huyện Cẩm Giàng, gọi là Huyện Giám, rồi về hưu tại đây Cha ông là Nguyễn Tường Chiếu (húy Nhu) làm Thông phán, nên được gọi là Thông Nhu, hay Phán Nhu Gia đình Nguyễn Tường Tam sống ở một huyện lị nhỏ, huyện Cẩm Giàng” Cha mất sớm, gia đình Nhất Linh trở nên khó khăn Do được tiếp xúc với cảnh bùn lầy nước đọng, nghèo cùng của nông dân, điều đó đã ảnh hưởng lớn đến các sáng tác của Nhất Linh và Thạch Lam sau này Thuở nhỏ, ông học tiểu học ở Cẩm Giàng, học trung học tại trường Bưởi ở Hà Nội Bên cạnh đó, Nhất Linh cũng từng tham gia hoạt động chính trị Ngoài năng khiếu về hội họa, là người rất yêu thích văn chương nên ngay từ năm 16 tuổi, ông đã có thơ đăng trên báo

Trung Bắc Tân Văn, và năm 18 tuổi ông có bài "Bình Luận Văn Chương về

Truyện Kiều" trên Nam Phong tạp chí

Nguyễn Tường Tam từng làm thư kí tại sở tài chính Hà Nội Tại thời

điểm này ông đã viết tiểu thuyết Nho phong, tác phẩm Thôn dã, Hai chị em,

Người quay tơ

Sau khi bỏ làm thư kí, năm 1924, ông quay lại học ngành Y và Mỹ thuật, nhưng chỉ một năm rồi lại bỏ

Năm 1927, ông du học Pháp rồi lấy bằng Cử nhân khoa học Giáo khoa Ngoài ra, ông còn tìm hiểu nghiên cứu về chính trị, ấn loát, bào chế, hội họa Đến năm 1930, ông về nước, cùng với hai người em của mình là Hoàng Đạo

và Thạch Lam xin ra tờ báo trào phúng Tiếng cười, nhưng vì chưa có giấy

Cũng vào năm 1932, nhóm Tự Lực văn đoàn được thành lập trên

nguyên tắc "dựa vào sức mình, theo tinh thần anh em một nhà Tổ chức không quá 10 người để không phải xin phép Nhà nước, chỉ nêu ra trong nội bộ mục đích tôn chỉ, anh em tự nguyện tự giác noi theo" Về sau, tổ chức này tuyên

bố thành lập ngày 2 tháng 3 năm 1934 (báo Phong Hóa số 87) Trong bài viết

“Nhìn nhận về tiểu thuyết Nhất Linh hơn nửa thế kỉ qua”, Vũ Thị Khánh Dần

khẳng định vai trò của Nhất Linh: “Nhất Linh là người khởi xướng và lãnh

đạo Tự lực văn đoàn Sáng tác của ông thể hiện rõ rệt đường lối văn đoàn,

nhằm đổi mới văn chương và góp phần cải cách xã hội” [3, tr.1]

Với loạt bài Đi xem mũ cánh chuồn châm biếm Tổng đốc Hà Đông Hoàng Trọng Phu, tháng 6 năm 1935, báo Phong Hóa bị đóng cửa ba tháng

Phong Hóa tiếp tục cho in ấn các bài báo trong hơn một năm nữa, nhưng rồi

sau cũng đóng cửa vĩnh viễn Tờ tuần báo Ngày nay kế tiếp tờ báo Phong hóa Tuy vậy, Nhất Linh cùng nhóm Tự Lực văn đoàn vẫn phát động phong trào

Ánh Sáng, chống lại các nhà ổ chuột ở khu lao động

Ngoài văn chương, Nhất Linh còn hoạt động trong lĩnh vực chính trị Năm 1939, ông thành lập Đảng Hưng Việt, sau đổi tên là Đại Việt Dân chính

Đảng Nhóm Tự Lực văn đoàn hoạt động chống Pháp công khai Đến tháng 9

năm 1941, sau khi ra số 224, báo Ngày nay bị đóng cửa Năm 1942, Nhất

Linh chạy sang Quảng Châu bị đi tù mấy tháng Từ năm 1945 – 1948, ông tiếp tục hoạt động chính trị, sau đó trong nước xảy ra một vài biến cố nên tờ

báo Ngày nay bị phân tán, ông bỏ sang Trung Quốc 4 năm

Năm 1951, Nguyễn Tường Tam trở về Hà Nội và tuyên bố không thuộc đảng phái nào, cũng không hoạt động chính trị nữa Năm 1953, ông về Đà Lạt

ở ẩn Năm 1958, ông về Sài Gòn cho ra mắt tờ báo Văn hóa ngày nay, nhưng

chỉ phát hành được 11 số thì bị đình chỉ Ngày 11/11/1960, Nhất Linh bị chính quyền Ngô Đình Diêm gọi ra xử vì dính líu tới cuộc đảo chính của Đại

tá Nguyễn Chánh Thi và Trung tá Vương Văn Đông Trước ngày bị xử (8/7/1963), ông đã phản ứng bằng cách tự tử ngày 7/7/1963 để lại di chúc như sau: "Ðời tôi để lịch sử xử, tôi không chịu để ai xử tôi cả Tôi tự hủy mình cũng như Hòa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu để cảnh cáo những người chà đạp mọi thứ tự do.” (7.7.1963 Nhất Linh, Nguyễn Tường Tam)

Nhất Linh - một con người có nhân cách, ông rất giản dị và khiêm tốn Ông sống rất nhiệt thành và là một con người đa năng, đa tài Cuộc đời ông có năm cái “sĩ” (văn sĩ, thi sĩ, họa sĩ, nhàn sĩ) và một cái “sĩ” mà có lẽ ông hãnh diện nhất là hàn sĩ! Ông sống nghèo, trong sạch, và rất kiêu hãnh về điều này

Là một trong những cây bút nòng cốt của nhóm Tự Lực Văn đoàn, văn

chương của Nhất Linh là sự pha trộn hài hoà giữa văn phong lãng mạn với những đề tài đậm màu sắc hiện thực và mang tính thời đại Điều này thể hiện

rất rõ qua tiểu thuyết Đôi bạn

Trong suốt mười bốn năm sáng tác, các tác phẩm mà Nhất Linh để lại

cho nền văn học Việt Nam khá lớn và nổi bật: Nho phong (1924), Người quay

tơ (1926), Gánh hàng hoa (1934 – viết cùng Khái Hưng), Đời mưa gió (1934

– viết cùng Khái Hưng), Nắng thu (1934), Đoạn tuyệt (1934 – 1935), Đi Tây (1934 -1935), Lạnh lùng (1935 – 1936), Hai buổi chiều vàng (1934 – 1937),

Đôi bạn (1936 – 1937), Bướm trắng (1938 – 1939), Xóm cầu mới (1949 –

1957), Viết và đọc tiểu thuyết (1952 – 1961), Giòng song Thanh Thủy (1960 – 1961)…

Trong cuộc đời mình, Nguyễn Tường Tam say mê hoạt động chính trị cũng như say mê sáng tác văn chương nghệ thuât Tuy nhiên, đúng như di chúc Nhất Linh để lại, đời ông lịch sử đã phán xét Thế nhưng ông đã nhận ra rằng: trong cuộc đời của mình, Nguyễn Tường Tam đã thất bại khi làm chính trị, chỉ còn một nhà văn Nhất Linh sống mãi trên văn đàn Việt Nam Cuộc đời Nguyễn Tường Tam trải qua nhiều thăng trầm song ông đã đạt được những

thành công nhất định Đặc biệt ông là người thành lập ra nhóm Tự lực văn

đoàn Những đóng góp của ông và văn đoàn có ý nghĩa quan trọng không chỉ

đối với xã hội mà còn với văn học Đó là những đóng góp vào việc cải tạo xã hội, xóa bỏ những cái cũ, lạc hậu, giải phóng phụ nữ, … và phát triển phong trào thơ mới, đổi mới văn học “Qua Truyện Kiều của thi hào Nguyễn Du, chúng ta hãnh diện thấy tiếng Việt có đủ khả năng diễn tả thơ ca (văn vần)

đến chỗ trác tuyệt, thì qua các tác phẩm của Tự lực văn đoàn mà công đầu là

Nhất Linh đã chứng tỏ rằng tiếng Việt cũng có đủ khả năng diễn đạt văn xuôi đến chỗ hoàn mĩ.”

1.1.2 Vị trí của tiểu thuyết Đôi bạn

Đôi bạn đã đặt một cột mốc quan trọng trong tiến trình tư tưởng và

nghệ thuật của Nhất Linh Mở ra từ tác phẩm, không phải ý hướng xã hội nhiều tham vọng và hứa hẹn, văn chương Nhất Linh đã dấn sâu hơn vào con đường hiện đại hóa, khi đào sâu vào ngõ ngách tâm hồn con người, mẫu

người cá nhân cá thể đang tự định vị trong xã hội thị dân hiện đại Đôi bạn là

một truyện tình được viết với một nghệ thuật rất cao Tác phẩm không trông cậy vào cốt truyện li kì, tình tiết lâm li để lôi cuốn người đọc như loại tiểu

thuyết tình trước đó kiểu Tuyết hồng lệ sử, Vân lan nhật ký (Từ Trẩm Á), Lan

và Hữu (Nhượng Tống) Nhất Linh cũng không hề triết lí về ái tình như Lê

Văn Trương, mà ông đã tốn nhiều bút mực tả những cảm xúc, những diễn biến tâm lí một cách tinh tế của đôi lứa trong một cuộc tình đơn sơ, câm nín nhưng chân thật Có thể nói tác phẩm là một thiên tâm lí ái tình xuất sắc nhất

trong văn học Việt Nam hiện đại Đọc Đôi bạn độc giả ít nhiều bắt gặp cảm

xúc của chính mình khi dấn thân vào mối tình đầu Nhất Linh đã tận dụng thuật dùng cảnh để tả tình Những cảnh rất đơn sơ nhưng khắc họa tình cảm

của nhân vật Đôi bạn còn là một tác phẩm ghi dấu đỉnh cao đổi mới của văn học lãng mạn Việt Nam trước 1945, giúp cho Tự lực văn đoàn từ một nhóm

phái văn nghệ trở thành diễn đàn trung tâm của cải biến văn hóa một thời nhưng rồi từng bước, văn chương trở thành đích đến của họ và nơi chốn mà

họ thuộc về Như là cách thức kiến tạo căn cước, và như là ký ức văn hóa về thế hệ trí thức Tây học đầu tiên tìm lẽ hành tàng giữa giao thời Á – Âu của dân tộc chứng nghiệm rõ rệt quá trình thuộc địa hóa đồng thời với quốc tế hóa Tác phẩm được Nhất Linh viết năm 1938 và hoàn thành vào năm 1939, đây là thời điểm mà văn học lãng mạn đã thoái trào, nhường chỗ cho nền văn học hiện thực phê phán phát triển Tìm thấy và khẳng định cảm quan thế giới

trong văn học, bước ngoặt mà Đôi bạn tạo cho Tự lực văn đoàn và văn học hiện đại Việt Nam là hết sức ấn tượng Ở Đôi bạn đã mở ra khát vọng ra đi,

vươn tới thế giới hoàn toàn tự do của con người Tác phẩm không chỉ là bức tranh xã hội nửa thực dân, nửa phong kiến những năm đầu thế kỷ qua góc nhìn của một người trẻ Đó còn là hành trình đoạn tuyệt với cái cũ để đến với cái mới của tầng lớp thanh niên tiến bộ, mà tiêu biểu ở đây là Dũng Những tư tưởng tiến bộ ấy của Dũng còn được thể hiện rất rõ trong tình yêu (được gia đình mai mối với Khánh – cô tiểu thư danh giá nhưng Dũng lại một mực muốn theo đuổi Loan, người con gái đã làm trái tim chàng rung động) Đó là khát khao tự do yêu đương, tự do mưu cầu hạnh phúc cá nhân cũng là một

trong những tư tưởng mà Nhất Linh muốn đề đạt Vì lí tưởng và khát khao tự

do, Dũng đã từ bỏ tất cả, bỏ Loan ở lại Sự ra đi không chỉ là hành động thể hiện tư duy tiến bộ của tầng lớp thanh niên thời đại mới mà nó còn thể hiện tính đột phá trong nghệ thuật viết tiểu thuyết của Nhất Linh Nhân vật của ông coi trọng tình yêu nhưng không coi tình yêu là tất cả như những nhân vật

trong dòng tiểu thuyết lãng những năm 1930 Đôi bạn là sự tiếp nối hoàn hảo của Đoạn tuyệt về mặt tư tưởng Nhân vật Loan (Đoạn tuyệt) hay nhân vật Dũng (Đôi bạn) đều đại diện cho tầng lớp thanh niên thế hệ mới với nhiều tư

tưởng tiến bộ mang tính cách tân Ở cả hai tác phẩm đều thể hiện rõ nét sự xung đột tư duy cũ - mới và quyết tâm đứng về phía cái mới của tác giả Bản thân Nhất Linh cũng là cử nhân được đào tạo ở Pháp, được tiếp xúc nhiều với nền văn minh dân chủ phương Tây nên ông dùng văn chương để cổ vũ những cách tân tư tưởng quan trọng này Cuộc xung đột này không chỉ xảy ra trong thời điểm mà Nhất Linh đang sống mà dường như nó là vấn đề của mọi thời

đại Bởi vì thế, câu chuyện về các tác giả trong Tự lực văn đoàn và các sáng

tác của họ dường như luôn còn mới mẻ

1.2 Thời gian và không gian nghệ thuật

1.2.1 Thời gian nghệ thuật

1.2.1.1 Khái niệm thời gian nghệ thuật

Trong một tác phẩm nghệ thuật con người luôn tồn tại, vận động trong

không gian và thời gian Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Thời gian nghệ

thuật là hình thức nội tại của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của

nó Cũng như không gian nghệ thuật sự miêu tả, trần thuật trong văn học nghệ thuật bao giờ cũng có một điểm nhìn nhất định Và cái được trần thuật bao giờ cũng diễn ra trong thời gian, được biết qua thời gian trần thuật Sự phối hợp của hai yếu tố thời gian này tạo thành thời gian nghệ thuật, một hiện tượng ước lệ chỉ có trong thế giới nghệ thuật.” [6, tr.322] “Khác với thời gian khách

quan được đo bằng đồng hồ và lịch, thời gian nghệ thuật có thể đảo ngược, quay về quá khứ, có thể bay vượt tới tương lai xa xôi, có thể dồn nén một khoảng thời gian dài trong chốc lát, lại có thể kéo dài cái chốc lát lại vô tận Thời gian nghệ thuật được đo bằng nhiều thước đo khác nhau, bằng sự lặp đi lặp lại đều đặn của các hiện tượng đời sống được ý thức: sự sống, cái chết, gặp gỡ, chia tay, mùa này, mùa khác tạo nên nhịp điệu tác phẩm” [6, tr.322] Như vậy, thời gian nghệ thuật gắn liền với tổ chức bên trong của hình tượng nghệ thuật Thời gian nghệ thuật có thể nhanh (khi nhà văn miêu tả diễn biến các sự kiện) hoặc chậm (khi nhà văn miêu tả chi tiết thiên nhiên, tạo vật, …), thậm chí có lúc thời gian như ngưng đọng

Thông qua thời gian nghệ thuật, con người có những cảm nhận khác nhau về thế giới Có những tác phẩm thời gian gắn liền với các sự kiện, biến

cố như cổ tích; có thể dựa theo dòng tâm lí nhân vật (tiểu thuyết) Có tác phẩm chỉ nói đến thời gian quá khứ, tương lai, có tác phẩm thời gian lại trải đều trong các sự kiện, hoặc gắn với sự vận động của thời đại, lịch sử Ở mỗi thời kì con người lại có sự cảm thụ khác nhau về thời gian, đồng thời cho thấy

sự cảm thụ của tác giả về sự tồn tại của con người trong thế giới Trong văn học, thời gian là một chi tiết nghệ thuật để nhà văn miêu tả đời sống, con người, thông qua đó cho thấy cách thức tư duy của tác giả Bằng những cách thức khác nhau văn học lại có những kiểu thời gian nghệ thuật khác nhau

Trong công trình Thi pháp thơ Tố Hữu, Giáo sư Trần Đình Sử đã khẳng

định: “thế giới nghệ thuật trong văn học không phải giản đơn chỉ là quan điểm của tác giả về thời gian mà là một hình tượng thời gian sinh động, gợi cảm, là

sự cảm thụ, ý thức về thời gian được dùng làm hình thức nghệ thuật để phản ánh hiện thực, tổ chức tác phẩm” [27, tr.190] Thời gian nghệ thuật là phạm trù của hình thức nghệ thuật, có thể coi nó là cơ sở thuận tiện cho việc nghiên cứu, phân tích tác phẩm văn học, đặc biệt cho thấy tài năng miêu tả diễn biến tâm lí nhân vật của nhà văn

1.2.1.2 Cấu trúc và biểu hiện của thời gian nghệ thuật

a, Thời gian được trần thuật

Thời gian được trần thuật là thời gian của các sự kiện được miêu tả trong tác phẩm nghệ thuật Thời gian hiện lên qua sự vận động của tự nhiên (các buổi trong ngày, các mùa trong năm), lề lối sinh hoạt (các ngày lễ hội, các phiên chợ…), qua các giai đoạn trong đời người (sinh, lão, bệnh, tử), trong đời sống chính trị Những biến đổi gợi ra những viễn cảnh, gây chờ đợi càng tạo thêm cảm xúc thời gian nhanh chậm Khi sự kiện xong xuôi, không

có cơ hội phát triển, không gây chờ đợi thì thời gian dừng lại

Nếu thời gian hiện thực tính bằng lịch, niên đại, … thì thời gian tâm tưởng được tính bằng các sự kiện, các biến đổi (biến cố) Thời gian nghệ thuật được cảm nhận bằng con tim, bằng cảm giác, cảm xúc chủ quan của chủ thể, đối tượng tiếp nhận Khi vui sướng, hạnh phúc con người cảm thấy thời gian thật ngắn ngủi:

“Ngày vui ngắn chẳng tày gang Trông ra ác đã nhậm gương non đoài.”

(Truyện Kiều – Nguyễn Du)

Hay khi nhớ nhung, chờ đợi, thì thời gian dài đằng đẵng:

“Nhưng rồi người khách tình xuân ấy

Đi biệt không về với bến sông

Đã mấy lần xuân trôi chảy mãi Mấy lần cô gái mỏi mòn trông.”

(Cô lái đò – Nguyễn Bính)

Vì thế, không ít nhà thơ, nhà văn của chúng ta rất sợ thời gian qua nhanh mà chưa được tận hưởng trọn vẹn vị ngọt cuộc đời Tiêu biểu, Xuân Diệu là người luôn khát khao được yêu, được đắm mình trong tình yêu nên ông đã từng lo sợ, thảng thốt trước cảm giác ngắn ngủi của thời gian:

“Thà một phút huy hoàng rồi chợt tắt Còn hơn buồn le lói suốt trăm năm

Em vui đi, ráng nở ánh trăng rằm

Anh hút nhụy của mỗi giờ tình tự

Mau với chứ! Vội vàng lên với chứ!

Em, em ơi, tình non sắp già rồi…”

(Giục giã)

Đó là trong thơ trữ tình Trong văn xuôi tự sự thời gian tâm lí hiện lên qua những cung bậc cảm xúc của con người Quá khứ hay tương lai đều hiện lên trong cái thực tại bởi quá khứ là tiền đề để dẫn đến kết quả của ngày hôm

nay và cái hôm nay sẽ dự báo ngày mai Trong Đôi bạn của Nhất Linh, thời

gian tâm lí hiện lên rất rõ rệt qua các nhân vật Dũng, Loan… Chúng ta thấy khoảng thời gian Dũng, Loan và các bạn sang nhà Cận chơi, họ vui vẻ biết chừng nào “Từ sáng, Loan làm những việc lặt vặt ấy giúp cụ Chánh một cách vui vẻ Nàng tự nhiên thấy sung sướng vẩn vơ Đời đối với nàng lúc đó đẹp quá, nên chưa chi nàng đã thấy cái lo sợ ngày chóng hết.” [17, tr.34] Có thể nói, đó là chuỗi ngày êm đềm, vui vẻ, trong sáng đối với Dũng và Loan Hay thời gian tương lai tươi đẹp cũng là biểu hiện của thời gian được trần thuật, ở

đó tác giả đã gửi gắm ước mơ, niềm tin vào tương lai phía trước

Trong Đoạn tuyệt, chi tiết Loan đồng ý lấy Thân là chi tiết nghệ thuật

biểu hiện cho thời gian tương lai, ở đây là một thời gian tương lai bế tắc, sầu muộn, chán chường của Loan Bên cạnh đó, thời gian được trần thuật còn có thể là cả quá khứ, hiện tại và tương lai Khi thời gian quá khứ được miêu tả đan cài với thời hiện tại, đó là thời gian hoài niệm Chắc hẳn đó là một quá khứ tươi đẹp nên con người mới nuối tiếc, mới hoài niệm, muốn níu kéo quá khứ và mong muốn giữ lại nó ở thì hiện tại Còn ở thời hiện tại, cuộc sống của con người không như mong muốn vì vậy dự báo cho bạn đọc thấy một tương

lai ảm đạm, lu mờ Tuy nhiên, có những lúc thời gian hồi tưởng lại là những

dĩ vãng đau buồn, bế tắc và thời gian hiện tại lại tươi đẹp Những đau khổ trong quá khứ sẽ khiến con người cố gắng hết mình để có được cuộc sống tốt đẹp hơn trong tương lai Ngoài ra, thời gian đồng hiện cũng được điểm qua Quá khứ, hiện tại, tương lai được miêu tả lồng ghép và cùng hiện lên ở hiện tại Loại thời gian nghệ thuật này đã tạo nên tính phức điệu của tác phẩm Ở loại thời gian này có mối quan hệ chằng chịt, lộn xộn với nhau làm cho người đọc khó có thể cảm nhận được nó một cách toàn diện

Trong văn chương, thời gian có thể hiện lên qua các trạng từ chỉ thời gian “ngày xửa ngày xưa”, “dạo ấy”, “cách đây không lâu” cùng với những từ ngữ chỉ các đoạn thời gian, cách tính thời gian hay hiện lên qua các dấu hiệu chỉ thời gian (đời người, các mùa, …) Đó không chỉ là những cách biểu thị thời gian, mà còn là cách hiểu thời gian của tác giả, cho thấy khả năng sáng tạo của nhà văn

Thời gian nghệ thuật có nhiều màu sắc, cách biểu hiện khác nhau tùy thuộc vào thể loại, thời kì văn học và quan niệm của tác giả

b, Thời gian trần thuật

“Thời gian trần thuật là thời gian của người kể, của sự kể… Nó có thể sắp xếp lại trật tự thời gian của sự việc vào trật tự trước sau của nó Nó có thể đem cái xảy ra sau kể trước và ngược lại, đem cái xảy ra trước kể sau” [29, tr.65] Thông qua thời gian trần thuật cho thấy khả năng sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ Thời gian không chỉ là một cái phông nền để nhân vật hiện lên, chính thời gian đã là một đề tài lớn của văn học để các tác giả thỏa sức sáng tác Tác giả có thể miêu tả thời gian dài hay ngắn, hoặc cũng có thể chỉ tái hiện lại những khoảnh khắc nhất định trong những tháng năm không thể quên Các tác giả cảm nhận những sự kiện, những biến cố trong cuộc sống rồi đưa vào văn học tạo thành thời gian trần thuật Thời gian được trần thuật là

một hiện tượng vô hạn, liên tục, nhưng thời gian trần thuật thì có mở đầu, có kết thúc Người ta có thể miêu tả thời gian đúng như tiến trình tự nhiên khách quan của nó, nhưng người ta cũng có thể miêu tả các đoạn thời gian cách quãng (bỏ qua những khoảng cách lớn về thời gian giữa các lớp, các màn kịch hoặc giữa các chương tiểu thuyết) Sự khác nhau giữa thời gian nghệ thuật trong văn học với thời gian thực tại (vật lí) ở chỗ thời gian nghệ thuật là cảm nhận của con người, tùy vào tâm trạng con người mà thời gian nhanh hay chậm Thời gian nghệ thuật không chỉ được tạo thành bởi các quan hệ các sự kiện, các đoạn thời gian của sự kiện mà còn được tạo thành bởi sự tương quan của thời gian trần thuật

Thời gian trần thuật không có nhịp độ riêng: nhanh, chậm hay ngừng trôi đó chỉ là cảm giác chủ quan của con người Theo Lê Thị Tuyết Hạnh:

“Truyện xét về mặt sự kiện bao giờ cũng được xem là kết thúc, là đã thuộc về quá khứ so với hành vi kể (hành vi trần thuật) Do vậy, truyện bao giờ cũng là những truyện được kể lại Rõ ràng phải có một người kể, một thời gian kể tồn tại để làm nên truyện Thời gian người kể thực hiện hành vi kể chuyện, kể lại câu chuyện cho tất cả các thính giả hoặc độc giả của mình (tức là thời gian nói hoặc viết)” [7; tr.36] Vì vậy, thời gian trần thuật không đảo ngược chỉ có một thời gian ở hiện tại, đó là thời gian nhà văn bỏ ra kể một câu chuyện mà bản thân sự kể chuyện đã là một nghệ thuật Tuy việc trần thuật là không có nhịp độ, nhưng trong từng tác phẩm cụ thể, ta cũng dễ dàng nhận ra nhịp độ thời gian có lúc nhanh lúc chậm, lúc đều đặn, êm đềm hay biến động căng thẳng Thời gian trong văn chương không giống với thời gian khách quan

vì nó được chi phối bởi chủ quan của tác giả cho nên nó có thể được ép mỏng hay kéo căng thời gian ra tuỳ theo dụng ý nghệ thuật của mình Có thể là một

sự kiện nhỏ xảy ra trong một ngày nhưng nhà văn có thể miêu tả và kéo dài thời gian của sự kiện đó ra hàng chục trang giấy trong vài ba chương Và

ngược lại, có khi biến cố cả cuộc đời của nhân vật mà tác giả chỉ dồn nén trong một thời gian ngắn Việc dồn nén hay kéo căng thời gian sự kiện trong văn chương tùy theo ý muốn chủ quan của tác giả Điều đó mang lại một

ý nghĩa thẩm mĩ, tạo cho bạn đọc có những cảm giác thật như chính bản thân mình cũng đang sống trong tác phẩm

Nhịp độ thời gian nhân vật thường phù hợp với nhịp điệu thời gian sự kiện Khi thời gian sự kiện gấp khúc, dồn dập thì thời gian hành động của

nhân vật luôn hối hả khẩn trương Chẳng hạn, trong Vợ Nhặt của Kim Lân: sự

kiện nạn đói năm 1945 ào ạt tràn đến đã làm thay đổi tính cách của các nhân vật Chỉ với bốn bát bánh đúc và những lời đùa cợt, bông đùa mà Tràng và người phụ nữ không tên đã trở thành vợ chồng Qua những chi tiết đó, đã cho chúng ta thấy một xã hội nghèo nàn, đói rách … Ngược lại, khi sự kiện trì chậm thì nhịp điệu thời gian cũng thong thả và thư thái Thời gian nhân vật trong một tác phẩm là rất quan trọng, nó làm cho người đọc ý thức được sự tồn tại của nhân vật

Sự kết hợp giữa thời gian được trần thuật và thời gian trần thuật đã làm nên chỉnh thể thời gian nghệ thuật trong tác phầm Thời gian trần thuật chịu

sự chi phối của tác giả, nó chỉ có thể ở hiện tại chứ không thể đảo ngược được Thời gian trần thuật thường ngắn hơn thời gian được trần thuật Tuy nhiên có lúc thời gian được trần thuật ít hơn thời gian trần thuật Đó là những lúc nhà văn dừng lại miêu tả thiên nhiên, tâm trạng con người, thời gian dường như ngừng trôi nhưng thời gian kể chuyện thì cứ trôi đi Nó cho thấy điểm nhìn của tác giả, có hiệu lực thẩm mĩ riêng Điểm nhìn ở đây là cách lựa chọn thời gian phù hợp của tác giả khi kể chuyện Điểm nhìn của tác giả (người kể) vừa mang tính chủ quan lại vừa mang tính khách quan Vì vậy, người kể phải sắp xếp bố cục các sự kiện đó sao cho phù hợp nhưng ít nhiều

có liên quan đến quan điểm lập trường chính trị xã hội của nhà văn, ngay từ

điểm nhìn xuất phát của hiện thực được lựa chọn Tất cả những gì mà người

kể có thể cảm nhận, chứng kiến trong thế giới đều được họ thuật lại chi tiết Qua điểm nhìn đã cho thấy vị trí mà người kể dựa vào để quan sát và thuật lại các sự kiện, các nhân vật trong tác phẩm của họ Điểm nhìn thời gian là tác giả đứng ở thời hiện tại dõi theo những sự kiện đang diễn ra, hoặc có thể ngược dòng nhìn lại quá khứ rồi sau đó kể lại câu chuyện bằng điểm nhìn hiện tại Điểm nhìn trần thuật gắn bó mật thiết với ngôi kể, nhưng rộng hơn ngôi

kể Bởi vì có khi truyện kể theo ngôi thứ ba, nhưng nhiều khi ngôi thứ ba kết hợp điểm nhìn của nhân vật

Có những lúc, thời gian xuất hiện trong tác phẩm không phải là thời gian nghệ thuật Nó chỉ trở thành thời gian nghệ thuật khi được kết hợp với kết cấu, cốt truyện, … qua đó cho thấy quan niệm của nhà văn về con người,

về cuộc đời

Tóm lại, khi nghiên cứu thời gian nghệ thuật, cần quan tâm tới mối liên

hệ giữa thời gian trần thuật và thời gian được trần thuật Chính sự so le của thời gian cho ta thấy tác giả tập trung phản ánh thời điểm nào của nhân vật hay sự kiện Thời gian nghệ thuật đã góp phần làm cho tác phẩm trở nên sinh động, hấp dẫn hơn

1.2.2 Không gian nghệ thuật

1.2.2.1 Khái niệm không gian nghệ thuật

Từ điển thuật ngữ văn học đã nêu lên: “Không gian nghệ thuật là hình

thức bên trong của hiện tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó Sự miêu tả, trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn, diễn ra trong những trường nhìn nhất định, qua đó thế giới nghệ thuật cụ thể, cảm tính bộc lộ toàn bộ quảng tính của nó: cái này bên cạnh cái kia, liên tục, cách quãng, tiếp nối, cao, thấp, xa, gần, rộng, dài, tạo thành viễn cảnh nghệ thuật Không gian nghệ thuật gắn với cảm thụ về không gian, nên mang tính

chủ quan.” [6, tr.160] “Không gian nghệ thuật có tính độc lập tương đối, không quy được vào không gian địa lí Không gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học có tác dụng mô hình hoá các mối liên hệ của bức tranh thế giới như thời gian, xã hội, đạo đức, tôn ti trật tự Không gian nghệ thuật có thể mang tính địa điểm, phân giới (dùng để mô hình hoá các phạm trù thời gian như bước đường đời, con đường cách mạng), có thể mang tính cản trở (để mô hình hoá các kiểu tính cách con người), có thể là không có tính cản trở (như trong

cổ tích làm cho ước mơ, công lí được thực hiện dễ dàng) Ngôn ngữ của không gian nghệ thuật trong tác phẩm văn chương rất đa dạng và phong phú Các cặp phạm trù cao – thấp, xa – gần, rộng – hẹp, cong – thẳng, bên này – bên kia, vững chắc – bập bênh, ngay - lệch … đều được dùng để biểu hiện các phạm vi giá trị phẩm chất của đời sống xã hội Không gian nghệ thuật chẳng những cho thấy cấu trúc nội tại của tác phẩm văn học, các ngôn ngữ tượng trưng, mà còn cho thấy quan niệm về thế giới chiều sâu cảm thụ của tác giả hay của một giai đoạn văn học Nó cung cấp cơ sở khách quan để khám phá tính độc đáo cũng như nghiên cứu loại hình của các hiện tượng nghệ thuật.”

1.2.2.2 Các loại không gian nghệ thuật

a, Không gian bối cảnh

Không gian trong tác phẩm văn học được phân biệt rõ với không gian vật chất bên ngoài Xuất hiện trong các tác phẩm văn chương nghệ thuật là không gian bối cảnh Đó là nơi mà các sự kiện, hoạt động diễn ra Không gian bối cảnh có thể là bối cảnh thiên nhiên hay bối cảnh xã hội, mở hay khép, động hay tĩnh

Không gian thiên nhiên bao gồm núi, sông, cây cối, … những sự vật đó vận động theo quy luật của tạo hóa, tuy nhiên nhờ có sự cải tạo của con người

đã thành mái trường, con đường, bờ đê, … Con người sống trong thế giới vì vậy thiên nhiên hiện lên gắn bó mật thiết với nhân vật từ cử chỉ, cách cảm,

cách nghĩ đồng thời gây hứng thú cho người đọc, người kể Thiên nhiên có thể rộng lớn như “Trời thu xanh ngắt mấy từng cao” hay cũng có thể nhỏ bé như “Ao thu lạnh lẽo nước trong veo” Không chỉ là thiên nhiên rộng lớn bao

la, trong văn chương nghệ thuật còn có không gian nhỏ hẹp như ao làng, giếng nước, hồ vườn, quán nước, bờ rào, … Không gian không chỉ còn là cái phông nền cho tác phẩm mà nó đã mang tính nghệ thuật, biểu đạt chủ đề của tác phẩm Thiên nhiên trong thơ trữ tình rất nên thơ “Thi trung hữu họa”, chỉ bằng vài dòng thơ thi nhân đã làm hiện lên thiên nhiên tươi đẹp:

“Trong làn nắng ửng khói mơ tan Đôi mái nhà tranh lấm tấm vàng Sột soạt gió trêu tà áo biếc Trên giàn thiên lí bóng xuân sang”

(Mùa xuân chín – Hàn Mặc Tử)

Còn trong văn xuôi lãng mạn, thiên nhiên được vẽ bằng những nét bút

tuyệt đẹp Trong Hồn bướm mơ tiên của Khái Hưng, thiên nhiên hiện lên

“phía tây sau dãy đồi cỏ biếc, sắc trời đỏ ửng lấp loáng qua các khe đám lá xanh đen Mái chùa rêu phong đã lẫn màu cùng đất, cùng cây, cùng cỏ Khoảnh khắc, mấy bức tường và mấy cái cột gạch quét vôi chỉ còn lờ mờ in hình trong cái cảnh nhuộm đồng một màu tím thẫm” [10, tr.11] Bức tranh thiên nhiên tuyệt đẹp vừa có nét cổ kính rêu phong, vừa có nét hiện đại của tường vôi trắng Khoảnh khắc thiên nhiên ở đây đang chuyển giao giữa ngày

và đêm, sáng và tối; dường như Khái Hưng muốn giới thiệu cho bạn đọc biết chính nơi yên tĩnh đượm mùi thiền của Phật giáo này sẽ nảy sinh một mối tình đẹp đẽ thanh cao giữa chú tiểu Lan và Ngọc Cảnh vật thiên nhiên hiện lên rất chân thực đồng thời nó còn giúp cho bạn đọc cảm nhận sâu sắc những diễn biến tâm lí của nhân vật Nguyễn Thái Hòa đã rất có lí khi nhận xét “Thiên nhiên được giành vị trí ưu tiên cho các truyện kể với ngòi bút lãng mạn,

những thiên tình sử hào hùng hoặc bi thảm v.v làm nên cái đặc trưng của bút pháp lãng mạn trong văn học” [9, tr.89] Thiên nhiên dường như đã gắn bó mật thiết, thiết tha giao cảm với nhân vật và nó cũng có “ngôn ngữ riêng” (tả cảnh ngụ tình), dự báo một nhân vật hay một số sự kiện sẽ xuất hiện Vì vậy, bối cảnh thiên nhiên là một chi tiết nghệ thuật không thể thiếu trong văn học

Bên cạnh bối cảnh thiên nhiên, trong văn học còn miêu tả bối cảnh xã hội Con người xuất hiện trong văn xuôi vừa gắn bó với thiên nhiên, vừa có sợi dây liên hệ với những mối quan hệ khác Đó là những mối quan hệ phức tạp, giữa cá nhân này với cá nhân khác, giữa thế hệ này với thế hệ khác Bối

cảnh đó đã tạo điều kiện cho tính cách cá nhân phát triển Trong Tắt đèn, bằng

lối “dùng điểm tả diện”, từ hình tượng chị Dậu, Ngô Tất Tố đã khái quát lên

số phận chung của những người dân lương thiện nói chung lúc bấy giờ

Nhìn chung, không gian bối cảnh có thể xác thực, cụ thể hay mơ hồ,

ước lệ Trong tác phẩm Chinh phụ ngâm khúc, theo Giáo sư Đặng Thai Mai,

không gian bối cảnh mang tính ước lệ, mơ hồ “tất cả cái gì là vật chất, là thực thể, bao nhiêu màu sắc, thanh âm dường như đã bị tác giả xóa nhòa đi trong những nét bút mơ hồ mênh mông Một con sông một đoạn đường, một nhịp cầu, một dòng nước, một cánh đồng và xa kia, nơi lớp mây đưa…là một rặng núi…Cả một khung cảnh bao la, đại thể…Nhưng chốn ấy là chốn nào? Con sông đó, đoạn đường đó, nhịp cầu, dòng nước, và cánh đồng và rặng núi kia, tên nó là gì? Nó có gì đặc biệt? Tác giả không hề nói Hơn thế nữa, cái cầu đã biến thành cầu Vị, và con đường là con đường Hán Dương, bến nước là bến Tiêu Tương…thì chúng ở đâu thế này? Thi sĩ đã bố trí cảnh li biệt vào một khung cảnh Tàu, hồ mà thủ đô Tàu còn ở bến Hàm Dương! Bao nhiêu thực thể cụ thể, chính xác đều bị sa thải, hoặc gói ghém lại trong ước lệ, điển cố văn Tàu” [32, tr.48]

Xét về tính chất, không gian bối cảnh ở đây có thể là không gian mở

(khoảng trời, cánh đồng, …) (Buổi sớm, Giải đi sớm, Trời hửng, …) hay không gian khép (ngôi nhà, căn phòng, …) (Cảnh chiều tối, Đến Quế Lâm,

Nhà lao Nam Ninh, …) và cánh cửa là ranh giới giữa hai hình tượng đó

Không gian bối cảnh cũng có thể linh hoạt, vận động đa dạng hay đa hướng, không gian có sức sống mãnh liệt, ngông nghênh, vượt ra ngoài khuôn khổ như trong thơ Hồ Xuân Hương:

“Cỏ xiên mặt đất rêu từng đám Đâm toạc chân mây đá mấy hòn”

(Tự tình I)

Trái lại là không gian tĩnh, bất động trong thơ Bà Huyện Thanh Quan:

“Lối xưa xe ngựa hồn thu thảo Nền cũ lâu đài bóng tịch dương”

(Thăng Long hoài cổ)

Đó là không gian cổ xưa, âm u, tịch mịch, dường như thiếu sức sống Khi sự vận động trong không gian có hướng thì xuất hiện một trong những hình tượng không gian quan trọng là con đường Mô típ con đường là một mô típ mang tính nghệ thuật rất cao, đa nghĩa và đa diện: đó có thể là một hiện tượng cụ thể của một không gian được miêu tả (Tôi con đường nhỏ chạy lang thang, Tế Hanh), có thể là biểu tượng cho sự phát triển nội tâm của nhân vật (Con đường nhỏ nhỏ gió xiêu xiêu, Xuân Diệu), có thể diễn đạt về sự vận động của lịch sử (Đường cách mạng dài theo kháng chiến, Tố Hữu) Như vậy, qua mô típ con đường đã cho thấy ý đồ nghệ thuật của nhà văn Trong các tác phẩm văn xuôi nghệ thuật, mô típ con đường có thể giữ chức năng của một thực thể cụ thể, là nơi chốn diễn ra các sự kiện Bên cạnh đó nó còn góp phần phát triển chủ đề về con đường đời của các nhân vật trong tác phẩm Hình ảnh con đường thường đi xuyên qua ranh giới các chương sách và làm nổi bật ý nghĩa tác phẩm