Đô thị đương đại trong tiểu thuyết cửa hiệu giặt là của đỗ bích thúy

Hà Nội, ngày tháng năm 2018 Người thực hiện Nguyễn Anh Hoa TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA NGỮ VĂN ************** NGUYỄN ANH HOA ĐÔ THỊ ĐƯƠNG ĐẠI TRONG TIỂU THUYẾT CỬA HIỆU GI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

**************

NGUYỄN ANH HOA

ĐÔ THỊ ĐƯƠNG ĐẠI TRONG

TIỂU THUYẾT CỬA HIỆU GIẶT LÀ

CỦA ĐỖ BÍCH THÚY

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

HÀ NỘI – 2018

Lời cảm ơn

Trong quá trình thực hiện đề tài khóa luận, tôi đã nhận được sự giúp đỡ tận tình của cô giáo hướng dẫn – TS Nguyễn Thị Tuyết Minh, sự góp ý tạo điều kiện của các thầy cô giáo trong tổ Văn học Việt Nam, cùng toàn thể các thầy cô trong khoa Ngữ văn – Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Tôi xin chân thành cảm ơn cô giáo Nguyễn Thị Tuyết Minh, cùng toàn thể các thầy cô trong khoa Ngữ văn đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành khóa luận này

Hà Nội, ngày tháng năm 2018

Người thực hiện

Nguyễn Anh Hoa

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

**************

NGUYỄN ANH HOA

ĐÔ THỊ ĐƯƠNG ĐẠI TRONG

TIỂU THUYẾT CỬA HIỆU GIẶT LÀ

CỦA ĐỖ BÍCH THÚY

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

TS GVC Nguyễn Thị Tuyết Minh

HÀ NỘI – 2018

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện đề tài khóa luận, tôi đã nhận được sự giúp đỡ tận tình của cô giáo hướng dẫn – TS Nguyễn Thị Tuyết Minh, sự góp ý tạo điều kiện của các thầy cô giáo trong tổ Văn học Việt Nam, cùng toàn thể các thầy cô trong khoa Ngữ văn – Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Tôi xin chân thành cảm ơn cô giáo Nguyễn Thị Tuyết Minh, cùng toàn thể các thầy cô trong khoa Ngữ văn đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành khóa luận này

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng 05 năm 2018

Người thực hiện

Nguyễn Anh Hoa

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận tốt nghiệp là công trình nghiên cứu của riêng tôi không trùng lặp với bất kì khóa luận hay đề tài nghiên cứu khác

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 05 năm 2018

Nguyễn Anh Hoa

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 5

4 Đối tượng nghiên cứu 6

5 Phạm vi nghiên cứu 6

6 Phương pháp nghiên cứu 6

7 Cấu trúc của khóa luận 7

NỘI DUNG 8

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ ĐỀ TÀI ĐÔ THỊ TRONG VĂN XUÔI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 8

1.1 Giới thuyết khái niệm 8

1.1.1 Đề tài 8

1.1.2 Đô thị 8

1.1.3 Đô thị đương đại 10

1.2 Đề tài đô thị trong văn xuôi Việt Nam 11

1.2.1 Đề tài đô thị trong văn xuôi Việt Nam trước 1986 11

1.2.2 Đề tài đô thị trong văn xuôi Việt Nam sau 1986 13

1.3 Đỗ Bích Thúy và tiểu thuyết Cửa hiệu giặt là 14

1.3.1 Đôi nét về tác giả Đỗ Bích Thúy 14

1.3.2 Sự nghiệp sáng tác 15

1.3.3 Tiểu thuyết Cửa hiệu giặt là 17

CHƯƠNG 2 ĐÔ THỊ ĐƯƠNG ĐẠI TRONG TIỂU THUYẾT CỬA HIỆU GIẶT LÀ NHÌN TỪ NỘI DUNG PHẢN ÁNH 20

2.1 Bức tranh hiện thực cuộc sống đô thị đương đại 20

2.1.1 Hiện thực xã hội văn minh hiện đại 20

2.1.2 Sự biến đổi của môi trường sinh thái 27

2.1.3 Sự thay đổi của đời sống gia đình 31

2.2 Con người đô thị 33

2.2.1 Con người sùng bái vật chất, chạy theo văn minh 33

2.2.2 Con người với lối sống ích kỉ 36

2.2.3 Con người cô đơn 37

CHƯƠNG 3 ĐÔ THỊ ĐƯƠNG ĐẠI TRONG TIỂU THUYẾT CỬA HIỆU GIẶT LÀ - NHÌN TỪ HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT 41

3.1 Điểm nhìn trần thuật 41

3.2 Ngôn ngữ 45

3.2.1 Ngôn ngữ người kể chuyện 45

3.2.2 Ngôn ngữ nhân vật 47

3.3 Giọng điệu 49

3.3.1 Giọng điệu hài hước, hóm hỉnh 49

3.3.2 Giọng điệu cảm thương, xót xa 51

KẾT LUẬN 53

TÀI LIỆU THAM KHẢO 55

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Với chủ trương mở cửa, hội nhập với thế giới, quá trình đô thị hóa ở nước

ta diễn ra mạnh mẽ từ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (1986) Nhiều đô thị

đã ra đời, phố phường được thành lập Quá trình chuyển đổi mô hình phát triển kinh tế, cơ cấu kinh tế đã làm cho tốc độ đô thị hóa ngày càng nhanh Điều đó

đã có những tác động hai mặt đến đời sống xã hội của con người Bên cạnh những mặt tích cực cũng kèm theo nhiều mặt tiêu cực đáng tiếc Cuộc sống đô thị đã mang đến cho nhiều người thay đổi vận mệnh, theo chiều hướng tốt lên nhưng nó cũng xuất hiện nhiều tệ nạn, cám dỗ, làm cho bao con người quay cuồng, mất phương hướng, bị cuốn vào vòng xoáy của lối sống mới Điều đó đồng nghĩa với việc những giá trị tốt đẹp, những truyền thống văn hóa dân tộc đang dần bị mai một

Đường lối đổi mới tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI cùng với Nghị quyết 05 của Bộ Chính trị, cuộc gặp của Tổng bí thư Nguyễn Văn Linh với đại

diện giới văn nghệ sĩ vào cuối năm 1987, “tất cả những điều đó đã thổi một

luồng gió lớn vào đời sống văn học nghệ thuật nước nhà, mở ra thời kỳ đổi mới của văn học Việt Nam trong tinh thần đổi mới tư duy và nhìn thẳng vào sự thật”

[15, tr228] Các nhà văn với vai trò là người thư kí trung thành của thời đại đã

ghi lại những đổi thay của cuộc sống hiện đại Vì thế, đô thị đương đại là một trong những đề tài ngày càng được nhiều các nhà văn lựa chọn Đó là một mảnh đất màu mỡ để các nhà văn có thể khắc họa hiện thực cuộc sống và những con người nơi phồn hoa, đô thị

Trong số những nhà văn đương đại viết về Hà Nội, Đỗ Bích Thuý là một cái tên mới nhưng đã để lại dấu ấn trên văn đàn Xuất thân từ vùng cao nguyên

đá Hà Giang với những tác phẩm viết về vùng đất ấy, Đỗ Bích Thúy được coi

là nhà văn của vùng cao nguyên đá Hà Giang Nhưng một trong những tiểu

thuyết mới nhất - tiểu thuyết Cửa hiệu giặt là của chị lại viết về Hà Nội, từ

cảm xúc, hoài niệm của tác giả về những ngày đầu sống tại thủ đô Đỗ Bích Thuý khẳng định ngọn nguồn cảm xúc của những tác phẩm viết về Hà Nội

chính là tình yêu với cuộc sống và con người nơi đây: “Nhưng tôi yêu Hà Nội

và tôi sẽ viết về nó với tình yêu ấy, với những nỗi xúc động run rẩy khi nghĩ về

nó, như khi người đàn ông đem lòng yêu một cô gái, anh ta nhất định phải tìm cách thổ lộ” [23] Cùng với một số truyện ngắn (Chiếc hộp khảm trai, Sương khói mịt mờ, Đàn bà đẹp, Trong đám đông có một ánh mắt), tản văn (Nhớ Hà Nội, Chuyển nhà, Dâu da xoan,…) và đặc biệt là tiểu thuyết Cửa hiệu giặt là

chị đã mang đến một bức tranh đời sống phố thị đa dạng, những mảng màu trong quá trình đô thị hoá có lúc chói gắt, có lúc xám xịt nhưng vẫn ẩn chứa những nốt trầm truyền thống đáng quý

Vì những lý do trên, chúng tôi quyết định thực hiện nghiên cứu đề tài

khóa luận: Đô thị đương đại trong tiểu thuyết Cửa hiệu giặt là của Đỗ Bích

Thúy

2 Lịch sử vấn đề

Nhà văn Đỗ Bích Thúy – đứa con của đại ngàn Tây Bắc đã có không ít những tác phẩm để lại dấu ấn trên văn đàn hôm nay, đặc biệt là ở mảng đề tài viết về miền núi Gần đây chị đã có sự “chuyển hướng” trong đề tài sáng tác, bắt đầu có những tác phẩm viết về đề tài đô thị Tiêu biểu cho mảng đề tài mới

này là tiểu thuyết Cửa hiệu giặt là Tác phẩm đã nhận được sự đón đọc của độc

giả, sự quan tâm của giới phê bình, nghiên cứu Có thể kể một số công trình nghiên cứu, bài báo sau đây:

Bài viết “Trong bếp tro tàn còn hòn than đỏ” đăng trên tạp chí Văn nghệ quân đội, nhà nghiên cứu Ngô Văn Giá viết “Trong những cái viết về đời sống

đô thị hôm nay, truyện của Thúy lấp ló mấy chủ đề: đời sống thường nhật lao động của những đôi vợ chồng trẻ, những người tiêu biểu cho một thế hệ Hà Nội

xưa, nói theo cách của nhà văn Nguyễn Khải – những hạt bụi vàng của Hà Nội (Một người Hà Nội) Mới thế thôi Chưa có nhiều để khái quát điều gì Nhưng bằng vào những gì tác giả đã công bố, mạch truyện đi vào lớp người xưa với những hoài niệm về phẩm giá và văn hóa của đất kinh thành có vẻ thích hợp hơn ngòi bút Đỗ Bích Thúy… Văn của Thúy không phải hướng vào những cái

sẽ là, cũng không hẳng là thế mạnh với những cái đang là Văn Thúy phần nhiều thích hợp với những cái đã là, những cái đã là lấp lánh ánh sáng của chiều sâu văn hóa và nhân bản.”[7] Trong bài viết này, Ngô Văn Giá hi vọng

vào “một thứ văn dấn thân hơn nữa trong tư thế của một người nghệ sĩ – tri

thức thực thụ” [7] của Đỗ Bích Thúy

Dương Thùy Chi trong bài viết “Nhà văn Đỗ Bích Thúy, viết trên đôi

cánh giấc mơ” cũng nhận xét: “chị muốn mang đến cho độc giả mà chị đang viết về nơi đã gắn bó với mình suốt 16 năm qua, đã mang đến cho chị mọi vui buồn, chứng kiến chị đổi thay Hà Nội đang dần gắn bó với tâm hồn u buồn chầm chậm của chị như những thanh vọng sau bờ rào đá ngày nào”[3]

Bài viết “Sương khói mịt mờ - Truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy”, in trên báo Nhân dân (5/2/2013) nhận định “Nhìn vào bên ngoài của Hà Nội hôm nay,

nhiều người tưởng những điều tinh tế như trong văn của Nguyễn Khải, xa hơn

là Vũ Bằng, Thạch Lam đã mất; tiêu cực hơn, người ta chỉ thấy một Hà Nội chật chội, xô bồ, một Hà Nội với trẻ con vượt đèn đỏ, nghiện ngập và trộm cắp Sương khói mịt mờ của Đỗ Bích Thúy không từ chối hiện thực Hà Nội với khu phố cổ của cô bức bối, chật chội, thậm chí còn nhếch nhác, nhưng đằng sau những bức tường có nhiều chuột không sợ người ấy, bên trong, thẳm sâu cất giấu ở những hẻm ngõ đèn còn nhập nhoạng như sương khói, vẫn lóe sáng, âm

ỉ những điều tử tế, ân cần, chan chứa cái tình” [2]

Nhà văn Nguyễn Văn Thọ nhận định “Truyện ngắn không có chuyện sẽ

tẻ nhạt nếu thiếu đi sự quan sát dựng cho ra những chi tiết có không khí hết

sức tinh tế trong đời sống Hà Nội của một nhà văn vốn giàu tình cảm Từ đề tài miền núi, hiện thực và lãng mạn, bay lên như Tiếng đàn môi bên bờ rào đá, văn chương nhà văn xuất thân từ miền núi này, sau hơn chục năm gần đây bắt đầu len lỏi vào cái sâu thẳm của đất ngàn năm, mà ở đó Đỗ Bích Thúy vẫn giữ được góc nhìn hết sức nhân hậu và bản lĩnh” [2]

Khi tiểu thuyết Cửa hiệu giặt là ra đời, nhà văn Nguyễn Văn Thọ một lần nữa khẳng định: “Đỗ Bích Thúy rất mạnh về chi tiết, kết cấu khi dựng những

trang văn xuôi dù ở bất cứ thể loại nào, từ tạp văn tới truyện ngắn, ưu điểm đó thêm một lần bộc lộ rõ trong Cửa hiệu giặt là Những trang sách được viết từ

sự quan sát tinh tế, giàu trực cảm đã làm nên bức tranh hấp dẫn bạn đọc có khi là những điều lặt vặt, có khi là tiếng cười giễu cợt… tạo nên một tiểu thuyết khá sinh động về đời sống đô thị hôm nay” [10]

Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh lại ghi nhận ở cuốn sách “sự nhẹ nhõm

như những gì vốn có”, bởi theo ông, “được sinh ra trên thế gian này đã là một hạnh phúc, và như thế cũng chẳng nên quá nặng nề Cuốn sách ấm áp tình người, giữa những bon chen xô bồ người ta vẫn tìm thấy những khoảng sáng tốt đẹp mà con người dành cho nhau Ông nói, đọc xong cuốn sách thấy yêu cuộc đời hơn” [18]

Hoàng Đăng Khoa cho rằng “bắt gặp một Đỗ Bích Thúy vừa lạ vừa quen,

lạ bởi chất u mua, hoạt kê đời thường, quen với những thân phận phụ nữ nhẫn nhịn thiệt thòi và chung nhất là tấm lòng bao dung của người viết Một lần nữa, tính nữ trong văn học lại thể hiện đậm đà nơi tác phẩm của Đỗ Bích Thúy, dù viết về miền núi hay đồng bằng thì những nhân vật nữ vẫn hiện lên đáng yêu, đáng trân trọng” [18]

Trong bài viết “Nhà văn Đỗ Bích Thúy – muốn sục sạo thế giới bằng đôi

mắt cô thợ giặt là”, tác giả Mai An cho rằng “Đỗ Bích Thúy đến với thể loại tiểu thuyết như là để làm mới mình, và từ lúc nào đó đã là một tế bào của Hà

Nội”[1] Tác giả tỏ ra đồng cảm với Đỗ Bích Thúy khi cho ra đời một cuốn

tiểu thuyết với mảng đề tài hoàn toàn mới “Vì sự chờ mong của bạn đọc Và đó

là một phần đời sống mà tôi đã và đang trải qua trong suốt mười sáu năm sống

ở Hà Nội Hơi thở… để tôi có thể viết về nó”[1]

Bài viết “Cửa hiệu giặt là – Bức tranh Hà Nội viết bằng văn xuôi”, tác giả Đỗ Hiền đã viết “Nữ tác giả của cao nguyên đá đã dựng lại trong tác phẩm

một Hà Nội quen thuộc, có thể bắt gặp ở bất cứ góc phố nào, giống như một cuốn nhật ký chụp lại vài lát cắt cuộc sống của người dân nơi góc phố nhỏ Cô Viên 35 tuổi quá lứa lỡ thì khiến bà mẹ lo lắng; ba nhân viên ngoại tỉnh làm việc trong cửa hiệu đang ở tuổi mới lớn với những va đập trong tình bạn, tình yêu; vợ chồng Oanh - Phương chủ cửa hiệu tốt tính, dễ mến Từng ấy con người cứ sống và yêu thương, dối lừa, chia sẻ cùng nhau Mỗi người là một mảnh ghép không thể thiếu trong bức tranh cuộc sống Hà thành hôm nay” [10]

Nhìn chung, những bài viết về tiểu thuyết Cửa hiệu giặt là mới chỉ dừng

lại ở những nhận xét khái quát chung Đây là khoảng trống để khóa luận của

chúng tôi đi sâu tìm hiểu đề tài “Đô thị đương đại trong tiểu thuyết Cửa hiệu

giặt là của Đỗ Bích Thúy” Những ý kiến đánh giá trên sẽ là những gợi mở

quan trọng để chúng tôi tiếp cận và triển khai đề tài này với mong muốn thêm một tiếng nói khẳng định đóng góp của Đỗ Bích Thúy viết về đề tài đô thị

đương đại

3 Mục đích nghiên cứu

Thực hiện đề tài: “Đô thị đương đại trong tiểu thuyết Cửa hiệu giặt là

của Đỗ Bích Thúy”, chúng tôi muốn khám phá những nét độc đáo trong cảm nhận cũng như trong bút pháp nghệ thuật viết về đề tài đô thị của nhà văn

4 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là tiểu thuyết Cửa hiệu giặt là của

Đỗ Bích Thúy do NXB Phụ nữ xuất bản năm 2014

5 Phạm vi nghiên cứu

Khóa luận khảo sát đề tài đô thị đương đại cùng các biểu hiện của nó

trong tiểu thuyết Cửa hiệu giặt là của Đỗ Bích Thúy Ngoài ra, người viết có tham khảo một số tác phẩm khác của Đỗ Bích Thúy như: Chiếc hộp khảm trai,

Sương khói mịt mờ…

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp lịch sử - xã hội: Xem xét sự phát triển của đô thị Việt Nam qua các giai đoạn, từ đó nhận ra đề tài đô thị ở từng thời kỳ Đồng thời thấy được dòng chảy của đề tài này và phát hiện ra những nét riêng của Đỗ

Bích Thúy

- Phương pháp tiếp cận thi pháp học: Qua việc phân tích hình thức nghệ

thuật tác phẩm để làm rõ đề tài đô thị đương đại trong tiểu thuyết Cửa hiệu giặt

là của Đỗ Bích Thúy

- Phương pháp hệ thống: Đặt tác phẩm Cửa hiệu giặt là trong mối quan

hệ biện chứng với một số truyện ngắn khác cùng tác giả và trong một số tác phẩm của các nhà văn khác cùng đề tài

- Phương pháp liên ngành: tiếp cận đối tượng bằng nhiều cách thức, dựa trên những dữ liệu của nhiều chuyên ngành như: văn hóa, lịch sử…

- Kết hợp các thao tác thống kê, so sánh, phân tích, tổng hợp: Đây là những thao tác cơ bản trong nghiên cứu các vấn đề văn học, giúp người viết đi sâu vào khám phá những khía cạnh cụ thể của tác phẩm, từ đó làm rõ hơn chủ

đề đô thị trong văn xuôi của Đỗ Bích Thúy

7 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phẩn Mở đầu và Kết luận, Nội dung chính của khóa luận gồm ba chương:

Chương 1: Khái quát về đề tài đô thị trong văn xuôi Việt Nam đương đại Chương 2: Đô thị đương đại trong tiểu thuyết Cửa hiệu giặt là nhìn từ nội dung phản ánh

Chương 3: Đô thị đương đại trong tiểu thuyết Cửa hiệu giặt là nhìn từ hình thức nghệ thuật

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

KHÁI QUÁT VỀ ĐỀ TÀI ĐÔ THỊ TRONG VĂN XUÔI

VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 1.1 Giới thuyết khái niệm

1.1.1 Đề tài

Theo Từ điển Thuật ngữ văn học, đề tài “là khái niệm chỉ các loại hiện

tượng đời sống được miêu tả, phản ánh trực tiếp trong sáng tác văn học Đề tài là phương diện khách quan của nội dung tác phẩm” [9, tr110] Bất kì tác

phẩm văn học nào cũng có một đề tài nhất định Phạm vi cuộc sống trong tác phẩm vô cùng phong phú, vì thế đề tài cũng hết sức phong phú, đa dạng

Đề tài là một phương diện khách quan trong nội dung tác phẩm Nó là sự nhận thức, cảm nhận của nhà văn về phạm vi hiện thực cụ thể mà nhà văn lựa chọn và phản ánh Giới hạn phạm vi đề tài có thể được xác định rộng hẹp khác nhau Đề tài là cơ sở để nhà văn khái quát chủ đề, xây dựng hình tượng nghệ thuật Mỗi nhà văn thường có “vùng đất” quen thuộc với kinh nghiệm, vốn sống, hứng thú, cá tính của mình Việc các định đề tài cho phép liên hệ nội dung tác phẩm với một mảnh đất nhất định của hiện thực Đề tài không chỉ được khơi gợi, quy định bởi cuộc sống hiện thực mà còn được xác lập bởi lập trường tư tưởng, thẩm mĩ, cách nhìn, quan niệm nghệ thuật, tài năng sáng tạo; phụ thuộc

vào những yêu cầu của thời đại và hoàn cảnh sáng tác riêng của mỗi nhà văn

1.1.2 Đô thị

Theo Từ điển Bách khoa toàn thư Việt Nam, “đô thị là không gian cư trú

của cộng đồng người sống tập trung và hoạt động trong những khu vực kinh tế

phi nông nghiệp” [11, tr836]

Đô thị được hình thành từ lịch sử phát triển kinh tế xã hội, do sự phân công lao động xã hội mà chủ yếu là thay đổi cơ cấu kinh tế, chuyển dịch lao động trong nông nghiệp sang lao động phi nông nghiệp Trong quá trình vận động, do kinh tế phát triển, con người có nhu cầu ngày càng cao hơn, một bộ phận dân cư lao động tách ra khỏi sản xuất nông nghiệp để hoạt động thương nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ, quản lí xã hội,… những người này và gia đình của họ tập trung lại, sinh sống tại các địa điểm phù hợp với hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ có đặc điểm chủ yếu là lao động phi nông nghiệp Đó

là điểm dân cư đô thị đầu tiên Những đô thị đầu tiên trên thế giới đã được hình thành cách đây hàng nghìn năm, bắt đầu từ những thành phố cổ Isarel hay Hy Lạp

Ở Việt Nam, lịch sử phát triển đô thị có từ rất lâu Các đô thị được hình thành sớm cùng với sự hình thành của các quốc gia cổ đại như Văn Lang, Âu Lạc Đến thời kỳ phong kiến, các đô thị ở Việt Nam đã được hình thành và phát triển từ các thành cổ hay từ những điểm buôn bán lớn Thời kỳ này đô thị còn

ít ỏi, quy mô nhỏ bé, chủ yếu là các đô thị mang chức năng chính trị, quân sự, bên cạnh đó tập trung dân cư tiểu thủ công nghiệp, các thương gia Có thể kể đến một số đô thị thời kỳ bấy giờ như: Thăng Long, Vân Đồn – Quảng Ninh, Phố Hiến (Hưng Yên), Hội An (Quảng Nam), Gia Định…

Sau khi xâm lược nước ta, thực dân Pháp đã áp dụng chính sách chia để trị nên tổ chức mạng lưới đô thị hành chính cùng với các đồn trú rải đều trên khắp lãnh thổ nước ta Ngoài ra, để thực hiện chính sách vơ vét tài nguyên, bóc lột thuộc địa, chúng đã xây dựng các nhà máy và khu công nghiệp Điều này

đã dẫn đến sự hình thành của các đô thị với các thị dân hoạt động công nghiệp như: Hòn Gai, Cẩm Phả, Nam Định, Hải Phòng, Đã Nẵng, Biên Hòa, Đồng Nai, Sài Gòn… Đồng thời các đô thị quân sự chính trị cũng được phát triển Nhằm phục vụ tầng lớp thống trị, các đô thị nghỉ dưỡng ra đời: Sa Pa, Tam

Đảo, Đà Lạt, Đồ Sơn, Nha Trang… Như vậy, mạng lưới đô thị thời kì này đã tăng lên nhanh chóng cùng với đó là lối sống phương Tây du nhập vào Việt Nam đã tác động mạnh mẽ đến đời sống vật chất, văn hóa của thị dân

Khi đất nước thống nhất, đặc biệt là sau năm 1986, nhờ chính sách mở cửa, xây dựng nền kinh tế nhiều thành phần của Nhà nước, hệ thống đô thị phát triển mạnh mẽ cả về số lượng đô thị và dân số đô thị với đủ các loại hình: đô thị công nghiệp, đô thị cảng, đô thị hành chính, đô thị du lịch, đô thị tổng hợp Nhiều trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa lớn đã mọc lên ở cả ba miền: Hà Nội, Đã Nẵng, TP Hồ Chí Minh… Đặc biệt do chủ trương phát triển kinh tế làm trọng tâm, tốc độ đô thị hóa diễn ra ngày càng nhanh và có chiều hướng

phức tạp

1.1.3 Đô thị đương đại

Nếu không tính đến các đô thị phong kiến, ở Việt Nam đô thị hiện đại (mô hình phương Tây) hình thành cùng với quá trình khai thác thuộc địa của thực dân Pháp, đầu tiên là Sài Gòn sau đó lan rộng ra Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định…

Từ khi Đổi mới, tốc độ phát triển đô thị ở nước ta diễn ra nhanh hơn Một phần tư thế kỷ thực hiện công cuộc đổi mới đất nước, hệ thống đô thị ở

Việt Nam không ngừng phát triển “từ 629 đô thị (năm 1999) đã tăng lên tới

755 đô thị (năm 2010) [15, tr 55], và tính đến tháng 01/2018, toàn quốc có 813

đô thị (tăng 11 đô thị loại V so với năm 2016), bao gồm: 02 đô thị loại đặc biệt,

19 đô thị loại I, 23 đô thị loại II, 45 đô thị loại III, 84 đô thị loại IV, 640 đô thị loại V; tỷ lệ đô thị hóa đạt khoảng 37,5% (tăng 0,9% so với năm 2016)” [14]

Như vậy, có thể thấy, trong những năm gần đây tốc độ đô thị hóa ở Việt Nam diễn ra ngày càng nhanh Đô thị hóa đang là xu thế của toàn cầu nhưng bên cạnh những mặt tích cực thì quá trình đô thị hóa kéo theo rất nhiều những hệ lụy như: ô nhiễm môi trường, mất cân bằng về mật độ phân bố dân cư dẫn đến

tình trạng đất chật người đông, lối sống, văn hóa đô thị theo nhà máy, xí nghiệp, khu vui chơi giải trí tràn vào các miền quê Những vấn đề xã hội của con người nảy sinh ngày một nhiều Sự biến đổi tâm lý của cư dân đô thị cũng ngày một lớn Văn học đương đại đã dành khá nhiều trang viết để phản ánh thực trạng của cuộc sống đô thị đương đại Không ít nhà văn đã đặt ra những vấn đề về sự tha hóa của con người trong vòng xoáy xã hội đồng tiền, của nền kinh tế thị trường, hay làm sao để giữ gìn, bảo tồn truyền thống văn hóa dân tộc Đề tài đô

thị đã và đang là một đề tài được khai thác nhiều hơn nữa

1.2 Đề tài đô thị trong văn xuôi Việt Nam

1.2.1 Đề tài đô thị trong văn xuôi Việt Nam trước 1986

Những năm đầu của thế kỷ XX, khi không gian thôn dã quen thuộc dần nhường chỗ cho các không gian đô thị mới nổi, đô thị nghiễm nhiên có vị trí quan trọng trong văn chương Việt Nam lúc bấy giờ Khi nhóm Tự lực văn đoàn được thành lập, họ là những nhà văn được tiếp cận mạnh mẽ từ nền văn minh phương Tây Rất nhiều tác phẩm của các thành viên Tự lực văn đoàn viết về cuộc sống chốn đô thị Nhân vật trong các tác phẩm của họ mang màu sắc cá tính mạnh mẽ Họ mạnh dạn thể hiện cái “tôi” cá nhân cùng các quan điểm của mình Các nhà văn Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo đều đề cao những cô gái tân thời, những chàng trai tiến bộ dám vượt qua mọi rào cản để xây dựng tình

yêu (Đoạn tuyệt, Bướm trắng) Thạch Lam cũng viết về đô thị nhưng thường

là những phố huyện nghèo, nhỏ bé, tối tăm, cuộc sống của con người quẩn

quanh bế tắc Tiểu thuyết Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách đã đề cập đến cuộc

sống nơi đô thị với những tư tưởng mới về tình yêu, quyền tự do và hạnh phúc của con người trong một giai đoạn mà khuôn khổ lễ giáo phong kiến đã ăn sâu vào gốc rễ văn hóa người Việt nhưng đồng thời cũng là minh chứng cho sự du nhập của những tư tưởng, lối sống phương Tây Hồ Biểu Chánh cũng có nhiều

tác phẩm: Cay đắng mùi đời, Tiền bạc – bạc tiền, Thầy thông ngôn… tái hiện

lại bức tranh đô thị với nhiều tầng lớp khác nhau

Cũng viết về đề tài đô thị nhưng các nhà văn hiện thực lại nhìn bằng những cảm quan riêng Với Vũ Trọng Phụng, đô thị hiện lên hỗn tạp, xô bồ thậm chí cuộc sống nơi đô thị còn là sự học đòi lố lăng, giả tạo, dối trá cùng rất nhiều các tệ nạn nghiện hút, cờ bạc, mại dâm… Có thể kể đến một số tác phẩm

viết về đô thị của Vũ Trọng Phụng như: Cạm bẫy người, Kỹ nghệ lấy Tây, Làm

đĩ, Cơm thầy cơm cô, Số đỏ…

Với Nguyễn Công Hoan, đô thị hiện lên nhố nhăng, bỉ ổi như những tấn hài kịch, con người sống cuộc sống đó phải tính toán, lừa lọc, làm trò…Một số

tác phẩm thể hiện rõ nét những điều này như: Mất chiếc ví, Người ngựa ngựa

người, Báo hiếu trả nghĩa cha…

Đến với Nam Cao, bên cạnh mảng đề tài viết về người nông dân nhà văn cũng dành khá nhiều trang để viết về người trí thức với cuộc sống nơi thành thị

Họ quanh năm phải đối mặt với cơm áo, gạo tiền Có thể kể đến một số tác

phẩm như: Sống mòn, Đời thừa, Giăng sáng…

Văn học giai đoạn 1945 – 1975, trong bối cảnh đất nước có chiến tranh, mang tính chiến đấu cao Con người xuất hiện trong giai đoạn này là con người của cộng đồng, màu sắc cá nhân mờ nhạt Do đó không gian đô thị, nhân vật mang màu sắc đô thị ít xuất hiện Tuy nhiên, vẫn có một số ít tác phẩm của các

nhà văn có màu sắc đô thị như Đôi mắt của Nam Cao Tác phẩm đã tập trung

khắc họa nhân vật trí thức, tiểu tư sản – nhà văn Hoàng dù về quê tản cư nhưng

vẫn mang lối sống, nếp nghĩ của người thành thị Nhà văn Tô Hoài với Những

ngõ phố cũng ghi lại được cuộc sống của người dân nghèo nơi đô thị với những

thay đổi tích cực Một số tác phẩm dù mang tính chiến đấu cao nhưng phần nào cũng phản ánh được bối cảnh của đô thị như hình ảnh người dân thủ đô trong

Hai trận tuyến và trong lòng Hà Nội của Hà Minh Tuân, hay Hà Nội ta đánh

Mỹ giỏi của Nguyễn Tuân, Sống mãi với thủ đô của Nguyễn Huy Tưởng…

1.2.2 Đề tài đô thị trong văn xuôi Việt Nam sau 1986

Sau Đại hội Đảng toàn quốc năm 1986, đất nước tiến hành đổi mới toàn diện Văn học nghệ thuật cũng bước vào một cuộc cách tân thực sự Tư duy của người nghệ sỹ cũng bắt đầu thay đổi Cảm hứng sử thi dần mất đi nhường chỗ cho cảm hứng nhân văn đời thường Mảng đề tài đô thị trở nên hấp dẫn và được nhìn nhận sâu sắc, đa chiều hơn Ngay từ những năm đầu đổi mới, qua một số tác phẩm của các nhà văn như Nguyễn Minh Châu, Lê Minh Khuê, Ma Văn Kháng, Nguyễn Khải, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Trần Trung

Chính, Phan Thị Vàng Anh, Phan Triều Hải… “đô thị hiện lên với nhiều băn

khoăn, trong sự phân biệt giữa thành thị và nông thôn, sự đa dạng phức tạp thời bình và tính một chiều thời chiến, cảm hứng thế sự đời tư và chủ nghĩa anh hùng cách mạng; rồi các phân vân, trăn trở trong những khác biệt về giới và tính dục, về không gian sống, vấn đề cá nhân cá tính, tình yêu, hạnh phúc…”

[5]

Nguyễn Minh Châu với những tác phẩm Sống mãi với cây xanh, Khách

ở quê ra đã đặt ra vấn đề mối quan hệ giữa nông thôn và thành thị Ma Văn

Kháng thì làm sống dậy đời sống thế tục đô thị với Mùa lá rụng trong vườn,

Đám cưới không có giấy giá thú… Nguyễn Khải với Một người Hà Nội Đến

sau, nhưng nhà văn Nguyễn Huy Thiệp lại có cái nhìn sâu sắc nhiều chiều hơn

về đề tài đô thị Ông nhìn cuộc sống và con người đô thị bằng thái độ lạnh lùng, sắc lẹm Ở đó con người biến dạng với những giành giật, toan tính, vụ lợi, ích

kỷ (Tướng về hưu, Huyền thoại phố phường, Không có vua ) Sau Nguyễn

Minh Châu, Ma Văn Kháng, Nguyễn Khải, Nguyễn Huy Thiệp… không thể không nhắc tới sự xuất hiện của hàng loạt cây bút trẻ, họ đa số đều là những người sống trong các đô thị, trở về đô thị mưu sinh nên họ tiếp cận đô thị một

cách khác hẳn những nhà văn đi trước Không gian đô thị với những nhọc nhằn

mưu sinh, “những cảnh và người” nơi đô thị xô bồ, đất nước đang phân hóa

mạnh mẽ bởi sự thay đổi về đời sống kinh tế, luân lí và đạo đức… hiện lên rất

rõ trong những sáng tác của Tạ Duy Anh (Thiên thần sám hối), Hồ Anh Thái (Tự sự 265 ngày), Võ Thị Hảo, Phan Triều Hải, Nguyễn Thị Thu Huệ (Thành

phố đi vắng)…

Sang thế kỉ XXI, đề tài đô thị được mở rộng hơn Đô thị hóa là cảm hứng

lớn của nhiều nhà văn như Phong Điệp (Lạc chốn thị thành, Blogger…), Dương Thụy (Con gái Sài Gòn, Oxford thương yêu…), Trần Nhã Thụy (Sự trở lại của

vết xước ), Đỗ Bích Thúy (Cửa hiệu giặt là)…

1.3 Đỗ Bích Thúy và tiểu thuyết Cửa hiệu giặt là

1.3.1 Đôi nét về tác giả Đỗ Bích Thúy

Đỗ Bích Thúy sinh ngày 13/04/1975 là người Kinh, quê gốc ở Nam Định nhưng chị sinh ra và lớn lên ở Hà Giang Đây là mảnh đất thuộc địa đầu cực bắc của Việt Nam, nơi có những ngọn núi cao lưng chừng trời và nhiều sông suối chảy theo những hẻm núi, nơi sinh sống của nhiều đồng bào dân tộc thiểu

số như H’Mông,Tày, Dao… Nhắc đến Hà Giang người ta sẽ nhớ ngay đến vẻ đẹp của dòng sông Nho Quế uốn lượn theo sườn núi, nhớ đến những bộ trang phục đầy màu sắc và bản tính của những con người dân tộc cần cù, chịu thương chịu khó Chị sinh ra và lớn lên trên mảnh đất này, gắn bó với những mỏm đá tai mèo, gắn bó với những người dân tộc Tày, H’ Mông nơi đây Chính mảnh đất này đã hun đúc trong chị một chút “không khí” của núi rừng Cộng thêm bốn năm làm báo ở Hà Giang, được đi và đắm mình trong không gian văn hóa của các dân tộc, tất cả những yếu tố này đã hội tụ tạo nên một tài năng văn chương Chị đến với văn chương từ rất sớm, năm 17 tuổi bắt đầu bén duyên với làng văn Việt Nam từ cuộc thi sáng tác truyện ngắn báo Văn nghệ Quân đội

1998- 1999 Từ đó đến nay chị vẫn lao động sáng tác văn chương không ngừng nghỉ

Hiện nay, trong cương vị là Phó tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ và Quân đội, Đỗ Bích Thúy vẫn miệt mài và hăng say vừa làm báo vừa viết văn Cho đến nay, Đỗ Bích Thúy đã xuất bản 17 đầu sách, trong đó có truyện ngắn, tiểu

thuyết và cả tạp văn

1.3.2 Sự nghiệp sáng tác

Đỗ Bích Thúy viết văn từ rất sớm, với truyện ngắn đầu tay Chuỗi hạt

cườm màu xám được in trên báo Tiền Phong năm 17 tuổi, chị được tặng giải

thưởng “Tác phẩm tuổi xanh” Sau đó tên tuổi của chị nhanh chóng nổi danh trên văn đàn từ cuộc thi truyện ngắn trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội 1998 –

1999 Trong cuộc thi đó, Đỗ Bích Thúy đã đoạt giải nhất cuộc thi sáng tác với

chùm truyện ngắn Sau những mùa trăng, Ngải đắng trên núi, Đêm cá nổi Từ

đó những tác phẩm của nhà văn trẻ Đỗ Bích Thúy được bạn đọc biết đến nhiều

hơn Tiểu thuyết Bóng của cây sồi xuất bản đã đem lại cho chị giải thưởng trong

cuộc thi Sáng tác văn học cho tuổi trẻ lần 2 – NXB Thanh Niên 2005

Đặc biệt, một bước ngoặt trong sự nghiệp viết văn của Đỗ Bích Thúy, đó

là chị bắt đầu bén duyên với điện ảnh khi truyện ngắn Tiếng đàn môi sau bờ

rào đá được đạo diễn Ngô Quang Hải chuyển thể thành phim Chuyện của Pao

Bộ phim đã đoạt giải Cánh diều vàng năm 2005 của Hội Điện ảnh Việt Nam Với thành công này, cái tên Đỗ Bích Thúy đã thực sự tỏa sáng trong làng văn Việt Nam và được rất nhiều người hâm mộ, được sự quan tâm từ bạn đọc và báo giới

Sau những thành công đó, Đỗ Bích Thúy vẫn tiếp tục lao động văn

chương miệt mài Gần đây sau tập truyện ngắn Đàn bà đẹp và tản văn Đến độ

hoa vàng, Đỗ Bích Thúy tiếp tục gây bất ngờ khi giới thiệu với bạn đọc tiểu

thuyết lịch sử Cánh chim kiêu hãnh (NXB Quân đội nhân dân 10- 2013) Đặc

biệt, tháng 3 năm 2014, nữ nhà văn trẻ cho ra mắt cuốn tiểu thuyết Cửa hiệu

giặt là trong Hội chợ sách ở TP Hồ Chí Minh Đây là tiểu thuyết đầu tiên chị

không viết về miền núi mà chọn đề tài đô thị gắn với cuộc sống hằng ngày của chị để làm chất liệu khai thác

Sau Cửa hiệu giặt là Đỗ Bích Thúy tiếp tục trở lại với thế mạnh của

mình Chị tiếp tục lấy đề tài miền núi làm cảm hứng văn chương trong hai tiểu

thuyết mới nhất Chúa đất (NXB Phụ nữ, 2015) và Lặng yên dưới vực sâu (NXB

Hội Nhà văn liên kết Công ty Văn hóa và truyền thông Nhã Nam, 4-2017) Đặc

biệt, tiểu thuyết Lặng yên dưới vực sâu đã được chuyển thể thành bộ phim cùng

tên dài 32 tập của đạo diễn Đào Duy Phúc thu hút đông đảo khan giả truyền hình

Nhìn lại chặng đường viết văn chưa dài, nhưng trong chặng đường đã qua Đỗ Bích Thúy đã thật sự đầu tư nghiêm túc cho ra đời những tác phẩm có giá trị, được sự quan tâm và đón nhận của bạn đọc và giới chuyên môn Với hơn 17 đầu sách được xuất bản, trong đó có truyện ngắn, tiểu thuyết và tạp văn – một khối lượng tác phẩm đáng kể, để cái tên Đỗ Bích Thúy xứng đáng trở thành một trong những nhà văn nữ hàng đầu Việt Nam hiện nay

Tác phẩm chính của Đỗ Bích Thúy bao gồm:

Sau những mùa trăng

Tiếng đàn môi sau bờ rào đá

Những buổi chiều ngang qua cuộc đời

Người đàn bà miền núi

- Truyện thiếu nhi

Em béo và hội cầu vồng

Phong cách viết văn của Đỗ Bích Thúy mộc mạc, dung dị, sâu lắng Thứ cảm xúc mà tâm hồn người viết như hòa quyện, đồng hành cùng nhân vật trên từng bước đi, từng hơi thở Đặc biệt hơn, hầu hết các tác phẩm của chị đều viết

về đề tài miền núi, quê hương của chị nhưng không hề có sự trùng lặp, nhàm chán Ở mỗi tác phẩm là những số phận khác nhau, có những suy tư, trăn trở,

những lời tâm tình, những tiếng thở dài nhẹ nhàng, sâu lắng nhưng réo rắt,…

1.3.3 Tiểu thuyết Cửa hiệu giặt là

Tiểu thuyết Cửa hiệu giặt là ra mắt bạn đọc vào đúng dịp diễn ra Hội

sách ở TP Hồ Chí Minh năm 2014 của NXB Phụ nữ Đây là cuốn tiểu thuyết được viết trong một thời gian rất ngắn, từ cuối 2013 khi tác giả có ý tưởng và Nhà xuất bản khuyến khích Sau một cái bắt tay, mốc thời gian nộp bản thảo đã được ấn định và Đỗ Bích Thúy chính thức đóng cửa facebook để viết

Đỗ Bích Thúy là nhà văn xuất thân từ miền núi cao nguyên đá Hà Giang, trải đời mình với những năm tháng tinh khôi nhất của miền sơn cước Chị đã thông thuộc từng cánh rừng, thung lũng, vách đá, hiểu cặn kẽ nếp sống, nếp nghĩ của đồng bào dân tộc nơi đây Yêu tha thiết quê hương mình, “người con

của núi” đã miệt mài viết, trải lòng trên trang sách và trở thành một trong những nhà văn viết về miền núi hay nhất của văn học Việt Nam đương đại Đa số tác phẩm của chị từ truyện ngắn, tiểu thuyết đến tạp văn đều viết về đề tài miền núi

và chị đã gặt hái được không ít thành công Nhưng trong một bài phỏng vấn,

nhà văn Đỗ Bích Thúy đã phát biểu rằng “không thể ăn mãi một món đặc sản”

và chị đã có những thay đổi trong lựa chọn đề tài sáng tác Tiểu thuyết Cửa

hiệu giặt là ra đời, chị viết về mảnh đất Hà Nội – ngàn năm văn hiến, viết về

cuộc sống của một đô thị, nơi mà chính chị hiện tại đang sinh sống và làm việc

Về chuyện "bếp núc" của tác phẩm, Đỗ Bích Thúy cho biết ban đầu chị

định đặt tên tiểu thuyết là Gái già xấu ế Nhưng sau đó lấy tên Cửa hiệu giặt

là, vì nó phù hợp với nội dung tác phẩm Lấy cảm hứng từ cửa hiệu giặt là của

gia đình, Đỗ Bích Thúy cho biết các nhân vật trong truyện đều ít nhiều có

nguyên mẫu ngoài đời, nhất là nhân vật cô Viên Tác giả chia sẻ: "Tôi hướng

tới, xây dựng các nhân vật một cách đáng yêu Tôi yêu vô cùng các nhân vật của mình Bởi cuộc sống này rất đáng sống, không có lý do gì khiến nhà văn phải nhìn cuộc sống bằng ánh mắt bi kịch" [10]

Tiểu thuyết có 23 chương, mỗi chương là một nhân vật mới, một câu chuyện mới từ từ hiện ra, giống như tác giả điểm xuyết từng chút một những chi tiết vào một bức tranh mang tên Hà Nội, tạo thành một tác phẩm hội họa đa màu sắc, sống động và có hồn Ở đây ta bắt gặp những nhân vật thật đời thường, gần gũi, mà người đọc dễ dàng soi chiếu và thấy bản thân mình xuất hiện đâu

đó trong cuốn sách Đó là vợ chồng chủ cửa hiệu giặt là Oanh - Phương, đó là

Lê – Tư (xuất thân từ những làng quê nghèo) nhân viên làm thuê cho hiệu giặt

là của vợ chồng Oanh – Phương, là Viên - cô công nhân môi trường đã luống tuổi nhưng chưa lập gia đình, là anh sửa xe góc phố Bi Sốt… rồi vợ chồng Ụt bán thịt lợn, bà Minh mẹ của Viên… Họ là những người lao động thị dân, tuy

nghèo về vật chất, nhưng không thiếu thốn tình cảm, họ đùm bọc, giúp đỡ, chăm sóc nhau mỗi khi hoạn nạn khó khăn

Nhân vật chính của cuốn tiểu thuyết là Viên, làm công nhân trong một công ty môi trường đô thị Viên đã bước qua tuổi thập tam, quá lứa lỡ thì, tính

tình hơi dở dở ương ương Đám nhân viên hiệu giặt hay gọi vui với cái tên “thịt

viên xiên” Nhưng ẩn sâu vẻ ngoài xấu xí đó là một tâm hồn đẹp với những tâm

tư thầm kín giấu kín mà đến khi gấp cuốn sách lại Viên vẫn “lửng lơ mà vẫn

cứ lửng lơ như thế ở cuối câu chuyện để khi khép lại những trang sách lại rồi người ta vẫn không biết rằng Viên yêu ai” [10] Chính nhà văn Đỗ Bích Thúy

cũng đã chia sẻ trong buổi lễ ra mắt sách rằng bản thân chị cũng không biết

rằng Viên sẽ yêu ai Hay như mối quan hệ giữa hai nhân vật Phương và Trinh

“cũng rất lửng lơ, ẩn chứa nhiều những bất ổn, ấp ủ những mầm mống cho một

“tiềm năng”, cho một rạn vỡ…”[10]

CHƯƠNG 2

ĐÔ THỊ ĐƯƠNG ĐẠI TRONG TIỂU THUYẾT

CỬA HIỆU GIẶT LÀ NHÌN TỪ NỘI DUNG PHẢN ÁNH

2.1 Bức tranh hiện thực cuộc sống đô thị đương đại

2.1.1 Hiện thực xã hội văn minh hiện đại

Đỗ Bích Thúy tiếp cận đời sống đô thị ở rất nhiều góc độ Bức tranh đô

thị trong tiểu thuyết Cửa hiệu giặt là của nhà văn gắn với một không gian cụ

thể đó là Hà Nội – mảnh đất ngàn năm văn hiến Mảnh đất này không phải là quê hương của chị, nhưng là nơi chị đã gắn bó lâu dài và hiện tại đang sinh sống Với cảm quan đặc biệt và góc quan sát tinh tế của một nhà văn, Đỗ Bích Thúy đã phác họa chân thực bức tranh hiện thực cuộc sống đô thị ở thủ đô, đi

từ những nét đẹp văn hóa, truyền thống còn lưu giữ đến những thay đổi, góc khuất ở mảnh đất Kinh Kỳ

Đến với những trang văn của Đỗ Bích Thúy, Hà Nội hiện lên mang những nét đẹp xưa cũ, nhẹ nhàng và tinh tế hòa vào những hình ảnh bình dị của phố xá, của những ngôi nhà chật hẹp mang dáng dấp yêu kiều của dãy phố cổ Đọc những trang văn của chị, những ai đã sinh ra, đã từng gắn bó với mảnh đất này hay đơn giản là yêu và say Hà Nội thì sẽ thấy những kí ức của một thời đã qua như ùa về Từ xưa Hà Nội vốn là nơi thành thị sầm uất, ồn ào và náo nhiệt với những dãy phố cổ tấp nập kẻ bán người mua Những con phố được đặt tên theo những mặt hàng buôn bán đã trở thành nét riêng của thành phố này

“Rủ nhau chơi khắp Long Thành

Ba mươi sáu phố rành rành chẳng sai Hàng Bồ, Hàng Bạc, Hàng Gai Hàng Buồm, Hàng Thiếc, Hàng Hài, Hàng Khay,

Mãi Vĩ, Hàng Điếu, Hàng Giầy, Hàng Lờ, Hàng Cót, Hàng Mây, Hàng Đàn,

(…) Hàng Thùng, Hàng Bát, Hàng Tre, Hàng Vôi, Hàng Giấy, Hàng The, Hàng Gà

Quanh đi đến phố Hàng Da Trải xem hàng phố, thật là cũng xinh

Phố hoa thứ nhất Long Thành Phố dăng mắc cửi, đàn quanh bàn cờ

Người về nhớ cảnh ngẩn ngơ Bút hoa xin chép nên thơ lưu truyền”

những “cây đa có những chùm rễ dài, buông xuống như một tấm

mành”[20,tr24], rồi đến những “ngôi nhà xây kiểu biệt thự Pháp, nhỏ nhỏ nhưng có một khoảng trống” [20,tr24], hay đơn giản chỉ là “một cơn gió cuối thu lùa qua mấy cái cửa sắt hoen gỉ, siết vào người lạnh buốt”, những chiếc lá long não khô xác quẹt trên hè phố lẹt xẹt”[20,tr15] Trong cái khoảng chật hẹp

và đóng kín của những dãy nhà ống trên các phố phường, vẫn còn những không gian sân – vườn Chính cái khoảng sân vườn tuyệt diệu này đã cắt đứt hẳn với cái thế giới hỗn tạp ngoài kia, dập tắt hẳn mọi tiếng động inh tai nhức óc

Mùa thu không phải chỉ là mùa của riêng Hà Nội, nhưng mùa thu Hà Nội

có một nét riêng khó có thể thấy ở bất cứ nơi nào Thu Hà Nội không chỉ đem đến cho ta cảm xúc lãng mạn của thiên nhiên huyền diệu mà còn gợi cho ta âm

hưởng vừa trữ tình vừa hào hùng với niềm tự hào sâu lắng về quá khứ lịch sử của dân tộc.Hình ảnh những chiếc xích lô chầm chậm trên những con phố cổ

tạo nên cuộc sống bình dị của thủ đô Trong truyện ngắn Chiếc hộp khảm trai,

Mẹ chồng Bình rất thích đi xích lô “Ra phố, bà sẽ gọi xích lô Vợ chồng Bình

năn nỉ thế nào bà cũng không chịu lên taxi Bình hay đứng yên trên ban công tầng hai, nhìn qua những cái lá nhỏ của cây hoa giấy, ngắm mẹ chồng khẽ nâng

tà áo dài, nhẹ nhàng bước chân ngồi vào xích lô, lưng luôn thẳng…” [21]

Ngồi trên những chiếc xích lô, thong dong qua những con phố cổ và ngắm nhìn

sự nhộn nhịp, tấp nập của phố phường Hà Nội là một điều thú vị Bên trong vẻ

ồn ào, hối hả của thành phố hiện đại, những chiếc xích lô cứ thong thả chậm rãi quay vòng, như một điểm nhấn đặc biệt mang đến một nét văn hóa đặc trưng của Hà Nội vẫn còn tồn tại cho đến ngày hôm nay

Một trong những nét đẹp văn hóa của Hà Nội đó là văn hóa ẩm thực Đỗ Bích Thúy cho người đọc cảm nhận được những mùi vị thân quen của những món ăn phố phường Trước hết đó là món bánh cuốn, để làm ra được thứ bánh

ấy người làm phải rất kì công Sự kì công bắt đầu từ việc chuẩn bị nguyên, vật

liệu “Ngày nào cũng như ngày nào bà dậy từ nửa đêm để chuẩn bị nguyên liệu

tráng bánh cuốn… bên phải là bếp lò luôn đỏ lửa, một cái nồi hấp bánh to tướng, cạnh đó là thùng bột nước để sẵn và một thùng nước lạnh để ngâm chiếc đũa tre mỏng Trước mặt là cái bàn con Trên bàn úp một cái rá to, với đĩa nhân bánh, đĩa chả quế, âu nước chấm, gia vị, rau thơm…” [20,tr69,70] Để

có một đĩa bánh ngon, vừa lòng thực khách, người làm phải trải qua rất nhiều

công đoạn đòi hỏi sự khéo léo của người thợ làm bánh “Mợ múc một muôi bột

gạo, rưới lên mặt vải, xoa nhẹ ba vòng, bột láng một lớp mỏng đều tăm tắp Đậy vung lại, vài giây thì mở ra, dùng chiếc đũa tre lách xuống dưới mặt bánh, khéo léo nhấc cả chiếc bánh vừa tráng đang bốc khói, đặt lên trên chiếc rá úp ngược Chiếc bánh còn nguyên, không hề rách tí nào nhá Lại múc tiếp một môi

bột nữa Trong lúc hấp chiếc bánh kia thì nhanh tay cho nhân vào chiếc bánh vừa lấy ra, cuộn rất nhanh, rất đều, mười chiếc chằn chặn như một Xong lại dùng chính chiếc đũa tre để cắt bánh thành ba khúc Rắc ruốc tôm, hành phi lên trên Khách muốn dùng tinh dầu cà cuống thì mở nắp lọ thủy tinh nhỏ xíu được tinh dầu ra, lấy chiếc tăm nhúng vào lọ tinh dầu, nhúng trở lại bát nước mắm Tinh dầu cà cuống nguyên chất chỉ cần một tí tẹo thế thôi đã đủ để có một thứ mùi vị không lẫn vào đâu được Lại còn chả quế nữa chứ Ôi chao, mình chả quế vàng hươm, thơm ơi là thơm Mà mợ chỉ giao cho chị một việc duy nhất là thái chả quế thôi đấy Thái sao phải mười miếng như một, không miếng nào to, không miếng nào bé Còn phần diềm, những miếng nhỏ, mợ phần cho đàn con” [20,tr70].Sự tinh tế, cầu kỳ của người Hà Nội trong ẩm thực còn

được thể hiện qua việc sử dụng nước chấm Mỗi một món ăn sẽ có một loại nước chấm riêng Bánh cuốn, bún chả hay nem cuốn không dùng nước mắm nguyên chất mà cần pha chế bằng cách kết hợp khéo léo các vị mặn của mắm, ngọt của đường, chua của giấm và cay của ớt Khi ăn, người ăn có thể thêm vào một chút hạt tiêu, một chút hương cà cuống Cà cuống là một gia vị đặc trưng của người Hà Nội Một loại gia vị quý hiếm mà chỉ riêng những người sành ăn mới thưởng thức hết được vị ngon của nó Cà cuống là cái bọng chỉ to bằng hạt gạo nếp ở gần sống lưng con bọ cánh nửa cứng, nửa mềm Đây là một thứ hương vị từ đất trời, vừa quý tộc vừa dân dã, vừa nồng nàn vừa thoảng qua mà khi ăn cùng, món ăn đậm vị hơn rất nhiều Sự cầu kỳ còn được thể hiện trong việc người Hà Nội kết rất nhiều gia vị trong một món ăn Gia vị làm tăng

độ hấp dẫn, thơm ngon cho các món ăn Bánh cuốn thì phải có tôm, hành phi,

ăn với chả quế, rau thơm mới thành vị

Văn hóa ẩm thực của người Hà Nội mang một nét riêng, rất thanh lịch, điều đó được thể hiện rõ nét qua cách chế biến, cách ăn, cách uống trong các bữa ăn hàng ngày cũng như trong các ngày lễ, ngày tết, hội hè của họ Người

Hà Thành xưa rất cầu kỳ trong mâm cỗ, nhất là vào những ngày lễ tết và giỗ chạp bởi họ coi món ăn là lễ vật thiêng liêng để con cháu tỏ lòng biết ơn, thành kính dành cho người đã khuất Món ăn trong những ngày này thường rất ngon

và được trang trí rất đẹp mắt Chính vì vậy mà khi làm giỗ chồng, bà Minh làm

cơm cúng rất cầu kì, thịnh soạn Mâm cúng truyền thống phải đủ “bốn bát, sáu

đĩa”: “Bốn bát gồm: Bát móng giò hầm măng lưỡi lợn, bát bóng nấu thập cẩm, bát miến nấu lòng gà, bát mọc Sáu đĩa gồm: đĩa xôi vò, đĩa thịt gà luộc, đĩa chả quế, đĩa giò lụa,đĩa nem rán, đĩa nộm” [20,tr180] Mâm cơm cúng đủ đầy

những món ăn truyền thống của người Việt, đa dạng trong cách chế biến: luộc, hầm, nấu, hấp, chiến… thể hiện sự cầu kỳ trong ăn uống của người Hà Nội

Trong cảm quan của nhiều người, đô thị có một lực hấp dẫn lớn bởi đó

là chốn phồn hoa có mật độ dân cư đông đúc, tốc độ phát triển kinh tế nhanh, điều kiện sống cao hơn so với tương quan các khu vực khác Đô thị là nơi giúp con người trưởng thành, có nhiều cơ hội để học tập, làm việc trong những môi trường thuận lợi, là nơi mở ra nhiều cơ hội thăng tiến Bên cạnh những mặt tích cực cuộc sống đô thị cũng còn rất nhiều những mặt trái tiêu cực Các nhà văn

“người thư kí trung thành của thời đại” trong những tác phẩm của mình đã

phản ánh chân thực bức tranh xã hội đô thị đương đại Bức tranh xã hội ấy được khúc xạ dưới nhiều góc độ khác nhau qua lăng kính quan sát của các nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ tiếp cận đời sống đô thị từ không gian, cảnh quan đô thị

“Hà Nội cuối đông Đêm xuống mù sương Tất cả như lấp ló sau một tấm voan mỏng che khuôn mặt xinh đẹp đã hóa trang kỹ của các cô dâu chuẩn bị về nhà chồng” [12] hoặc như “Tháng năm Những chùm đỏ vít cong cành trên các ngõ phố Không gian inh inh tiếng ve gợi cảm giác hồi hộp và sôi động Nàng đứng dưới góc phố chờ chàng” [13] Đỗ Phấn tiếp cận đời sống đô thị ở góc nhìn về

nhịp sống đô thị, đó là nhịp sống hối hả, gấp gáp kéo con người vào guồng quay

cuộc sống mưu sinh “Phố đã lên đèn Ánh sáng yếu ớt hắt trên những gương

mặt người thiểu não sau một ngày vật lộn mưu sinh.Những gương mặt giống nhau đến kỳ lạ Chỉ hở ra một khuôn hình vô cảm trong những chiếc mũ bảo hiểm” [22] Nguyễn Huy Thiệp tiếp cận đời sống đô thị ở những góc khuất,

những sự xáo trộn trong đời sống và tâm hồn con người Không ít truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp mang đến thông điệp về sự biến đổi của đô thị và mặt trái

của nó Trong truyện ngắn Huyền thoại phố phường Nguyễn Huy Thiệp viết

“Hạnh sống cô đơn Cuộc sống thành phố với bao lạc thú gây nên nhiều mơ ước Nhưng Hạnh biết rất rõ những lạc thú ấy chứa đầy cạm bẫy” [19]

Đỗ Bích Thúy tiếp cận đô thị ở cái nhìn đa chiều Bên cạnh những nét đẹp văn hóa truyền thống còn lưu giữ trong cuộc sống đô thị đương đại, Đỗ Bích Thúy cũng phản ánh những mặt trái của xã hội đô thị hiện đại Trong bức tranh về hiện thực là chân dung những con người sống gấp gáp, vội vã Con người đô thị luôn thích những gì “tiện lợi”, “nhanh chóng” Rất nhiều hàng quán, chợ trong ngõ tự mọc lên Những con phố phục vụ ăn uống, cơm văn

phòng cũng mọc lên “ buổi sáng mở cửa ra, ngồi ở thềm nhà, chỉ mười lăm

phút là đã xong việc đi chợ Vì tất cả mọi mặt hàng phục vụ cho sinh hoạt, ăn uống của gia đình trong ngày đều được những người gánh rong gánh qua [20,tr6]

Nhịp sống đô thị diễn ra nhanh đến mức chóng mặt, con người bị xoáy vào guồng quay của công việc khiến họ không còn thời gian cho những thú vui, những nét đẹp văn hóa truyền thống nữa Vợ chồng Oanh – Phương rất thích đọc sách Trong xã hội hiện đại con người có quá nhiều mối bận tâm nên thời gian để nghiền ngẫm một cuốn sách hay cũng khó Phương tranh thủ thời gian đọc sách trong lúc mình đi toilet, bởi với anh đây là thời gian nhàn nhã nhất

“khi ngồi trong toilet là khi đầu óc tập trung nhất Đọc cái gì cùng thấy hay,

hiểu, thấu đáo, nhớ lâu, nhớ kĩ” [20, tr21] Lúc sửa nhà, hai vợ chồng Oanh –

Phương đã phải tranh cãi với nhau vì có nên để một giá sách trong toilet vì