SKKN THPT: Chữa lỗi dùng từ trong dạy học làm văn ở trung học phổ thông

- Yêu cầu viết đúng ngữ âm, chữ viết: Trong sử dụng tiếng Việt, việc phát âm theogiọng địa phương là điều không tránh khỏi, nhưng khi viết đòi hỏi phải viết đúngvề hình thức âm thanh và

SỞ GD-ĐT QUẢNG TRỊ

TRƯỜNG THPT HƯỚNG HÓA

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

CHỮA LỖI DÙNG TỪ TRONG DẠY HỌC LÀM VĂN

Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Lĩnh vực: Ngữ vănTên tác giả: Lâm Thị ThủyChức vụ: Tổ trưởng chuyên môn Ngữ vănĐơn vị công tác: Trường THPT Hướng Hóa

NĂM HỌC 2018 – 2019

MỤC LỤC

A THỰC TRẠNG VỀ LỖI DÙNG TỪ CỦA HỌC SINH THPT 4

B MỘT SỐ BIỆN PHÁP CHỮA LỖI DÙNG TỪ TRONG DẠY

I Xây dựng hệ thống bài tập khắc phục và ngăn ngừa lỗi dùng từ 10

PHẦN MỞ ĐẦU

A Lí do chọn đề tài

I Cơ sở lí luận:

Chúng ta đã biết ngôn ngữ là cái vỏ vật chất để tư duy Không có hình thức

tư duy nào lại không thông qua ngôn ngữ Trong ngôn ngữ, từ lại là đơn vị cơ bảnnhất, là bộ phận cấu thành của ngôn ngữ Giữa từ và các đơn vị khác có mối quan

hệ qua lại lẫn nhau Chỉ đơn giản nhất, trong tư duy hay trong giao tiếp muốn tạolập một phát ngôn thì người sử dụng ngôn ngữ phải kết hợp các từ thành câu đểthực hiện chức năng biểu đạt hay thông báo Cho nên có thể nói rằng việc hiểu từ,dùng từ chính xác là điều kiện quyết định hiệu quả của giao tiếp và tư duy

Thấy được tầm quan trọng này nên sách giáo khoa phổ thông đã chú trọng đến việcdạy học từ ngữ bao gồm cung cấp vốn từ và và rèn luyện kỹ năng sử dụng từ đểđáp ứng nhu cầu tư duy và giao tiếp cho các em Về mặt lý thuyết thực hiện tốtnhiệm vụ này trong quá trình dạy học, học sinh không chỉ nắm vững các tri thức cơbản về ngôn ngữ tiếng Việt mà vốn từ, khả năng giao tiếp của các em cũng đượchoàn thiện, tạo điều kiện tốt cho quá trình chiếm lĩnh các tri thức khoa học khác

II Cơ sở thực tiễn:

Tuy nhiên, trong thực tế việc sử dụng từ ngữ của học sinh phổ thông hiện nay,trong đó có Trung học phổ thông (THPT), còn nhiều bất cập so với những yêu cầucủa chương trình và yêu cầu của xã hội Điều này không chỉ làm hạn chế đến giaotiếp của các em mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển tư duy, tình yêu văn hóa dântộc và tiếng nói mẹ đẻ, đặc biệt là ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả học học tập củacác em

Học sinh lớp 11 THPT là đối tượng được xem là hoàn thiện trong cấp học, đượcrèn luyện từ ngữ tiếng Việt trong suốt 10 năm liền Nhưng không phải vì thế mà trithức về từ, kỹ năng sử dụng từ của các em đã đạt đến độ hoàn thiện Qua quá trìnhgiảng dạy, tôi nhận thấy, khi làm bài kiểm tra Làm văn, học sinh mắc rất nhiều lỗidùng từ, làm ảnh hưởng đến chất lượng bài viết nói riêng và hiệu quả của việc dạyhọc bộ môn Ngữ văn nói chung

Lỗi dùng từ của học sinh không phải là một hiện tượng mới xuất hiện Hậu quả của

nó thì bất cứ giáo viên nào cũng nhận thấy Tuy nhiên thực trạng này vẫn tồn tạimột cách dai dẳng trong quá trình dạy học bộ môn Sở dĩ như vậy là do chúng talúng túng trong việc tìm ra nguyên nhân và những giải pháp nhằm khắc phục, ngănngừa một cách có hiệu quả

III Lí do chọn đề tài

Xuất phát từ những suy nghĩ trên, trong quá trình dạy học, tôi đã cố gắng đúc rút

những kinh nghiệm về “Chữa lỗi dùng từ trong dạy học làm văn ở trung học phổ thông”- đối tượng chính là học sinh lớp 11, nhằm đề xuất một số biện pháp

chữa lỗi mang tính khả thi, góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Ngữ văntrong nhà trường

B Mục đích nghiên cứu

- Giúp giáo viên và học sinh nhận thức đúng hơn về vai trò của chữa lỗi dùng

từ trong dạy học làm văn

- Đưa ra một số kinh nghiệm về biện pháp chữa lỗi để nâng cao hiệu quả diễnđạt của học sinh.

- Từ đó, nhằm nâng cao năng lực làm văn và chất lượng học tập bộ môn Ngữvăn trong nhà trường THPT

C Đối tượng nghiên cứu

- Chương trình ngữ văn THPT

- Đối tượng khảo sát, thực nghiệm: Học sinh khối 11

D Phương pháp nghiên cứu

Thực hiện đề tài này, tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp thống kê

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp phân tích

E Phạm vi và kế hoạch nghiên cứu

- Phạm vi nghiên cứu: Học sinh khối 11 ở các lớp giáo viên giảng dạy ởtrường THPT Hướng Hóa – Quảng Trị

- Thời gian nghiên cứu: Trong 2 năm học: 2016 - 2017, 2017 - 2018

PHẦN NỘI DUNG

A THỰC TRẠNG VỀ LỖI DÙNG TỪ CỦA HỌC SINH THPT

I Khái quát về lỗi dùng từ của học sinh

1 Khái niệm về lỗi dùng từ

Có thể hiểu lỗi dùng từ là những trường hợp người nói, người viết không đáp ứngđược những yêu cầu về dùng từ Họ dùng từ không đúng, thiếu chính xác, hoặckhông phù hợp với hoàn cảnh giao tiếp, do đó không diễn đạt được hoặc diễn đạtkhông hết ý cần nói, người nghe có thể không hiểu, hoặc hiểu sai những thông tinđược trình bày Hiệu quả giao tiếp vì thế mà không đảm bảo

2 Khái quát về lỗi dùng từ của học sinh

Lỗi dùng từ của học sinh hiện nay là phổ biến, nghiêm trọng và có chiều hướngngày càng gia tăng Học sinh bản ngữ học tiếng , chữ dân tộc mình ròng rã 12 năm

mà vẫn sai chính tả, viết không thành câu và nói theo giọng địa phương, không biếtứng xử trong những tình huống giao tiếp thông thường Số học sinh giỏi tiếng mẹ

đẻ rất thấp Các hiện tượng dùng từ ngữ thiếu chính xác, thiếu thẩm mĩ là rất nhiều.Khả năng sử dụng từ ngữ trong văn bản chưa tốt, vốn từ nghèo nàn dẫn đến nhiềutrường hợp sai, nhầm lẫn một cách nực cười khó tin Trong khi viết các em khôngchịu khó suy nghĩ để chọn từ, để tránh lặp từ, ngoài ra dùng nhiều từ sáo rỗng dobắt chước máy móc các bài văn mẫu Lỗi dùng từ còn rất phổ biến trong nói nănggiao tiếp thông thường Ta có thể thấy nhan nhản những từ tục tĩu, ghê tai trongxưng hô hay phủ định Rất khó tin và không muốn tin là có những học sinh bây giờdùng từ sai ngay cả trong lời chào giáo viên của mình Nhiều em đã tỏ ra vô tư, hồnnhiên khi cất lên lời chào “ê thầy”

Có thể nói rằng, thực trạng sử dụng ngôn ngữ như trên là đáng báo động trong nhàtrường Việc sử dụng từ ngữ một cách tùy tiện, thiếu suy nghĩ, thiếu văn hóa nhưvậy không chỉ làm cho tiếng Việt mất đi vẻ thanh lịch vốn có của nó mà còn dẫnđến sự tầm thường hóa kỷ cương chỉ còn là một bước nhỏ

II Khảo sát lỗi dùng từ của học sinh

1 Ra đề khảo sát

Mục đích của việc khảo sát là làm cho học sinh bộc lộ vốn từ và khả năng sử dụng

từ ngữ của mình, qua đó để xác định được thực trạng lỗi dùng từ của các em Dovậy tôi tiến hành khảo sát trên hai đề làm văn, một đề làm văn kiểm tra chung ởlớp, một đề yêu cầu làm bài ở nhà

Đề viết ở lớp: Phân tích cảnh sắc thiên nhiên và tâm trạng của nhân vật trữ tình

trong hai khổ thơ đầu bài thơ Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử

Đề viết ở nhà: Một danh nhân đã nói rằng: “Đường đi không khó vì ngăn sông

cách núi, mà khó vì lòng người ngại núi e sông” Suy nghĩ của em về câu nói trên?

Với việc ra hai đề, một viết ở lớp thuộc về nghị luận văn học, một viết ở nhà thuộcnghị luận xã hội, tôi đã cân nhắc sao cho vừa phù hợp với chương trình, vừa đảmbảo học sinh bộc lộ khả năng sáng tạo, qua đó cũng thấy được việc sử dụng từ ngữcủa học sinh một cách sinh động Công việc khảo sát xác định lỗi nhờ thế trở nênchân thực, khách quan và toàn diện hơn

2 Tiêu chí phân loại lỗi

Muốn chữa lỗi trước hết phải phát hiện ra lỗi, sau đó phân loại chúng ra thành từngdạng để từ đó có những cách chữa phù hợp Để phân loại lỗi cần dựa trên cơ sởnhững yêu cầu chung của việc sử dụng tiếng Việt trong hành văn của văn bản:

- Yêu cầu viết đúng ngữ âm, chữ viết: Trong sử dụng tiếng Việt, việc phát âm theogiọng địa phương là điều không tránh khỏi, nhưng khi viết đòi hỏi phải viết đúng

về hình thức âm thanh và cấu tạo của từ, bằng cách tuân thủ các chuẩn về chính tả

- Yêu cầu dùng từ chính xác: Chính xác ở đây là đúng với cả nội dung, ý nghĩa vàsắc thái biểu cảm mà từ đó mang Nghĩa của từ có cả nghĩa đen (nghĩa gốc) lẫnnghĩa bóng (nghĩa phái sinh) Nếu muốn dùng theo nghĩa phái sinh thì phải căn cứvào nghĩa gốc của từ

- Yêu cầu hành văn súc tích, rõ ràng, trong sáng: Đối với việc viết văn, sử dụng từnhiều nghĩa, lối diễn đạt bóng bẩy, hình tượng là cần thiết và rất tốt Tuy nhiên điều

đó không có nghĩa là đi bắt chước một cách máy móc lối diễn đạt của người khác,dùng những từ không hiểu nghĩa Không được lạm dụng từ Hán - Việt hay các từthuộc phong cách ngôn ngữ khác, đặc biệt là từ địa phương Từ ngữ được dùngtrong câu, trong văn bản phải thiết lập các mối quan hệ cho đúng ngữ pháp, tránhgây hiểu nhầm cho người khác

- Yêu cầu về tính nghệ thuật: Đối với một bài văn hay thì việc dùng từ, câu đúng làchưa đủ mà khả năng hành văn cần được nâng lên để đạt tính nghệ thuật Tính nghệthuật ở đây được biểu hiện bằng tính hình tượng, tính cảm xúc, tính hệ thống vàtính cá thể Tức là trong hành văn học sinh phải tái hiện chính xác hiện thực, làmxuất hiện ở người đọc, người nghe những hình ảnh, các giác quan và gợi lên tronglòng người đọc những suy nghĩ, tình cảm mà người viết muốn gởi gắm và tất nhiên

là ngôn ngữ trong bài phải thống nhất, hỗ trợ, giải thích cho nhau nhằm đạt đượchiệu quả diễn đạt

Từ các tiêu chí trên đây, tôi đã tiến hành phân loại lỗi dùng từ của học sinh

- Lỗi về nghĩa

- Lỗi về âm thanh và hình thức cấu tạo

- Lỗi lặp từ, thừa từ

- Lỗi dùng từ không hợp phong cách

- Lỗi kết hợp từ không đúng đặc điểm ngữ pháp

- Lỗi dùng từ sáo rỗng công thức

3.Phân tích lỗi dùng từ trong bài làm của hoc sinh

a Kết quả khảo sát lỗi

- Đối tượng tham gia làm bài: học sinh 3 lớp 11A1, 11B2, 11B8

- Tổng số bài làm: 100 bài

- Tổng số bài mắc lỗi: 100 bài = 100%

- Tổng số lỗi thống kê được: 725 lỗi, trung bình mỗi bài mắc 7,25 lỗi

- Kiểu lỗi: Tính chung thì 6 kiểu lỗi được phân loại trên đều bị mắc phải.Tínhriêng từng bài thì số kiểu lỗi bị mắc phải có thể khác nhau

b.Một số nhận xét về kết quả lỗi

- Trong 6 kiểu lỗi, mức độ mắc lỗi của học sinh theo thứ tự: nhiều nhất là lỗi vềnghĩa của từ, thứ hai là lỗi về âm thanh và hình thức cấu tạo từ, thứ ba là lỗi kếthợp từ, thứ tư là lỗi về dùng từ không đúng phong cách, thứ năm là lỗi thừa từ lặp

từ, cuối cùng là lỗi dùng từ sáo rỗng công thức

- Có sự chênh lệch giữa các lỗi trong bài làm ở lớp và bài làm ở nhà Bài viết ở lớp

là nghị luận văn học, đề tương đối khó, lại viết trong thời gian hạn hẹp, học sinhkhông có điều kiện lựa chọn, đọc lại và sửa lỗi cho cho mình, đây là nguyên nhânchính làm cho lỗi về nghĩa của từ tăng cao Còn bài viết ở nhà có nhiều thời gianhơn, lại thuộc nghị luận xã hội, gần gũi với đời sống nên lỗi về nghĩa giảm so vớibài trên lớp, nhưng chính điều này cũng đã khiến cho lỗi về dùng từ sai phong cách

mà chủ yếu là từ khẩu ngữ lại tăng Bài làm ở nhà cũng bộc lộ rõ học sinh lạm dụngmáy móc ở sách tham khảo vì thế mà lỗi dùng từ sáo rỗng công thức nhiều hơn Đềthứ hai đòi hỏi phải giải thích nghĩa đen và nghĩa bóng, nhiều bài viết tỏ ra lúngtúng trong diễn đạt, dẫn đến lỗi lặp từ, thừa từ

c Dẫn chứng về các lỗi dùng từ thông thường của học sinh

c.1.Lỗi về âm thanh và hình thức cấu tạo từ

Đây là lỗi thường mắc phải ở một số từ nhất định, nhưng tần số xuất hiện của nó lạikhá cao Viết về nỗi bất hạnh của Hàn Mặc Tử, nhiều học sinh đã viết:

- Ta cảm thông, ngậm ngủi cho số phận nhà thơ tài hoa bạc mệnh.

- Chỉ có trăng mới thực sự mang đến cho Hàn Mặc Tử sự an uổi.

Để nói lên những cố gắng của con người trước những khó khăn của cuộc sống, có

em đã viết:

- Thành công không nghiểm nhiên có được mà phải trải qua sự nỗ lực phấn đấu của

bản thân mỗi người

- Khi thực hiện một công việc nào đó, ngoài sự quyết tâm cần phải kiên trì nhẩn

nại mới hi vọng thành công.

Và một số từ khác thường bị mắc lỗi như: “bâng khuâng” thì viết là bâng khuân,

“trong sáng” thì viết thành trông sáng, “cảnh sắc” thì viết thành cảnh xắc

Trong các câu trên những từ in nghiêng là những từ bị viết sai về mặt hình thức cấu

tạo, nếu viết đúng phải là: ngậm ngùi, an ủi,nghiễm nhiên, nhẫn nại

Nguyên nhân của loại lỗi này là do người sử dụng bị ảnh hưởng cách phát âm.Thường thì những từ bị viết sai có âm thanh gần giống với âm thanh của từ nên gây

ra nhầm lẫn Người viết cứ tưởng như vậy là đúng Cũng có khi do người khác phát

âm không đúng nhưng vì không hiểu nên học sinh bắt chước viết theo Điều này tạothành một thói quen không tốt khi sử dụng từ ngữ

Một nguyên nhân nữa là do học sinh không nắm về chuẩn chính tả, viết một cáchcẩu thả, tùy tiện, cảm tính, bị thói quen chi phối Có những từ không đáng sai, thậmchí từ đó đã biết, hiểu nhưng vẫn mắc lỗi do không cẩn thận

c.2.Lỗi về nghĩa của từ

Đây là loại lỗi phổ biến nhất, chiếm tỷ lệ cao nhất trong những biểu hiện mắc lỗicủa học sinh Có thể phân lỗi này thành hai dạng:

* Dùng sai hoàn toàn về nghĩa:

Chẳng hạn như:

(1) Đây là một bài thơ thành công hết sức tâm lý và nội tiết.

(2) Hàn Mặc Tử ngậm ngùi, sầm uất khi biết rằng mình không còn cơ hội về thăm

thôn Vĩ nữa

(3) Qua cảm nhận tinh tú của Hàn Mặc Tử, Vĩ Dạ hiện lên rất đẹp.

(4) Sự cố gắng nỗ lực vượt lên khó khăn nhiều lúc mang lại cho chúng ta những

thành công mỹ miều.

(5) Có những người đạt được thành công nhưng không minh mẫn Họ dùng nhiều

thủ đoạn để đạt được mục đích của mình

Ở câu (1) từ “nội tiết”, dùng sai hoàn toàn về nghĩa và sai cả về phong cách Đây là thuật ngữ khoa học về sinh học Trong câu (2) học sinh dùng sai từ “sầm uất” (nhà

cửa đông vui, nhộn nhịp), thực ra ý định của em là viết từ “trầm uất”(buồn u uất

trong lòng) Tương tự ở các câu (3), (4) và (5) đều có sự nhầm lẫn giữa “tinh tú” và

“tinh tế”, “mỹ miều” và “mỹ mãn”, “minh mẫn” và “minh bạch” Đây là những từ

hoàn toàn khác nhau về nghĩa, nhưng có một yếu tố giống nhau vì vậy gây nhầmlẫn

* Dùng từ không chính xác về nghĩa

Đây là các trường hợp đối với những từ gần nghĩa, có nét nghĩa giống nhau Một sốbiểu hiện của dạng lỗi này như sau:

- Dù hoạn nạn khó khăn, dù có bị cuộc đời lung lay thì sự quyết tâm không nản chí

sẽ giúp chúng ta vượt qua tất cả

- Hàn Mặc Tử phải sống li thân ở trại phong Qui Hòa.

- Chúng ta hết sức trân trọng nỗi đau của nhà thơ.

Nguyên nhân của loại lỗi này là do người viết nhầm lẫn nghĩa và do không hiểunghĩa của từ Điều này phổ biến trong việc dùng từ Hán - Việt Các em dùng sainhưng cứ tưởng là đúng và đã dùng theo cảm tính Đặc biệt đối với những từ gần

âm, gần nghĩa hoặc có chung yếu tố cấu tạo thì tỷ lệ mắc lỗi càng cao Thường thìcác từ này có một nét nghĩa chung nào đó và học sinh cứ dựa vào nét chung này đểdùng mà không hề biết nghĩa của từ vẫn có sự khác nhau và cần sử dụng khácnhau

c.3 Lỗi dùng từ không hợp phong cách văn bản sử dụng

Đây là loại lỗi chiếm tỷ lệ không cao, nhưng điều đáng nói là sự mơ hồ của họcsinh về loại lỗi này Có nhiều em thậm chí không hề có ý thức về kiểu diễn đạtđúng phong cách loại hình văn bản mà mình đang trình bày Biểu hiện rõ nhất củaloại lỗi này là sử dụng từ ngữ thuộc phong cách ngôn ngữ sinh hoạt, như từ khẩungữ, từ địa phương và các từ thuộc phong cách ngôn ngữ khác vào trong bài viết( tất nhiên không phải là những trường hợp dùng có ý thức nhằm tạo hiệu quả diễnđạt) Sau đây là một số trích dẫn về biểu hiện chủ yếu của loại lỗi này:

- Cuộc sống có nhiều khó khăn mà ta phải bước qua, nếu không bước qua dược ta

sẽ bị đè đầu cởi cổ.

- Núi sông là hai cái tượng trưng cho những khó khăn gian khổ.

- Dù sao đi nữa bạn cũng phải cố gắng lên nhé.

Trong các câu trên, các từ “bước qua”, “hai cái”, “nhé” và ngữ cố định “đè đầu cởi

cổ” vốn chỉ dùng cho phong cách ngôn ngữ giao tiếp thông thường Có nhiều em

dùng ngôn ngữ phim ảnh, ngôn ngữ tiếng Anh vào cả trong bài văn:

- Chị ấy dù có làm một con a hoàng cũng quyết tâm học tập.

- Cuộc sống gia đình anh ấy rất khó khăn nhưng thi vào đại học anh ấy đều ok (ô

kê) cả

Một từ có nguồn gốc từ xa xưa và được dùng trong phạm vi hẹp, một từ là tiếngnước ngoài và là ngôn ngữ hiện đại trong giao tiếp thông thường Thế nhưng khi sửdụng những học sinh này dường như không ý thức về sự khác nhau giữa chúng vớingôn ngữ trong bài văn nghị luận.

Nguyên nhân của loại lỗi này do không nắm được các đặc điểm về phong cáchngôn ngữ thuộc những loại hình văn bản khác nhau Không phân biệt phong cáchkhẩu ngữ và phong cách ngôn ngữ của văn bản viết dẫn đến nói như viết, viết nhưnói

c.4 Lỗi lặp từ

Lỗi này học sinh thường hay mắc phải khi cần giải thích cắt nghĩa một vấn đề Biểuhiện chủ yếu của lỗi này là việc lặp lại hoàn toàn một từ hay những từ có giá trịtương đương về nghĩa trong một câu, đoạn văn, nhưng không phải vì mục đích liên

kết hay nhấn mạnh nội dung gì Dưới đây là một đoạn bài viết của học sinh: “Hàn

Mặc Tử rất bất hạnh, ông viết lên nỗi bất hạnh mà cuộc đời đã đem đến cho ông nhưng vì những bất hạnh đó mà Hàn Mặc Tử đã làm thơ rất hay để nói về nỗi bất hạnh, đau buồn của mình”.

Biểu hiện của lỗi lặp từ có hai dạng: Lặp hoàn toàn và lặp đồng nghĩa

*Lỗi lặp hoàn toàn

- Hàn Mặc Tử là một nhà thơ mới, Hàn Mặc Tử sáng tác nhiều thơ trong đó Đây

thôn Vĩ Dạ được xem là bài thơ hay nhất của Hàn Mặc Tử.

Từ Hàn Mặc Tử lặp lại ba lần trong câu là không cần thiết, làm cho câu văn trở nênnặng nề, thiếu thanh thoát Câu sau đây cũng mắc lỗi tương tự:

- “Khi ta đã lựa chọn một con đường nào đó cho sau này, dù con đường đã lựa

chọn có nhiều chông gai hay khó khăn trên đường đời thì chúng ta cũng không được nản chí”…

* Lặp từ đồng nghĩa

Mở đầu bài văn, có học sinh viết: “Hàn Mặc Tử là thi sĩ, nhà thơ nổi tiếng trong

phong trào thơ mới” Một học sinh khác lại viết: “Đây thôn Vĩ Dạ là tác phẩm hay, xuất sắc và thành công của Hàn Mặc Tử” Ở câu thứ nhất, hai từ nhà thơ và thi sĩ

thực ra là một, chỉ khác là một từ là từ thuần Việt, một từ là từ Hán-Việt, hai từ lạiđứng cạnh nhau Viết như vậy là thừa Câu thứ hai cũng mắc lỗi tương tự Ba từ

hay, xuất sắc, thành công vừa đồng nghĩa vừa bao hàm nghĩa lẫn nhau Muốn câu

văn, đoạn văn đạt được sự trong sáng, hàm súc thì phải lược bỏ các yếu tố thừa,lặp

Có thể thấy nguyên nhân của lỗi lặp này là do cách diễn đạt rối rắm, cắt nghĩakhông rạch ròi, khả năng kết hợp và sắp xếp từ ngữ để biểu đạt ý, câu và giữa cáccâu yếu Đặc biệt là do học sinh nghèo vốn từ để diễn đạt

c.5 Lỗi kết hợp từ không đúng đặc điểm ngữ pháp

Lỗi kết hợp từ là khi người viết kết hợp các từ với nhau không phù hợp với khảnăng kết hợp của nó Mỗi từ có những đặc điểm ngữ pháp riêng , thể hiện ở nộidung nghĩa và khả năng kết hợp giữa nó với các từ khác Chính vì sự kết hợp sainguyên tắc đó làm nội dung của câu bị thiếu, không diễn đạt rõ về nghĩa Có thểthấy một vài biểu hiện chủ yếu về loại lỗi này của học sinh như sau:

- Nếu ngại khó khăn không thành công.

- Nhiều tấm gương vượt qua số phận thành công.

Câu thứ nhất viết thiếu quan hệ từ “thì” hoặc là “sẽ” Câu thứ hai cũng thiếu từ, cần phải diễn đạt là “Nhiều tấm gương giàu nghị lực đã vượt lên số phận để đạt được

thành công”

- Thực tế nhiều người đã làm việc rất năng lực Câu sai vì từ “năng lực” không thể

đi liền với “làm việc rất là” Có thể sửa lại là “Nhiều người đã làm việc rất năng

nổ”

- Cuộc đời đã dành cho Hàn Mặc Tử những bất hạnh Từ “dành cho” để chỉ những

ưu ái có tính tốt đẹp, do đó không thể kết hợp với “bất hạnh” Cần phải thay từ

“dành cho” bằng từ “đưa đến” mới phù hợp.

Nguyên nhân của loại lỗi này là do viết thừa hoặc thiếu quan hệ từ Do không nắmđược đặc điểm của từ loại và do người viết không phân biệt được đặc điểm kết hợpkhác nhau của một từ khi chúng có quan hệ với một thành phần chung

c6 Lỗi dùng từ sáo rỗng công thức

Đây là loại lỗi khi người tạo lập văn bản dùng những từ mà người khác đã dùngquá nhiều Bắt chước một cách máy móc, bất kể đối tượng, hoàn cảnh, nội dungdiễn đạt có phù hợp với từ ngữ đó hay không Đây là lối “nói chữ”, dùng từ văn hoabóng bẩy, “nói to giọng” nhưng nội dung lại chung chung, chứa đựng ít thông tin,thậm chí trống rỗng Một số biểu hiện của học sinh về loại lỗi này như sau:

- Gần bảy thập kỷ đã trôi qua, thời gian đã đóng dày lên trang thơ một lớp bụi mờ như năm tháng đi qua còn để lại và in hằn lên những vết chân rõ nét.

- Những vần thơ chứa chan những giọt lệ nóng hổi trào dâng ấy vẫn sáng ngời long lanh như những vì sao giữa bầu trời, nhức nhối trái tim của muôn người và mãi mãi muôn đời sau.

Các em dùng từ văn hoa bóng bẩy ngay cả với những từ mà mình không hề hiểunghĩa

- Con đường mơ ước là con đường nhung huyền của những khát vọng sâu xa trong thẳm sâu tâm hồn khát khao cháy bỏng rực sáng niềm tin.

- Bằng nhiệt huyết nam nhi và trái tim tuổi trẻ, bằng khát khao cháy bỏng tự do em

sẽ học tập và rèn luyện tốt để vươn tới những tầm cao mới.

Trên đây chỉ là những ví dụ điển hình về biểu hiện lỗi sáo rỗng của học sinh

Thực ra những cách viết sáo rỗng như trên không phải là sai thật sự nhưng chỉ chứaquá ít thông tin hoặc chứa những thông tin không mấy liên quan đến nội dung cầndiễn đạt, do đó kém tác dụng thiết thực

Nguyên nhân của lỗi này là do năng lực cảm thụ từ ngữ của học sinh quá yếu Các

em bắt chước lối viết của người khác một cách máy móc mà không quan tâm đến

từ mình dùng có phù hợp ý đang nói hay không Có quá nhiều sách tham khảo ởdạng bài văn hay, tạo điều kiện tốt cho tâm lý văn hoa bóng bẩy, thích bắt chướccủa học sinh phát triển

B MỘT SỐ BIỆN PHÁP CHỮA LỖI DÙNG TỪ TRONG DẠY HỌC LÀM VĂN

I Xây dựng hệ thống bài tập khắc phục và ngăn ngừa lỗi dùng từ

Trên cơ sở đảm bảo tính khoa học và sư phạm, dựa vào đặc trưng của phân môncũng như thực tiễn dạy học tiếng Việt và nhất là thực trạng mắc lỗi của học sinh,tôi đã xây dựng một hệ thống các bài tập có tác dụng trau dồi vốn từ tiếng Việt vàngăn ngừa các lỗi thông thường mà học sinh thường hay mắc phải Các bài tập nàyđược sử dụng trong các giờ trả bài, kiểm tra miệng hay kiểm tra 15 phút Đây lànhững dạng bài tập thông thường, giáo viên rất dễ thiết kế mà tính hiệu quả đối vớihọc sinh là rất rõ rệt Hệ thống bài tập cụ thể được phân làm ba dạng:

- Bài tập làm giàu vốn từ cho học sinh

- Bài tập rèn luyện kỹ năng sử dụng từ ngữ

- Bài tập phát hiện và khắc phục lỗi

1 Bài tập làm giàu vốn từ cho học sinh

Bài tập làm giàu vốn từ cho học sinh là cách thức cung cấp từ ngữ được dựa trênnhững cơ sở và hệ thống nhất định Qua sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh sẽtìm tòi và chiếm lĩnh từ một cách tự giác và khoa học Mục đích của hệ thống bàitập này là làm phong phú vốn từ cho học sinh, giúp các em tích lũy và vận dụngvốn từ của mình tốt hơn vào thực tiễn giao tiếp đây là cách học hữu thức, dựa trênnhững cơ sở tâm lý ngôn ngữ nên có tính bền vững cao

a Bài tập làm giàu vốn từ theo quan hệ cấu tạo

Đây là dạng bài tập cho trước một “tiếng” và yêu cầu học sinh tìm được các từ láy,

từ ghép có chung yếu tố cấu tạo đó

Ví dụ: lạnh lùng (láy âm), xởi lởi (láy vần)

- Bài tập 4: Tìm 10 từ láy 3 và cho biết cách sử dụng chúng

Ví dụ: sạch sành sanh Chúng nó đã vét sạch sành sanh không chừa lại một

thứ gì.

- Bài tập 5: Tìm các từ láy có ý nghĩa giảm nhẹ (nhỏ- nho nhỏ)

* Bài tập về từ ghép:

- Bài tập 1: Tìm các từ có chung yếu tố: viên, bản, giáo, hạnh, trí

Ví dụ: viên: giáo viên, sinh viên, học viên…

- Bài tập 2: Cho các yếu tố: tình, thiết, đỡ, học, bạn, gắn, thân, thư, dung, yêu Tạocác từ ghép có ý nghĩa tổng hợp và ý nghĩa phân loại

- Bài tập 3: Tìm các từ ghép Hán- Việt có yếu tố: khai, trí, dũng, nhân, lễ, nghĩa

Ví dụ: khai giảng, khai trường, khai bút…

- Bài tập 4: Tìm 10 từ ghép thuần Việt

Ví dụ: ăn nói, tốt đẹp…

* Bài tập về thành ngữ:

Thành ngữ là cụm từ cố định Nghĩa của thành ngữ không thể tách rời, không phải

là nghĩa cộng lại của các yếu tố mà là nghĩa mới, là cách nói hình ảnh, bóng bẩycủa nhân dân Do vậy khi tạo lập ngôn bản, hiểu đúng, đầy đủ nghĩa của thành ngữcũng như sử dụng thành ngữ đúng chỗ, đúng cách sẽ mang lại hiệu quả cao hơn,làm cho lời nói, câu văn thêm sinh động, ý nhị và có sức truyền cảm Bài tập vềthành ngữ nhằm giúp học sinh kiểm kê vốn từ thành ngữ của bản thân mình và sửdụng chúng hiệu quả hơn

- Bài tập 1: Giải thích các thành ngữ sau: Máu chảy ruột mềm, Tai bay vạ gió,Thừa gió bẻ măng, Sẩy đàn tan nghé, An cư lạc nghiệp, Ba mặt một lời, Thuậnbuồm xuôi gió, Đem con bỏ chợ, Cẩn tắc vô ưu

- Bài tập 2: Tìm 10 thành ngữ so sánh

Ví dụ: Như chim sổ lồng, Như diều gặp gió…

- Bài tập 3: Tìm 10 thành ngữ và giải thích ý nghĩa

Ví dụ: Ăn đói mặc rách (nghèo đói), Ăn không ngồi rồi (lười biếng), Mất cả

chì lẫn chài (mất mát, rủi ro), Đen như cột nhà cháy (màu đen)…

* Bài tập giải nghĩa từ:

Trong khi sử dụng ngôn ngữ, việc hiểu từ, nắm từ được xem là điều kiện, là thước

đo kỹ năng sử dụng từ ngữ của học sing Bài tập giải nghĩa từ nhằm mục đích giúphọc sinh nắm được nghĩa của từ để có thể sử dụng đúng, đạt hiệu quả cao trongviệc tạo lập ngôn bản

b Bài tập làm giàu vốn từ theo quan hệ ngữ nghĩa

- Bài tập 1: Xác định từ tương ứng với nội dung ý nghĩa

a) Cái đạt trong công việc hoặc trong quá trình phát triển

hệ quả, kết quảb) Chỉ có một mình tách khỏi mọi liên hệ với xung quanh

cô đơn, cô độcc) Ngại ngùng không dám bộc lộ tình cảm của mình

e lệ, e ấpd) Không tỉnh táo dẫn đến sai lầm

ám muội, mê muộie) Không yên lòng vì những điều phải suy nghĩ, lo liệu

bâng khuâng, băn khoăn

- Bài tập 2: Giải nghĩa các từ sau: bàn bạc, bàng quang, bàng quan; ngạo đời, nhạođời; điểm yếu, yếu điểm; dày dạn, dày dăn; dinh dưỡng, sinh dưỡng; phong thanh,phong phanh

- Bài tập 3: Phân biệt nghĩa các từ sau: câu chuyện / truyện, phát hiện / phát giác,đối thủ / đấu thủ, bất nghĩa / phi nghĩa, nhận định / thẩm định, tính cách / tính tình,trung thực / trung thành, quê hương / quê quán, tất cả / tất thảy

2 Bài tập rèn luyện kỹ năng sử dụng từ ngữ

Khi tạo lập ngôn bản, học sinh phải huy động vốn từ, lựa chọn và kết hợp từ ngữcho phù hợp để biểu hiện nội dung tư tưởng Bài tập rèn luyện kỹ năng sử dụng từ

ngữ nhằm mục đích rèn cho học sinh một số kỹ năng rèn luyện từ ngữ vốn có củamình, kết hợp chúng theo những quy tắc và yêu cầu nhất định để diễn đạt đúng nộidung, ý nghĩa cần nói.

* Bài tập điền từ:

- Bài tập 1: Chọn từ đúng nhất trong các từ cho trước sau đây để điền vào chỗtrống:

a) nhan sắc, xinh đẹp

+ Cô ấy là người tài hoa và

+ Cô ấy rất trẻ trung và

c)Ăn ở với nhau được đứa con lên hai thì chồng chết Cách mấy tháng sau đứa con

lên sái để lại chị một mình (Nguyễn Khải)

ra đi, bỏ đi

d)Biết rõ về tôi, địch quyết bắt tôi Nhưng tôi vẫn giữ vững lập trường chiến đấu

của mình (Nguyễn Đức Thuận)

đầu hàng, khuất phục

- Bài tập 3: Cho các từ: vấn đề, phát triển, sử dụng, làm việc, phung phí, đời sống.

Hãy chọn và điền từ phù hợp vào chỗ trống trong đoạn văn dưới đây

Đánh giá mỗi người cao hay thấp hãy nhìn vào thời gian nhàn rỗi của họ Có người “đầu tắt mặt tối” không có lấy chút nhàn rỗi Có người thời gian ấy vào các cuộc nhậu nhẹt triền miên Có người biết dùng thời gian ấy để chính mình Phải làm sao để mỗi người có thời gian nhàn rỗi và biết hữu ích thời gian ấy là một của xã hội có văn hóa.

(Hữu Thọ - sách Ngữ Văn 11 nâng cao )

- Bài tập 4: Cho các từ: mưu đồ, thanh thản, dằn vặt, lòng đố kị, tội ác, không hiểu,

thành công Thực hiện yêu cầu như bài tập 3

Trên thực tế, không một nào có thể ngăn cản được người khác , cho nên lòng

đố kị chỉ có hại cho bản thân kẻ đố kị Nó vừa làm cho kẻ đố kị không được sống , luôn khổ đau vì những lí do không chính đáng, lại vừa có thể dẫn họ đến những xấu xa, thậm chí phạm Kẻ đố kị rằng “ngoài trời còn có trời”,

“ngoài núi còn có núi”, mình tài cón có người tài hơn.

( Băng Sơn – sách Ngữ Văn 11 nâng cao)