Giải pháp chỉ đạo giáo viên tiếp cận chương trình giáo dục phổ thông 2018 trong việc dạy học lịch sử ở tiểu học theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Hơn thế nữa trong dạy học lịch sử hiện nay nhiều GV còn coi nhẹ việc dạy học lịch sử theo định hướng phát triển năng lực.Vậy làm thế nào để nâng cao chất lượng trong dạy học môn Lịch sử

1 Mở đầu:

1.1 Lí do chọn đề tài:

Phân môn Lịch sử ở cấp Tiểu học hình thành, phát triển ở học sinh (HS)

năng lực lịch sử với các thành phần: nhận thức khoa học lịch sử; tìm hiểu lịch

sử; vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học; đồng thời góp phần hình thành và phát

triển các năng lực chung như: tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết

vấn đề và sáng tạo Lịch sử còn giúp HS khám phá thế giới tự nhiên và xã hội

xung quanh; bồi dưỡng lòng tự hào dân tộc, tình yêu thiên nhiên, quê hương, đất

nước; ý thức bảo vệ thiên nhiên, giữ gìn và phát triển các giá trị văn hoá Việt

Nam; tôn trọng sự khác biệt về văn hoá giữa các quốc gia và dân tộc, từ đó góp

phần hình thành và phát triển các phẩm chất yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung

thực, trách nhiệm

Cuộc cách mạng khoa học công nghệ, đặc biệt là cách mạng công nghiệp

4.0 đã làm cho tri thức mà loài người tích lũy được ngày càng nhiều Vai trò của

người thầy trong dạy học có sự thay đổi Giáo viên (GV) từ người truyền thụ

kiến thức theo cách truyền thống sang người tổ chức, hướng dẫn, điều khiển

hoạt động nhận thức của HS GV phải định hướng vào công nghệ, có trách

nhiệm không phải chỉ với việc dạy của bản thân, mà còn cả với việc học của HS

Do đó, trong dạy học, GV là người thiết kế các hoạt động và giao nhiệm vụ học

tập cho HS, tổ chức HS làm việc Đồng thời, GV cũng là người hướng dẫn, huấn

luyện HS quan sát, phân tích, tổng hợp thông tin để chiếm lĩnh kiến thức Mặt

khác, GV còn phải là người tư vấn,cố vấn cho HS biết lựa chọn, phân biệt giá trị

của nguồn thông tin, là trọng tài phán xử đúng, sai trước những ý kiến của các

em Chỉ có như vậy GV mới giúp HS hình thành được kiến thức, rèn kĩ năng,

định hướng thái độ đúng để từng bước hình thành, phát triển các năng lực

chung, năng lực môn học và bồi dưỡng phẩm chất, đạo đức cho các em

Nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học luôn là một trong những vấn đề

quan trọng của tất cả GV đứng lớp Dạy như thế nào, học như thế nào để đạt

được hiệu quả học tập tốt nhất là điều mong muốn của tất cả thầy cô giáo chúng

ta Muốn thế phải đổi mới phương pháp, biện pháp dạy và học Người GV phải

tổ chức một cách linh hoạt các hoạt động của học sinh từ khâu đầu tiên đến khâu

kết thúc giờ học, từ cách ổn định lớp, củng cố kiến thức cũ đến cách học bài

mới, củng cố, dặn dò Những hoạt động đó giúp học sinh tái hiện các sự kiện,

hiện tượng, nhân vật lịch sử nhằm lĩnh hội kiến thức, bản chất lịch sử một cách

tự giác, chủ động, tích cực, sáng tạo và ngày càng yêu thích, say mê môn học

Đặc biệt trong quá trình dạy học hiện nay từng bước đổi mới theo định hướng

phát triển năng lực nhằm phát triển năng lực người học Hơn thế nữa trong dạy

học lịch sử hiện nay nhiều GV còn coi nhẹ việc dạy học lịch sử theo định hướng

phát triển năng lực.Vậy làm thế nào để nâng cao chất lượng trong dạy học môn

Lịch sử trong chương trình giáo dục phổ thông nói chung và ở bậc Tiểu học nói

riêng? Đây là câu hỏi mà ngành giáo dục nói riêng và cả xã hội nói chung đang

trăn trở tìm câu lời giải cho bài toán thực tế: có những kì thi HS chọn môn Lịch

sử rất ít; chất lượng giáo dục Lịch sử thấp thể hiện qua kì thi THPT năm 2019

điểm trung bình đạt 4,3 điểm thấp nhất trong 6 môn thi cho thấy việc dạy văn

hóa dân tộc có nguy cơ tụt hậu trầm trọng, đáng báo động Do đó, sự thống nhất

giữa thầy và trò trong quá trình hoạt động chung sẽ làm cho học sinh nắm vững

hơn những tri thức lịch sử, hình thành kĩ năng, kĩ xảo và bồi dưỡng phẩm chất

đạo đức, hình thành nhân cách cho các em là vấn đề được nhiều GV khi dạy

phân môn Lịch sử hết sức quan tâm Để góp phần vào việc đổi mới phương pháp

dạy học theo định hướng phát triển năng lực cho HS nói chung, dạy học lịch sử

nói riêng, bản thân là Phó Hiệu trưởng phụ trách chuyên môn trong nhà trường,

và vinh dự được tiếp thu chuyên đề dạy học Lịch sử theo chương trình Giáo dục

phổ thông (GDPT) mới 2018 tại Bộ Giáo dục tháng 10 năm 2019, là báo cáo

viên của Sở Giáo dục triển khai nội dung chuyên đề cho tất cả các đơn vị phòng

Giáo dục trên địa bàn toàn tỉnh Sau gần 1 năm nghiên cứu, tôi đã mạnh dạn chỉ

đạo công tác chuyên môn trong nhà trường với việc tiếp cận chương trình GDPT

- 2018 trong dạy học lịch sử theo định hướng phát triển năng lực Cho dù đến

năm 2023-2024, chương trình GDPT- 2018 mới áp dụng cho lớp 4, nhưng việc

cho GV tiếp cận ngay từ năm học này với các phương pháp và kĩ thuật dạy học

nhằm nâng cao chất lượng giáo dục môn Lịch sử trong các trường phổ thông nói

chung và trong trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi nói riêng là rất cần thiết Vì

vậy, tôi đã nghiên cứu và đưa ra kinh nghiệm: “Giải pháp chỉ đạo GV tiếp cận

chương trình GDPT – 2018 trong việc dạy học lịch sử ở Tiểu học theo định

hướng phát triển năng lực HS” với hi vọng hỗ trợ GV trong việc đổi mới

phương pháp, hình thức dạy học

1.2 Mục đích nghiên cứu:

Giúp cán bộ, GV, HS tiếp cận chương trình GDPT – 2018 cho việc dạy

học chương trình hiện hành, vận dụng phương pháp dạy học theo định hướng

phát triển năng lực HS nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học

nâng cao chất lượng dạy học lịch sử nói riêng và các bộ môn khoa học khác nói

chung, khắc phục tình trạng dạy học theo kiểu áp đặt, giáo điều, GV đọc cho HS

chép những kiến thức có sẵn

Hiểu được yêu cầu cần đạt về các phẩm chất chủ yếu và năng lực chung

môn Lịch sử cấp tiểu học góp phần hình thành, phát triển ở HS các phẩm chất

chủ yếu và năng lực chung theo các mức độ phù hợp với môn học, cấp học đã

được quy định tại Chương trình tổng thể Đặc biệt hiểu được yêu cầu cần đạt về

năng lực đặc thù môn Lịch sử, biểu hiện đặc thù của năng lực khoa học với các

thành phần: nhận thức khoa học lịch sử; tìm hiểu lịch sử; vận dụng kiến thức, kĩ

năng đã học

Góp phần nâng cao chất lượng giáo dục Lịch sử cho HS trường Tiểu học

Nguyễn Văn Trỗi, HS trên địa bàn thành phố và trên toàn tỉnh

1.3 Đối tượng nghiên cứu:

- Chương trình giáo dục phổ thông – 2018 và chương trình giáo dục hiện

hành phân môn Lịch sử

- Phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực HS

1.4 Phương pháp nghiên cứu:

Để giải quyết vấn đề, tôi đã sử dụng những phương pháp nghiên

cứu sau:

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về những vấn đề liên quan đến đề tài của

những nhà khoa học giáo dục lịch sử ở nước ta

- Nghiên cứu lý luận các quan điểm xây dựng chương trình GDPT

mới 2018

- Tiến hành thực nghiệm về các biện pháp có liên quan đến đề tài

- Đề tài được viết dựa trên các phương pháp nghiên cứu thực tiễn: phương

pháp quan sát, so sánh, điều tra, thống kê, phân tích tổng hợp

2 Nội dung

2.1 Cơ sở lí luận:

Nghị quyết 29- NQTW của Ban chấp hành Trung ương khóa XI về đổi mới

căn bản, toàn diện về giáo dục và đào tạo, tiếp tục khẳng định mục tiêu tổng

quát: Tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ chất lượng, hiệu quả giáo dục, đào tạo;

đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và nhu cầu học

tập của nhân dân Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy

tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ

quốc, yêu đồng bảo; sống tốt và làm việc hiệu quả Xây dựng nền giáo dục mở,

thực học, thực nghiệp, dạy tốt, học tốt, quản lý tốt, có cơ cấu và phương thức

giáo dục hợp lý, gắn với xây dựng xã hội học tập

Chương trình GDPT hiện hành được ban hành trong quá trình triển khai

Nghị quyết số 40/2000/QH ngày 9-12-2000 của Quốc hội Từ đó đến nay,

chương trình đã góp phần quan trọng tạo nên nhiều thành tựu của Giáo dục và

đào tạo trong nhiều năm qua

Bước sang thế kỉ XXI, Giáo dục và đào tạo được đặt ở vị trí trung tâm

trong chiến lược phát triển đất nước của nhiều quốc gia Việc đổi mới Giáo dục

và đào tạo để đáp ứng yêu cầu của nguồn nhân lực là điều cần thiết Ở Việt

Nam, Hội nghị lần thứ VIII BCH trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (khóa

XI) thông qua Nghị quyết số 29- NQ/TW về đổi mới căn bản và toàn diện giáo

dục và đào tạo, trong đó có quan điểm “Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ

yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người

học” Tiếp đó, Quốc hội ra Nghị quyết số 88/2014/QH13 về đổi mới chương

trình, sách giáo khoa GDPT Ngày 26-12-2018, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban

hành chương trình GDPT bao gồm: chương trình tổng thể, chương trình môn

học và hoạt động giáo dục Chương trình và sách giáo khoa mới sẽ từng bước

được triển khai từ năm học 2020-2021 trở đi Trong bối cảnh giao thời, đan xen

giữa 2 chương trình (2006) và (2018), cần thiết phải thực hiện chương trình hiện

hành theo định hướng phát triển năng lực HS ngay từ năm học này, thực hiện

liên tục, không chờ đợi sách giáo khoa mới

Dạy học theo hướng phát triển năng lực đòi hỏi HS trên cơ sở nắm vững

kiến thức, kĩ năng học tập, biết vận dụng những kiến thức, kĩ năng ấy vào thực

hành, thực tế Điều này đáp ứng tinh thần nguyên lý giáo dục của Đảng: Học đi

đôi với hành, lí luận gắn liền với thực tiễn, nhà trường gắn liền với xã hội Vì

vậy, có thể nói, dạy học theo hướng phát triển năng lực HS là một biện pháp

thực hiện nguyên lí giáo dục của Đảng Như vậy, công cuộc xây dựng, bảo vệ

đất nước trong bối cảnh hiện nay yêu cầu phải đào tạo con người Việt Nam phát

triển toàn diện, trong đó phẩm chất và năng lực công dân là những yếu tố không

thể thiếu

2.2 Cơ sở thực tế:

Đổi mới phương pháp dạy học là xu thế của thời đại, là trào lưu chung của

loài người, là mệnh lệnh của công cuộc xây dựng đất nước trong thời kỳ công

nghiệp hóa, hiện đại hóa, là sự đòi hỏi của sự đáp ứng yêu cầu về đào tạo nguồn

nhân lực trong điều kiện thị trường lao động đầy cạnh tranh của con em chúng

ta, chứ không phải là ý muốn chủ quan của một người hoặc một nhóm người

nào đó Trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi là ngôi trường có truyền thống “Dạy

tốt - học tốt”, có đội ngũ cán bộ quản lý giàu năng lực, có tập thể Ban Giám hiệu

đoàn kết đồng lòng, đội ngũ giáo viên nhiệt tình công tác, trình độ chuyên môn

vững vàng, có nhiều GV- HS giỏi cấp Quốc gia, cấp Tỉnh, cấp Thành phố Nhà

trường luôn có sự chỉ đạo chuyên môn sát sao của ngành Trong những năm qua,

phân môn lịch sử đã đổi mới nhiều trong các khâu cơ bản của quá trình dạy học

Bài học Lịch sử diễn ra sinh động, hấp dẫn, không khí học tập sôi nổi, hứng thú,

học sinh tích cực làm việc một cách độc lập, có phần sáng tạo Nhiều GV có

năng lực tổ chức quá trình học tập theo quan niệm sư phạm hiện đại, vận dụng

các phương pháp mới đạt hiệu quả, bên cạnh những cách dạy học truyền thống;

có nhận thức đúng đắn về đổi mới PPDH Đặc biệt, một số GV đã vận dụng

nhiều PPDH một cách linh hoạt có hiệu quả góp phần quan trọng vào việc rèn

luyện năng lực tích cực, độc lập suy nghĩ trong việc giải quyết vấn đề nhằm phát

triển tư duy cho HS trong quá trình học tập; giúp HS nắm vững, hiểu sâu sắc,

đầy đủ hơn hệ thống kiến thức của môn học, rèn luyện cho HS kĩ năng tư duy,

lô-gic…Bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm, đạo đức nói chung, tinh thần chuyên cần

trong lao động học tập, thái độ vượt khó nói riêng Năm học 2014-2015, Bộ

Giáo dục và Đào tạo triển khai việc đổi mới trong dạy học và kiểm tra đánh giá

nhằm phát triển năng lực của HS Bên cạnh việc cải tiến các PPDH truyền

thống, kết hợp đa dạng các PPDH thì việc vận dụng PPDH theo định hướng phát

triển năng lực HS đang được Bộ Giáo dục và Đào tạo đưa vào trong chương

trình GDPT mới – 2018 Do chương trình mới chưa có sách giáo khoa nên việc

tiếp cận chương trình mới này còn gặp nhiều khó khăn đối với GV GV hầu hết

chưa có thói quen đọc chương trình GDPT tổng thể, đọc kỹ các phần chung

trước về quan điểm xây dựng chương trình, về mục tiêu và mạch cấu trúc

chương trình Một số ít GV chưa thực sự thay đổi hoàn toàn PPDH cho phù hợp

với từng tiết dạy, chưa tích cực hoá hoạt động của HS tạo điều kiện cho các em

suy nghĩ, chiếm lĩnh và nắm vững kiến thức Do đó nhiều HS chưa nắm vững

được kiến thức mà chỉ học thuộc một cách máy móc, trả lời câu hỏi thì nhìn vào

sách giáo khoa hoàn toàn, chưa có sự độc lập tư duy Một số GV chưa đưa được

các hình thức để rèn năng lực tái hiện các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử

trong việc truyền thụ tri thức lịch sử Cho nên việc ghi nhớ để tái hiện các sự

kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử gặp không ít khó khăn Mặt khác, HS

thường dành thời lượng cho môn Toán, Tiếng Việt, Tiếng Anh nhiều Khi học

Lịch sử các em hay rụt rè chưa tích cực phát biểu xây dựng bài, thường chỉ một

vài em tích cực từ đầu năm đến cuối năm luôn luôn phát biểu, còn có em ngại

nói, ít tư duy, phần lớn HS ngại học lịch sử, không thích học lịch sử Hầu hết các

em coi môn sử là môn phụ không cần học, nếu học theo kiểu ghi nhớ máy móc

HS học lịch sử một cách thụ động, chỉ biết ghi chép như một cái máy, học thuộc

như một cái máy Tại sao HS lại không yêu thích với môn Lịch sử, giờ học

Lịch sử? Phải chăng là do phía người dạy hay sách giáo khoa Vì sao phải vận

dụng các phương pháp dạy học PPDH Lịch sử theo hướng phát triển năng lực?

Một trong những định hướng cơ bản của việc đổi mới giáo dục là chuyển

từ nền giáo dục mang tính hàn lâm, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục chú

trọng việc hình thành năng lực hành động, phát huy tính chủ động, sáng tạo của

người học Định hướng quan trọng trong đổi mới PPDH nói chung và đổi mới

PPDH Lịch sử ở tiểu học nói riêng là phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo;

phát triển năng lực hành động, năng lực hợp tác làm việc của người học Đó

cũng là những xu hướng tất yếu trong cải cách PPDH ở mỗi nhà trường

Để thực hiện tốt mục tiêu về đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT theo Nghị

quyết số 29-NQ/TW, cần có nhận thức đúng về bản chất của đổi mới PPDH

Lịch sử ở tiểu học theo định hướng phát triển năng lực người học, và một số

biện pháp đổi mới PPDH theo hướng này nhằm phát triển năng lực của HS

Đổi mới PPDH đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp

cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến

việc HS học được cái gì đến chỗ quan tâm HS vận dụng được cái gì qua việc

học Để đảm bảo được điều đó, phải thực hiện chuyển từ PPDH theo lối "truyền

thụ một chiều" sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng,

hình thành năng lực và phẩm chất Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổi

mới quan hệ GV - HS theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát

triển năng lực xã hội Bên cạnh việc học tập những tri thức và kỹ năng riêng lẻ

của các môn học chuyên môn, cần bổ sung các chủ đề học tập tích hợp liên môn

nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp

Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của người học, hình thành và

phát triển năng lực tự học (sử dụng sách giáo khoa Lịch sử, nghe, ghi chép, tìm

kiếm thông tin, tư liệu lịch sử ), trên cơ sở đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt,

độc lập, sáng tạo của tư duy Có thể chọn lựa một cách linh hoạt các phương

pháp chung và phương pháp đặc thù của môn Lịch sử để thực hiện Tuy nhiên

dù sử dụng bất kỳ phương pháp nào cũng phải đảm bảo được nguyên tắc “HS tự

mình hoàn thành nhiệm vụ nhận thức (tự chiếm lĩnh kiến thức) với sự tổ chức,

hướng dẫn của GV”

2.3 Các giải pháp chỉ đạo GV tiếp cận chương trình GDPT–2018

trong việc dạy học lịch sử ở Tiểu học theo định hướng phát triển năng

lực HS.

Là cán bộ quản lý tôi luôn chỉ đạo GV cần tăng cường công tác tự học, tự

bồi dưỡng để nâng cao năng lực chuyên môn, sáng tạo trong quá trình dạy học,

tìm tòi ra cái mới, cái hay cũng như tồn tại qua kinh nghiệm dạy học

Đôn đốc, nhắc nhở GV phải nghiên cứu và nắm chắc chương trình hiện

hành và cập nhật chương trình giáo dục phổ thông mới-2018 môn Lịch sử

Cần lựa chọn các nội dung cơ bản, thiết thực tinh giản song mang tính tích

hợp trong từng bài, từng chủ đề, vận dụng phù hợp theo khả năng, điều kiện của

địa phương và của đối tượng HS để thiết kế kế hoạch bài học

Chỉ đạo GV việc phối hợp hợp lý các phương pháp, hình thức tổ chức dạy

học, lựa chọn nội dung phù hợp để tổ chức, hướng dẫn HS tự chiếm lĩnh kiến

thức thông qua các hoạt động dạy học, tránh gây áp lực bằng cách sử dụng trò

chơi trong tiết dạy vì ở lứa tủôi các em “ Học mà chơi - Chơi mà học” Các hoạt

động cần phối hợp nhịp nhàng, tránh tình trạng nặng nề, gây ức chế cho HS

Yêu cầu GV đọc các tài liệu về chương trình GDPT tổng thể, cập nhật học

kiến thức, phương pháp mới theo chuyên đề các cấp tổ chức, tham khảo các bộ

sách đã được Bộ Giáo dục thẩm định (sách điện tử), tài liệu tham khảo để có

những định hướng trong cách dạy đối với khối lớp mình giảng dạy

Để giải quyết những khó khăn trên bản thân là cán bộ quản lý, là báo cáo

viên môn Lịch sử do Sở Giáo dục và Đào tạo Thanh Hóa điều động đã mạnh dạn

đưa ra một số giải pháp giúp GV tiếp cận chương trình GDPT mới môn Lịch sử

và vận dụng các PPDH theo định hướng phát triển năng lực như sau:

Giải pháp 1: Giúp cho cán bộ, GV hiểu về chương trình GDPT mới –

2018 với các nội dung sau:

* Kiến thức Lịch sử ở trườngTiểu học với việc giáo dục thế hệ trẻ.

Mục tiêu giáo dục của Lịch sử ở trường tiểu học là trang bị cho HS những

kiến thức cơ bản, cần thiết, tiêu biểu về lịch sử dân tộc Qua đó góp phần phát

triển ở HS các năng lực chung, năng lực môn học và giáo dục lòng yêu quê

hương, đất nước, truyền thống dân tộc cho các em…Từ mục tiêu chung, nội

dung giáo dục lịch sử ở tiểu học phải thực hiện những yêu cầu cụ thể:

- Thứ nhất, bồi dưỡng kiến thức (hình thành kiến thức): Đó là những kiến

thức cơ bản, tối ưu, cần thiết cho việc hiểu biết khái quát của HS về lịch sử dân

tộc Bao gồm các sự kiện, hiện tượng, nhân vật tiểu biểu tương đối có hệ thống

theo dòng thời gian của lịch sử Việt Nam từ buổi đầu dựng nước cho đến nay

Bồi dưỡng kiến thức là khâu quan trọng đầu tiên trong dạy học lịch sử Bởi vì,

kiến thức chính là cơ sở rèn luyện kĩ năng, định hướng thái độ để qua đó góp

phần hình thành, phát triển các năng lực và phẩm chất

- Thứ hai, hình thành, phát triển kĩ năng học tập lịch sử: Xuất phát từ đặc

điểm của kiến thức lịch sử và quá trình nhận thức lịch sử của HS, trong dạy học

ở tiểu học cần bước đầu hình thành và phát triển ở HS những kĩ năng học tập

phù hợp như tri giác tài liệu, đồ dùng trực quan, hình dung tưởng tượng, nhớ, sử

dụng sách giáo khoa và các tài liệu tham khảo, tự học và vận dụng kiến thức

Hình thành và phát triển các kĩ năng học tập bộ môn có tầm quan trọng đặc biệt

Đây là một biểu hiện, một điều kiện cần thiết, một yếu tố trong tổ hợp các yếu tố

tạo nên năng lực học tập

- Thứ ba, hình thành thái độ: Các nhà Tâm lý khi phân tích cấu trúc của

nhân cách cho rằng: “thái độ là trạng thái tâm lí biểu hiện phản ánh tâm lí ưa

thích hay ghét bỏ đối với sự kiện (xã hội), con người, vật thể dựa trên cơ sở

nhận thức, tình cảm, thang giá trị dẫn đến ứng xử” Trong học tập lịch sử, thái

độ của HS được thể hiện ở xúc cảm, phản ứng tự nhiên đối với các sự kiện, hiện

tượng, nhân vật lịch sử như hồi hộp, xúc động, cảm giác ngạc nhiên, đồng tình

hay phản đối, vui mừng hay đau khổ, khâm phục ngưỡng mộ hay căm ghét…;

tinh thần thái độ học tập đúng đắn như kiên trì, vượt khó, chuyên cần…Định

hướng thái độ cho HS trong dạy học Lịch sử có vai trò đặc biệt quan trọng Nếu

không khơi dậy trong trái tim HS thái độ xúc cảm lịch sử, thì khó có thể giáo

dục các em những tư tưởng, tình cảm, đạo đức đúng đắn, vì vậy, định hướng thái

độ là cơ sở để bồi dưỡng cho người học những phẩm chất đạo đức đúng đắn

Ba mặt hình thành kiến thức, phát triển kĩ năng, định hướng thái độ có quan

hệ mật thiết với nhau Hình thành kiến thức tốt sẽ giúp thực hiện hiệu quả nhiệm

vụ phát triển kĩ năng và định hướng thái độ Ngược lại, phát triển kĩ năng và

định hướng thái độ tốt cũng làm cho khâu hình thành kiến thức vững chắc hơn

Trên cơ sở thực hiện ba yêu cầu cụ thể trên, dạy học Lịch sử ở trường tiểu học

góp phần từng bước hình thành, phát triển cho HS các năng lực chung, năng lực

bộ môn và những phẩm chất đạo đức Như vậy, hình thành kiến thức, phát triển

kĩ năng và định hướng thái độ là những mục tiêu cụ thể phải đạt được Còn năng

lực và phẩm chất là mục đích phải hướng tới của quá trình dạy học Lịch sử ở

trường phổ thông nói chung, tiểu học nói riêng

* Vai trò, ý nghĩa của việc dạy học theo hướng phát triển năng lực HS

- Bối cảnh thế giới hiện nay đặt ra cho giáo dục một vai trò mới, là động

lực phát triển kinh tế thông qua nguồn đào tạo nhân lực Giáo dục đang trở thành

lực lượng sản xuất trực tiếp Vì vậy, bước sang thế kỉ XXI, giáo dục được đặt ở

vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển đất nước của hầu hết các quốc gia

trên thế giới Chiến lược phát triên của các quốc gia rất đa dạng, tùy theo điều

kiên, hoàn cảnh từng nước Song mục tiêu hướng tới của các nền giáo dục là

phải đào tạo thế hệ trẻ có bốn trụ cột mà UNESCO nêu ra: “Học để biết, học để

làm, học để chung sống và học để khẳng định mình” Giáo dục Việt Nam không

thể đi ngoài xu thế chung Đào tạo những con người phát triển toàn diện, trong

đó hình thành, phát triên năng lực và bồi dưỡng các phẩm chất đạo đức đúng

đắn là rất cần thiết Dạy học theo hướng phát triển năng lực người học sẽ góp

phần đắc lực vào thực hiện mục tiêu giáo dục đặt ra

- Dạy học theo hướng phát triển năng lực HS góp phần thực hiện đổi mới

giáo dục nói chung, PPDH nói riêng Đứng trước yêu cầu phát triển kinh tế hiện

nay, các nước trên thế giới tiến hành đổi mới giáo dục từ mô hình nhà trường

khép kín sang mô hình “mở”, tăng cường đối thoại với xã hội, dạy học gắn bó

chặt chẽ với nghiên cứu khoa học - công nghệ và ứng dụng Trong dạy học, GV

phải đổi mới PPDH, từ chỗ cung cấp kiến thức sang hướng dẫn HS phương pháp

phân tích, tổng hợp thông tin sáng tạo để chiếm lĩnh lấy kiến thức; tức là chuyển

từ mô hình dạy học lấy “GV làm trung tâm” sang mô hình dạy học “lấy trò làm

trung tâm” Thực chất của việc “lấy HS làm trung tâm” là phát huy tính tự giác,

tích cực chủ động nhận thức của người học Muốn thực hiện được phải chuyển

từ dạy học tiếp cận nội dung sang dạy học theo hướng tiếp cận năng lực Như

vậy, có thể nói, đổi mới là phương thức để phát triển năng lực HS, phát triển

năng lực là cái đích hướng tới của việc đổi mới Dạy học theo hướng phát triển

năng lực góp phần tích cực vào đổi mới giáo dục nói chung, PPDH nói riêng

Giải pháp 2: Giúp CBGV hiểu về nội dung và các biểu hiện năng lực của

phân môn Lịch sử ở Tiểu học

Mặc dù chưa có sách giáo khoa mới, song dạy học Lịch sử ở trường tiểu

học cần phải theo hướng phát triển năng lực HS Muốn vậy, GV phải nắm vững

nội dung, biểu hiện của các năng lực mà chương trình mới đưa ra để vận dụng

Theo chương trình mới, dạy học Lịch sử ở tiểu học theo hướng phát

triển năng lực HS, trước hết phải góp phần hình thành và phát triển các năng

lực chung

- Năng lực tự chủ và tự học

Về mục tiêu học tập Ghi nhớ được nhiệm vụ, yêu cầu cần đạt do GV đưa ra

để thực hiện

Về kế hoạch học tập Biết tự lập thời gian biểu hàng ngày

Thực hiện kế hoạch - Tự làm theo thời gian biểu hàng ngày

- Tự vận dụng các cách học theo hướng dẫn và giải quyết các nhiệm vụ, yêu cầu của GV

- Năng lực giao tiếp và hợp tác

Về giao tiếp

- Sử dụng trôi chảy Tiếng Việt

- Nhận ra được mục đích của giao tiếp

- Tập trung chú ý khi giao tiếp

- Diễn đạt rõ ràng ý kiến của mình khi giao tiếp

Về hợp tác

- Thích sự trao đổi, giúp đỡ nhau trong học tập

- Biết làm việc theo nhóm, biết được trách nhiệm của mình trong nhóm

- Biết chia sẻ suy nghĩ với bạn

- Biết lắng nghe ý kiến của bạn, của thầy cô

- Tự tin khi đưa ra ý kiến của mình

- Biết cùng các bạn xây dựng ý tưởng trong việc giải quyết nhiệm vụ học tập và báo cáo sản phẩm của nhóm

- Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo

- Biết tìm kiếm thông tin để giải quyết vấn đề

- Bước đầu biết phân tích, tổng hợp, so sánh thông tin

- Biết đưa ra ý kiến nhận xét, đánh giá

Các năng lực đặc thù cần hình thành và phát triển trong dạy học Lịch

sử

- Năng lực nhận thức lịch sử

Tri giác tài liệu sự

kiện, hình dung,

tưởng tượng, nhớ (tái

hiện lịch sử)

- Nêu tên, kể về các nhân vật lịch sử quan trọng

- Trình bày, mô tả được các sự kiện, hiện tượng lịch sử quan trọng đã diễn ra

Tư duy lịch sử Nhận xét, giải thích được kết quả của các sự kiện, hiện tượng lịch sử

Ví dụ, để từng bước hình thành cho HS năng lực nhận thức lịch sử,khi dạy

các bài học về “Nước Đại Việt buổi đầu thời Hậu Lê” (thế kỉ XV), trước hết HS

tái hiện được sự kiện, hiện tượng lịch sử tức là thông qua hoạt động tri giác tài

liệu học tập, hình dung tưởng tượng, nhớ, các em sẽ nêu được tên, kể lại những

nét đơn giản về Lê Lợi - người lãnh đạo khởi nghĩa Lam Sơn; mô tả được những

nét chính chiến tháng Chi Lăng và nêu được kết quả của chiến thắng; mô tả

được những nét chính về cách tổ chức quản lý đất nước thời Hậu Lê, nêu tên, nét

chính của bộ luật Hồng Đức; mô tả được những nét chính về tổ chức quản lý

giáo dục thời Hậu Lê, nêu tên và kể đơn giản về thành tựu văn học, khoa học

thời Hậu Lê, nêu tên và đóng góp của Nguyễn Trãi và Lê Thành Tông

Sau đó, HS sử dụng hoạt động tư duy ở mức độ đơn giản để nhận xét kế

sách đánh giặc của quân dân ta dưới sự lãnh đạo của Lê Lợi; nhận xét tổ chức

quản lý đất nước thời Hậu Lê, thành tựu giáo dục, văn hóa khoa học thời Hậu

Lê, giải thích kết quả của chiến thắng Chi Lăng, kết quả chính sách giáo dục của

nhà Hậu Lê, Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông là những nhà văn hóa tiêu biểu cho

giai đoạn này

- Năng lực tìm tòi khám phá lịch sử- tìm hiểu lịch sử

Nêu được ý kiến phân tích, so sánh, đánh giá đơn giản

về sự kiện, hiện tượng lịch sử

Ví dụ: Để từng bước hình thành cho HS năng lực tìm tòi, khám phá lịch sử,

khi dạy bài 25 “Quang Trung đại phá quân Thanh” năm 1789 (lớp 4), GV hướng

dẫn HS phát hiện vấn đề lịch sử, thông qua thắc mắc: Những chi tiết nào trong

bài thể hiện quyết tâm đánh giặc và tài nghệ quân sự của Quang Trung trong

cuộc đại phá quân Thanh? Dựa vào hướng dẫn của GV, HS thu thập thông tin để

giải quyết HS quan sát, tra cứu lược đồ trong sách giáo khoa, nội dung phần

chữ viết trong sách giáo khoa, ghi lại những ý chính để trình bày ý kiến của

mình trong thảo luận Thông qua trao đổi thảo luận, HS sẽ thấy rõ quyết tâm

đánh giặc và tài nghệ quân sự của Quang Trung thể hiện ở một số chi tiết: Hành

quân bộ từ Huế ra Bắc, tiến quân trong dịp Tết, cách đánh ở trận Ngọc Hồi,

Đống Đa…Cuối cùng, GV hướng dẫn HS rút ra kết luận, đánh giá: quyết tâm

đánh giặc của Quang Trung và quân sĩ thể hiện ở tinh thần vượt khó khăn vất vả

hành quân bộ vào dịp Tết Lợi dụng dịp Tết, quân giặc chủ quan, ông đã vận

dụng cách đánh linh hoạt, sáng tạo khi tấn công đồn Ngọc Hồi, Đống Đa thể

hiện tài quân sự của Quang Trung Làm như vậy, GV dần dần hình thành năng

lực tìm tòi, khám phá lịch sử

- Năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học

cũ hiểu kiến thức mới

- Tái hiện kiến thức cũ

- So sánh với kiến thức mới

- Rút kết luận (ở mức đơn giản)-Vận dụng kiến thức

thực tế vào cuộc sống

- Rút kinh nghiệm, bài học của sự kiện, hiện tượnglịch sử ở mức đơn giản

- Sưu tầm tranh ảnh, tài liệu về sự kiện lịch sử

- Đề xuất được ý tưởng và thực hiện được một số hành

động bảo vệ di tích lịch sử, văn hoá,

Trình bày quan điêm

của bản thân về vấn

đề lịch sử

- Nêu được ý kiến cá nhân khi đánh giá một sự kiện, hiện tượng lịch sử ở mức đơn giản

Ví dụ: Sau khi học xong bài 11 “Nhà Trần thành lập” (lớp 4), GV hướng

dẫn HS về nhà điền vào sơ đồ thể hiện tổ chức bộ máy nhà nước thời Trần Để

làm bài tập, HS phải vận dụng những kiến thức đã học để điền vào sơ đồ Việc

làm này giúp HS củng cố, khắc sâu kiến thức đã học, đồng thời từng bước rèn

luyện cho các em biết vận dụng kiến thức vào thực hành bộ môn

Hoặc qua việc hướng dẫn HS lập bảng so sánh đơn giản về vị trí, địa thế

vùng đất Hoa Lư và Đại La, HS được tập dượt vận dụng kiến thức cũ để hiểu

kiến thức mới, thấy được lợi thế của vùng đất Đại La Hoặc, khi dạy học bài 6

“Quyết chí ra đi tìm đường cứu nước” (lớp 5), trên cơ sở biết lí do vì yêu

nước, thương dân, Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước và những chi

tiết thể hiện ý chí quyết tâm của Bác, HS sẽ rút ra cho bản thân bài học về sự

quyết tâm trong học tập dưới sự hướng dẫn của GV… Mặt khác, qua bài học

các em nhận thức được vì sao bến cảng Nhà Rồng được công nhận là di tích

lịch sử, HS sẽ thấy rõ trách nhiệm của thế hệ trẻ trong việc bảo tồn, gìn giữ

Những việc này sẽ góp phần rèn luyện cho HS năng lực vận dụng kiến thức

vào thực tiễn cuộc sống

Giải pháp 3: Giúp CBGV hiểu về cấu trúc các mạch nội dung kiến thức

và những yêu cầu đối với GV khi dạy học Lịch sử ở tiểu học theo định hướng

phát triển phẩm chất, năng lực

- Cấu trúc mạch nội dung kiến thức mang tính tích hợp cao, trước hết là

tích hợp giữa kiến thức lịch sử và kiến thức địa lí Mỗi mạch nội dung cụ thể đều

bao gồm những mạch nội dung nhỏ hơn, và mỗi mạch nội dung nhỏ này chứa

đựng phần lớn hoặc kiến thức lịch sử, hoặc kiến thức địa lí, hoặc kiến thức văn

hóa - xã hội Ví dụ, mạch nội dung “Miền núi và trung du Bắc Bộ” bao gồm các

mạch nội dung về địa lí, về lịch sử và về văn hóa: Thiên nhiên; Dân cư và một

số nét văn hóa; Đền Hùng và giỗ Tổ Hùng Vương; Chiến khu - căn cứ địa Việt

Bắc Đây là một đặc điểm khác biệt so với việc phân ra hai phần khá riêng

biệt là phần Lịch sử và phần Địa lí như trong thiết kế của Chương trình

2006

- Tính tích hợp cao trong cách thiết kế các mạch nội dung kiến thức còn

được thể hiện rất rõ trong “hệ thống” yêu cầu cần đạt đối với mỗi mạch nội dung

nhỏ Có thể, các mạch nội dung này thiên về nội dung kiến thức lịch sử, hay

kiến thức địa lí, hoặc kiến thức về văn hóa, nhưng các yêu cầu cần đạt của mạch

nội dung đó lại là một sự tổng hợp các yêu cầu về kiến thức liên môn/ đa môn/

liên ngành Ví dụ, yêu cầu cần đạt đối với mạch nội dung nhỏ “Thăng Long - Hà

Nội” (trong mạch nội dung “Đồng bằng Bắc Bộ”) đề cập tới một yêu cầu mang

tính “tổng hợp”, chỉ xét riêng về yếu tố kiến thức Yêu cầu cần đạt của mạch nội

dung này bao gồm: Sử dụng bản đồ/lược đồ xác định được vị trí của Thăng

Long Hà Nội; phân tích được một số khó khăn và thuận lợi của Thăng Long

-Hà Nội qua lược trích một đoạn trong Chiếu dời đô của Lý Công Uẩn; nêu được

một số tên gọi khác của Thăng Long - Hà Nội; trình bày được những nét khái

quát về lịch sử - văn hoá của Thăng Long - Hà Nội trong quá khứ và hiện tại

thông qua một số di tích, công trình tiêu biểu; thể hiện được cảm xúc, có ý thức

giữ gìn và phát huy truyền thống văn hoá của Thăng Long - Hà Nội

- Ví dụ rõ nhất là mạch nội dung “Tìm hiểu thế giới” mạch nội dung này

được cấu tạo bởi 03 mạch nội dung nhỏ hơn giúp cho HS tiểu học có một cái

nhìn khái quát nhất, cơ bản nhất và rất phù hợp lứa tuổi các em Đó là những

mạch kiến thức nhỏ: Các châu lục và đại dương thế giới, Dân số và các chủng

tộc trên thế giới, Một số nền văn minh nổi tiếng thế giới…

* Một số điểm khác biệt về nội dung kiến thức và thiết kế cấu trúc mạch

nội dung giữa Chương trình năm 2018 và Chương trình năm 2006

+ Lớp 4:

Nội dung Lịch sử của Chương trình 2006 được trình bày ở mức độ đơn giản,

nhưng thể hiện phần nào tính hệ thống của sự kiện lịch sử và tiến trình lịch sử

Nội dung lịch sử của Chương trình 2018 được trình bày trong sự lồng ghép,

tích hợp với nội dung địa lí, văn hóa Sự kiện lịch sử không tŕnh bày theo tiến

tŕnh mà được trình bày với ý nghĩa là sự kiện tiêu biểu của vùng, miền

+ Lớp 5:

Cấu trúc CT 2006 là trình bày theo tiến trình lịch sử, ở lớp 5 là từ 1858 đến

giai đoạn thống nhất đất nước (sau 1975) Cấu trúc của CT 2018 là cấu trúc tích

hợp trong một mạch nội dung, cấu trúc theo vấn đề/chủ đề chứ không tuân thủ

“nghiêm ngặt” theo tiến trình lịch sử

Nội dung chương trình 2018 được tinh giản, chọn lọc hơn Một vấn đề mới

được đưa vào nội dung chương trình: Tìm hiểu một số nền văn minh cổ đại tiêu

biểu; Các nhà nước đầu tiên ngoài Văn Lang – Âu Lạc: Phù Nam, Champa; Bảo

vệ chủ quyền biển đảo của cha ông

* Để vận dụng và tiếp cận chương trình GDPT mới 2018, GV cần có

những yêu cầu sau:

- Nhận thức rõ vai trò của môn Lịch sử trong giáo dục phổ thông: Môn

Lịch sử có vai trò quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu chung Học Lịch sử

không chỉ giúp cho HS hiểu biết quá khứ, nhận thức được hiện tại mà còn hành

động đúng trong tương lai Bởi vì “Lịch sử là thầy dạy của cuộc sống” Lịch sử

lấy kinh nghiệm của quá khứ, bài học sự thành công hay thất bại, về cái tốt, cái

xấu vì sự tiến bộ hay lạc hậu… của lịch sử để giáo dục HS Do đó học tập lịch

sử là vô cùng cần thiết đối với thế hệ trẻ

- Nhận thức đúng và thể hiện rõ vai trò tổ chức, hướng dẫn, điều khiển của

GV đối với hoạt động nhận thức lịch sử của học sinh: Vai trò của người thầy

trong dạy học có sự thay đổi GV từ người truyền thụ kiến thức theo cách truyền

thống sang người tổ chức, hướng dẫn, điều khiển hoạt động nhận thức của HS

GV phải định hướng vào công nghệ, có trách nhiệm không phải chỉ với việc dạy

của bản thân, mà còn cả với việc học của HS Do đó, trong dạy học, GV là

người thiết kế các hoạt động và giao nhiệm vụ học tập cho HS, tổ chức HS làm

việc Đồng thời, GV cũng là người hướng dẫn, huấn luyện HS quan sát, phân

tích, tổng hợp thông tin để chiếm lĩnh kiến thức

- Khai thác triệt để kiến thức cơ bản trong chương trình, sách giáo khoa

hiện hành để hình thành, phát triển năng lực học sinh: Chương trình Lịch sử lớp

4, 5 hiện hành yêu cầu HS nhận biết được các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch

sử tiêu biểu theo hệ thống theo dòng thời gian của lịch sử Việt Nam từ buổi đầu

dựng nước cho tới nay Để thực hiện việc dạy học theo hướng phát triển năng

lực HS, GV phải nắm vững nội dung cơ bản đã nêu trong sách giáo khoa và khai

thác triệt để những kiến thức đó thông qua các PPDH, cách thức tổ chức HS

- Nắm vững những tiêu chí về kĩ năng trong chương trình hiện hành kết

hợp với các năng lực môn học trong chương trình mới: Kĩ năng là một biểu hiện,

một điều kiện cần thiết, một yếu tố trong tổ hợp các yếu tố tạo nên năng lực học

tập cho HS Trong mục tiêu chương trình lịch sử lớp 4, 5 hiện hành đưa ra có

mục tiêu về kĩ năng Đây chính là những gợi mở về các biểu hiện của năng lực

cần rèn luyện, hình thành cho HS GV cần bám sát những tiêu chí này kết hợp

với nắm vững nội dung, biểu hiện của các năng lực môn học cần hình thành cho

HS tiểu học để lập kế hoạch dạy học và tiến hành các hoạt động dạy học

-Thực hiện hiệu quả tích hợp liên môn (lịch sử, địa lí) và tích hợp đa môn

trong dạy học lịch sử: Dạy học tích hợp là định hướng về nội dung và PPDH,

trong đó GV tổ chức, hướng dẫn để HS biết huy động tổng hợp kiến thức, kĩ

năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập,

thông qua đó hình thành những kiến thức, kĩ năng mới, phát triển những năng

lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề trong học tập và trong thực tiễn

cuộc sống” Tích hợp có nhiều hình thức và cấp độ khác nhau

Giải pháp 4: Giúp CBGV rà soát, bổ sung, sắp xếp các nội dung dạy

học Lịch sử trong chương trình hiện hành

Việc rà soát, bổ sung, sắp xếp các nội dung dạy học Lịch sử trong chương

trình hiện hành thực hiện theo các hướng:

- Việc dạy học lịch sử cần quan tâm hơn tới việc tích hợp trong các môn

học và hoạt động giáo dục Tri thức lịch sử có thể được giới thiệu không chỉ ở

sách giáo khoa mà hoàn toàn có thể được giới thiệu trong các bài học môn Tiếng

Việt, bài học Đạo đức, hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp, các sinh hoạt tập

thể, các mối quan hệ tương tác giữa HS, nhà trường với địa phương, cộng

đồng Tích hợp các môn học và hoạt động giáo dục trong dạy học Lịch sử sẽ

góp phần tránh sự trùng lặp kiến thức giữa các môn học, tránh tính hàn lâm và

tạo ra sự hấp dẫn của giáo dục lịch sử

- Xác định các nội dung kiến thức lịch sử liên quan đến địa phương nhằm

tăng cường nội dung giáo dục lịch sử địa phương với các mức độ và hình thức

phù hợp

- Với những bài học trong sách giáo khoa thuộc chương trình hiện hành có

nội dung liên quan chặt chẽ với nhau, có thể sắp xếp, xây dựng thành một bài

học được dạy trong 2 hoặc 3 tiết Trong bài học này, trên cơ sở đáp ứng chuẩn

kiến thức, kĩ năng của chương trình, có thể thiết kế các hoạt động mà sách giáo

khoa hiện hành không quy định rõ nét như các yêu cầu về thực hành, vận dụng