SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT HÀ TRUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM GIẢI PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC ĐỌC HIỂU CHO HỌC SINH THPT QUA MỘT SỐ DẠNG ĐỀ NGHỊ LUẬN VỀ ĐOẠN TRÍCH TRONG TÁC PHẨ
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THPT HÀ TRUNG
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
GIẢI PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC ĐỌC HIỂU CHO HỌC SINH THPT QUA MỘT SỐ DẠNG ĐỀ NGHỊ LUẬN VỀ
ĐOẠN TRÍCH TRONG TÁC PHẨM VĂN XUÔI
Người thực hiện : Hoàng Thị Ngọc Lan Chức vụ : Giáo viên
SKKN thuộc lĩnh vực (môn) : Ngữ văn
Trang 2THANH HÓA, NĂM 2020
MỤC LỤC
1 MỞ ĐẦU……… ……1
1.1 Lý do chọn đề tài……… 1
1.2 Mục đích nghiên cứu……….1
1.3 Đối tượng nghiên cứu………2
1.4 Phương pháp nghiên cứu……… 2
1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm……….2
2 NỘI DUNG………2
2.1 Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn……… 2
2.1.1 Cơ sở lí luận……….……… 2
2.1.2 Cơ sở thực tiễn……… ……… 3
2.2 Các giải pháp thực hiện vấn đề ……… ……… 4
2.2.1 Tri thức đọc hiểu văn bản văn học……… ……… 4
2.2.2 Nâng cao năng lực đọc hiểu qua dạng đề nghị luận về đoạn văn trong tác phẩm văn xuôi……… 5
2.2.3 Nâng cao năng lực đọc hiểu qua dạng đề nghị luận về nhân vật trong trích đoạn tác phẩm văn xuôi……….13
2.3 Hiệu quả của ứng dụng sáng kiên kinh nghiệm trong thực tiễn giảng dạy……… ……….18
3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ……… 19
3.1 Kết luận………19
3.2 Kiến nghị……… 20
Trang 3TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Vũ Quốc Anh - Hà Bình Trị- Nguyễn Quang Cương (1990), Mẹo luật viết văn
hay và những bài văn hay mới nhất (NXB Trường ĐHSP Qui Nhơn).
2 Bộ giáo dục và Đào tạo (2010), Nghiên cứu Khoa học sư phạm ứng dụng, (NXB
Đại học sư phạm)
3 Nguyễn Đăng Mạnh (1994), Muốn viết được bài văn hay (NXB Giáo dục)
4 Nhà Xuất bản Giáo Dục (2014), Ngữ văn 8, tập 1, tr 34
5 Nhà Xuất bản Giáo Dục (2014), Ngữ văn 9, tập 2, tr 43
6 Nhà Xuất bản Giáo Dục (2014), Ngữ văn 10, tập 1, 2.
7 Nhà Xuất bản Giáo Dục (2014), Ngữ văn 11, tập1, 2.
8 Nhà Xuất bản Giáo Dục (2014), Ngữ văn 12, tập 1, 2.
9 Đinh Xuân Quỳnh (1999), Ngữ pháp văn bản (Trường Đại học sư phạm Huế).
10 Sở giáo dục và Đào tạo Thanh Hóa (2017), Tài liệu bồi dưỡng giáo viên Trung
học phổ thông (Tài liệu lưu hành nội bộ).
Trang 4
1 MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài
Trong lịch sử giáo dục của các nước trên thế giới nói chung và Việt Nam nóiriêng, đọc hiểu vốn là một trong những nội dung cốt yếu ở nhà trường phổ thôngbởi tầm quan trọng của nó Năng lực đọc hiểu văn bản chính là năng lực công cụ:
“Biết đọc, biết viết là cơ sở và công cụ cho việc học những nội dung khác, nhữngmôn học khác Ban đầu là học để biết đọc, biết viết, sau đó thông qua đọc và viết
để học, học trong nhà trường và học suốt đời Cũng phải thông qua đọc và viết thìlàm mới có hiệu quả cao” Do đó “dạy đọc hiểu là tạo nền tảng văn hóa cho ngườiđọc”
Chương trình Ngữ văn THPT hiện nay, các tiết đọc hiểu văn bản, trong đó baogồm cả văn bản văn học và văn bản nhật dụng chiếm thời lượng tương đối lớn Kĩnăng đọc- hiểu văn bản cũng là một kĩ năng cơ bản mà giáo viên dạy Ngữ văn cầnphải hình thành cho học sinh trong suốt quá trình học tập Đây cũng là một tronghai kĩ năng quan trọng (cùng với kĩ năng viết- tạo lập văn bản) của học sinh cần thểhiện trong công tác kiểm tra, đánh giá thông qua các kì thi mà Bộ GD & ĐT yêucầu Trong những năm gần đây, đề thi THPT quốc gia môn Ngữ văn có sự thay đổilớn từ cấu trúc, nội dung đến thời gian thi, các đề văn “mở” hơn và yêu cầu đối với
kĩ năng đọc- hiểu đối với học sinh cũng được chú ý nhiều hơn Đặc biệt, trong nămhọc 2014- 2015 với sự chỉ đạo “đổi mới dạy học và kiểm tra đánh giá kết quả họctập theo định hướng phát triển năng lực học sinh”, các bài tập đọc hiểu và ứng dụng
kỹ năng đọc hiểu trong việc tạo lập văn bản ở câu nghị luận văn học đã trở thànhmột phần không thể thiếu trong các đề thi, kiểm tra Chính vì vậy, rèn luyện kĩnăng đọc- hiểu cho học sinh như thế nào để đạt hiệu quả tối ưu là điều mà bất cứgiáo viên dạy Ngữ văn nào cũng quan tâm và trăn trở
Xuất phát từ những lí do đó, chúng tôi đã tăng cường nhiều biện pháp, nhiềudạng bài tập để nâng cao năng lực đọc hiểu cho học sinh, trong đó chú ý đến việctích hợp rèn luyện kĩ năng đọc hiểu gắn liền với kĩ năng viết bài nghị luận về đoạntrích trong tác phẩm văn xuôi bởi lẽ với dạng đề nghị luận này, do kỹ năng đọc hiểu
và cảm thụ văn chương còn nhiều hạn chế, chưa biết cách khai thác chi tiết và đánhgiá khái quát vấn đề nên học sinh rất hoang mang và lúng túng trong việc nhận thức
đề và xử lí đề Chính vì vậy, bình thường nhiều học sinh vốn đã không thích họcvăn, ngại đọc văn bản tác phẩm văn xuôi nay lại thêm nản do đề thi khó, dẫn đếnkết quả bài làm không cao Trước thực trạng đáng lo ngại này đã thôi thúc người
viết quyết định nghiên cứu và thực hiện đề tài : “Giải pháp nâng cao năng lực
đọc- hiểu cho học sinh trung học phổ thông qua một số dạng đề nghị luận về đoạn trích trong tác phẩm văn xuôi”.
1.2 Mục đích nghiên cứu
Hình thành phương pháp và rèn luyện năng lực đọc hiểu để học sinh chủ động,
tự tin trong nhận thức và xử lí đề thi, tạo cho các em cơ sở tiếp cận các văn bản tácphẩm tự nhiên để từ đó có thêm hứng thú với bộ môn Ngữ văn
Trang 51.3 Đối tượng nghiên cứu
Năng lực đọc hiểu ,vận dụng kĩ năng đọc hiểu vào quy trình nhận thức và xử lí
dạng đề nghị luận về đoạn trích trong tác phẩm văn xuôi theo định hướng cấu trúc
đề thi THPT Quốc gia
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu những tài liệu có liên quan đến năng lực đọc hiểu phương pháp,
kỹ năng làm bài nghị luận văn học; Điều tra khảo sát nắm bắt tình hình thực tế,tiến hành thực nghiệm rèn luyện kỹ năng viết bài nghị luận bằng các đề cụ thể vềmột số đoạn trích ở các tác phẩm văn xuôi trong chương trình lớp 12 cho học sinh
1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm
Đề tài hướng đến nghiên cứu năng lực đọc hiểu và tích hợp kĩ năng đọc hiểuvới phương pháp làm bài nghị luận về đoạn trích trong tác phẩm văn xuôi theo cấutrúc đề thi THPT Quốc gia môn Ngữ văn với đối tượng là học sinh học ban cơbản Ngưỡng tiếp nhận của các em còn thấp nên để phù hợp với cách đổi mới đề thitốt nghiệp, đề tài đã đưa ra những bước đi, những biện pháp cụ thể, phù hợp vớimột số dạng đề thường gặp
2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn
2.1.1 Cơ sở lí luận
Trong quá trình đổi mới giáo dục nói chung và đổi mới giáo dục THPT nóiriêng, mục tiêu, nội dung giáo dục đã được đổi mới, đáp ứng nhu cầu mới của nền
kinh tế xã hội đang phát triển Tài liệu tập huấn “Dạy học và kiểm tra đánh giá kết
quả học tập theo định hướng phát triển năng lực học sinh” của Bộ Giáo dục và đào
tạo (năm 2014) đã xác định rõ: “Dạy học đọc- hiểu là một trong những nội dung cơbản của đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn trong việc tiếp nhận văn bản Cáchdạy đọc- hiểu không nhằm truyền thụ một chiều cho học sinh những cảm nhận củagiáo viên về văn bản được học, mà hướng đến việc cung cấp cho học sinh cách đọc,cách tiếp cận, khám phá những vấn đề về nội dung và nghệ thuật của văn bản, từ đóhình thành năng lực tự đọc một cách tích cực, chủ động, có sắc thái cá nhân…” Tàiliệu cũng đã nêu rõ các nhiệm vụ và các nội dung cơ bản mà học sinh cần đạt đượctrong quá trình dạy học đọc hiểu Theo đó học sinh cần thực hiện được các nộidung: huy động vốn kiến thức và kinh nghiệm của bản thân có liên quan đến chủ
đề, thể loại văn bản; thể hiện những hiểu biết về văn bản; vận dụng những hiểu biết
về các văn bản đã đọc hiểu vào việc đọc các loại văn bản khác nhau, sẵn sàng thựchiện các nhiệm vụ học tập, các nhiệm vụ trong đời sống yêu cầu dùng đến các hoạtđộng đọc hiểu Tài liệu cũng nhấn mạnh, việc dạy đọc hiểu không chỉ rèn luyện chohọc sinh năng lực đọc hiểu mà còn rèn luyện năng lực tạo lập văn bản, đặc biệt lànăng lực viết sáng tạo
Trang 6Giáo sư Trần Đình Sử đã từng khẳng định: “Khởi điểm của môn Ngữ văn là
dạy học sinh đọc hiểu trực tiếp văn bản văn học của nhà văn… Nếu học sinh không trực tiếp đọc các văn bản ấy, không hiểu được văn bản, thì coi như mọi yêu cầu, mục tiêu cao đẹp của môn Văn đều chỉ là nói suông, khó với tới, đừng nói gì tới tình yêu văn học” Do đó, có thể nói rèn luyện năng lực, kĩ năng đọc – hiểu văn bản
cho học sinh là một trong những yêu cầu quan trọng, khoa học và đúng đắn để các
em tiếp cận văn bản văn học, đánh thức tình yêu đối với môn Văn và có khả năngvận dụng sáng tạo kiến thức đã học trong nhà trường vào cuộc sống
Môn Ngữ văn với mục tiêu đặc thù là phải rèn luyện cho học sinh biết cách tưduy hình tượng nghệ thuật, thành thạo kĩ năng đọc - hiểu, cảm thụ tác phẩm vănchương trong hệ thống tích hợp ngang và tích hợp dọc, nên cũng rất cần có sự đổimới trong kiểm tra đánh giá Đặc biệt, kiểu bài nghị luận trong làm văn sẽ cung cấpngữ liệu và rèn luyện cho học sinh nhiều kỹ năng đọc hiểu, kĩ năng tạo lập văn bản
để học sinh chủ động, tích cực và sáng tạo trong những tình huống, trước nhữngvấn đề cụ thể Nhưng đổi mới phương pháp như thế nào để dạy và học môn Ngữvăn tích cực hơn, có hiệu quả cao hơn và gợi được sự hứng thú học tập đối với họcsinh thì không phải là vấn đề đơn giản, không thể thực hiện một cách máy móc, dậpkhuôn, mà đòi hỏi chúng ta phải có quá trình chuẩn bị kiến thức cho học sinh mộtcách chu đáo, lựa chọn phương pháp hướng dẫn làm bài cụ thể sao cho phù hợp vớiđặc điểm tình hình học tập của học sinh ở từng địa phương, từng trường, từng lớp
2.1.2 Cơ sở thực tiễn
2.1.2.1 Thuận lợi
- Học sinh bậc THPT đã được nâng cao hơn ở một số kỹ năng tiếp cận văn bảntrong đó có kĩ năng đọc hiểu và tạo lập văn bản từ những yêu cầu cụ thể Hầu hết,các em có thể đọc hiều đoạn văn, văn bản thành thạo với những kĩ năng phù hợp,viết bài nghị luận văn học đảm bảo các yêu cầu cơ bản về nội dung và hình thức
- Chương trình sách giáo khoa Ngữ văn lớp 12 cũng có nhiều sự đổi mới Trong đó,thời lượng dành cho đọc hiểu tác phẩm và đoạn trích văn xuôi là tương đối lớn.Các tác phẩm văn xuôi được đưa vào chương trình giảng dạy đều là những sáng táctiêu biểu của các nhà văn có tên tuổi
- Hiện nay, công nghệ thông tin phát triển mạnh mẽ, được sự quan tâm hướng dẫncủa gia đình, nhà trường và các thầy cô giáo, học sinh có điều kiện tiếp xúc vớinhiều nguồn tài liệu tham khảo bổ ích giúp các em trang bị thêm kiến thức về đọchiểu các loại văn bản trong đó có văn bản văn học cũng như học hỏi về kỹ nănglàm bài nghị luận
Trang 7- Lượng ngữ liệu được sử dụng trong phần câu hỏi đọc hiểu và câu nghị luận vănhọc là “mở”, những tác phẩm, đoạn trích văn xuôi trong chương trình Ngữ vănTHPT rất hay nhưng đồng thời lại đặt ra rất nhiều vấn đề sâu sắc đòi hỏi học sinhphải đào sâu tìm tòi Vì vậy, khi gặp những dạng đề lạ hoặc có yêu cầu cao mộtchút là các em thường bị hoang mang, bỡ ngỡ, không định hướng được cách làmbài dẫn đến điểm kiểm tra, điểm thi thường rất thấp.
- Trường THPT Hà Trung là trường đóng trên địa bàn huyện với nhiều xã nghèo,
có cả học sinh dân tộc thiểu số nên mặt bằng học sinh thấp, việc lĩnh hội kiến thứccủa các em ngay trong lớp cũng không đồng đều Mặt khác, số tiết học chính khóadành cho môn Ngữ văn hầu hết ở các khối chỉ là 3 tiết trên tuần nên rất khó đểgiáo viên có đủ thời gian hướng dẫn tỉ mỉ thêm kĩ năng đọc hiểu và tạo lập văn bảnsáng tạo cho từng đối tượng học sinh
Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn và thực tế giảng dạy của bản thân, tôi nhận thấy
có mối tương tác hai chiều giữa rèn luyện năng lực đọc hiểu với kĩ năng viết bàinghị luận về một đoạn trích trong tác phẩm văn xuôi Chính vì vậy tôi đã mạnh dạn
nghiên cứu và thực hiện đề tài: “Giải pháp nâng cao năng lực đọc- hiểu cho học
sinh trung học phổ thông qua một số dạng đề nghị luận về đoạn trích trong tác phẩm văn xuôi” Tôi áp dụng việc nâng cao năng lực đọc hiểu cho học sinh THPT
trên cơ sở ngữ liệu trong các dạng đề nghị luận về đoạn trích trong tác phẩm vănxuôi mà các em đã được học trong chương trình
2.2 Giải pháp thực hiện vấn đề
Để nâng cao năng lực đọc hiểu và làm tốt kiểu bài nghị luận về một đoạn văntrong tác phẩm văn xuôi, học sinh cần được trang bị những kiến thức cụ thể sau:
2.2.1 Tri thức đọc hiểu văn bản văn học
Văn bản văn học là một văn bản ngôn từ, là sản phẩm của tưởng tượng, sángtạo, là mô hình cuộc sống được phản ánh bằng nghệ thuật, thể hiện cách nhìn vàthái độ của người viết Theo đó, văn bản văn học được cố định bởi hệ thống kí hiệungôn từ, nhưng ý nghĩa của nó rất phong phú do sự chi phối, tương tác của nhiềuyếu tố khác nhau Ngôn ngữ văn học là ngôn ngữ lạ hóa Cấu trúc văn bản văn học
là một cấu trúc mở, có nhiều khoảng trống về nghĩa… Khi dạy học đọc hiểu vănbản văn học, giáo viên cần chú ý:
- Thứ nhất, tổ chức cho học sinh khám phá văn bản theo một quy trình giải mã vănbản nghệ thuật, chỉ ra sự phù hợp giữa các kí hiệu hình thức văn bản ngôn từ và nộidung, tư tưởng Chú trọng các yêu cầu đọc hiểu từ nhận biết tính toàn vẹn, chỉnhthể trong tiếp nhận đến yêu cầu khám phá tư tưởng, chủ đề, cảm hứng và tình cảm,thái độ của tác giả thể hiện qua hình thức cụ thể của văn bản; liên hệ, mở rộng đểphát hiện những giá trị đạo đức, văn hóa và triết lý nhân sinh; từ đó biết vận dụng,chuyển hóa thành giá trị sống
- Thứ hai, hướng dẫn học sinh tìm hiểu ý nghĩa của văn bản văn học một cách tổnghợp Trước hết là coi trọng văn bản ngôn từ, phân tích cái lý của những hình thứcngữ âm, chữ, từ, câu, đoạn, vần, nhịp, hình ảnh, chi tiết, nhân vật, sự kiện, không
Trang 8gian, thời gian, biểu tượng… để hiểu văn bản văn học không thể thoát ly văn bản.Đọc hiểu văn bản văn học cũng là đi tìm ý đồ sáng tạo, tình cảm, tư tưởng của tácgiả gửi gắm trong đó Tuy nhiên cần thận trọng trong việc diễn giải ý đồ, tư tưởngcủa tác giả Việc đề cao vai trò người đọc của lý thuyết tiếp nhận đã chi phối mạnh
mẽ cách dạy đọc hiểu văn bản văn học Khi dạy giáo viên cần chú ý khai thác vốnhiểu biết đã có của học sinh, khuyến khích sự tìm tòi, liên hệ với hoàn cảnh của cánhân để chỉ ra thông điệp, phát hiện ý nghĩa, góp phần lấp đầy “khoảng trống”của văn bản Kết quả diễn giải ý nghĩa của văn bản phải có sự thống nhất ở cả 3phương diện: cấu trúc văn bản, ý đồ tác giả và vai trò người đọc
- Thứ ba, tùy vào đối tượng học sinh từng cấp, lớp và thể loại văn học mà vận dụngkết hợp các phương pháp, kỹ thuật và hình thức dạy học đọc hiểu cho phù hợp theoyêu cầu phát triển năng lực học sinh như: đàm thoại, diễn giảng, nêu vấn đề, đọcdiễn cảm, đọc phân vai, kể chuyện, đóng vai để giải quyết một tình huống, diễnkịch, hướng dẫn ghi chép, phiếu học tập, nhật ký đọc sách, tổ chức thảo luận,chuyển thể tác phẩm văn học, vẽ tranh, làm phim, trải nghiệm tình huống
- Thứ tư, sử dụng đa dạng các loại câu hỏi ở những mức độ khác nhau để hướngdẫn học sinh đọc hiểu văn bản, đồng thời hình thành kỹ năng đọc Các câu hỏi nhưnêu cảm nhận chung về văn bản, nhận biết các chi tiết quan trọng, nhân vật, cốttruyện…; giải mã và kiến tạo ý nghĩa cho văn bản; phân tích, đánh giá được vai tròcủa các yếu tố hình thức trong việc thể hiện nội dung; khái quát được chủ đề, tưtưởng, cảm hứng, triết lý nhân sinh được thể hiện trong văn bản; liên hệ nội dungcủa tác phẩm với kiến thức và trải nghiệm cá nhân để từ đó rút ra những bài học vềcuộc sống Động viên học sinh nói ra suy nghĩ và cảm nhận của riêng mình, khuyếnkhích sự khác biệt…
Có thể nói hình thành kỹ năng đọc hiểu cho học sinh không thể vội vã mà nêntheo hướng “mưa dầm thấm lâu” Với mỗi văn bản, giáo viên chỉ cần khơi gợi đểhọc sinh tìm kiếm một vài nội dung sâu sắc và hình thức nghệ thuật độc đáo, lý thú;đừng tham lam, ôm đồm với mong muốn nhồi nhét tất cả những gì mình hiểu về tácphẩm ấy vào đầu người học Thỉnh thoảng gặp văn bản khó, kết quả tiết học có khichỉ để lại trong học sinh một ấn tượng nào đó hoặc giúp các em thấy rằng: hiểuđược tác phẩm văn học cũng không dễ, thậm chí có khi không hiểu được
2.2.2 Nâng cao năng lực đọc hiểu qua dạng đề nghị luận về đoạn trích trong tác phẩm văn xuôi
2.2.2.1 Khái quát các dạng đề nghị luận về một đoạn trích trong tác phẩm văn xuôi
Khi đọc hiểu văn bản là tác phẩm văn xuôi, học sinh cần chú ý những vấn đề sau: TÁC PHẨM VĂN XUÔI
Các phương diện nghệ thuật Các phương diện nội dung
- Xây dựng kết cấu
- Xây dựng tình huống - Giá trị hiện thực
- Xây dựng nhân vật - Giá trị nhân đạo
Trang 9- Nghệ thuật ngôn từ v…v…
- Các phương tiện nghệ thuật…
Trước đây trong thời gian 180 phút, đề thi thường hỏi vào các dạng bài phântích tình huống truyện, phân tích nhân vật hoặc so sánh hai tác phẩm trên một sốphương diện Tuy nhiên, hiện nay thời lượng bài thi đã giảm xuống chỉ còn 120phút nên đề thi cũng chỉ còn tập trung vào những dạng đề cơ bản sau:
a Phân tích/ cảm nhận về một đoạn văn, một chi tiết nghệ thuật trong đoạn
Ví dụ: - Cảm nhận về đoạn văn sau:
“Sáng hôm sau, mặt trời lên bằng con sào, Tràng mới trở dậy… (…) Hắn xăm
xăm chạy ra giữa sân, hắn cũng muốn làm một việc gì để dự phần tu sửa lại căn nhà.”
(Trích “Vợ nhặt”- Kim Lân)
b Phân tích/ cảm nhận một khía cạnh, đặc điểm, giai đoạn trong cuộc đời… củanhân vật (Tức là không phân tích cả một nhân vật mà chỉ phân tích một giai đoạntrong cuộc đời nhân vật với những biểu hiện cụ thể được nêu trong đoạn trích)
Ví dụ: - Cảm nhận về sự thay đổi của người đàn bà vợ nhặt trong buổi sáng sớm
hôm sau, khi đã trở thành vợ Tràng (“Vợ nhặt”- Kim Lân)
c Phân tích/ cảm nhận một biểu hiện của tình huống truyện
Ví dụ: - Phân tích những phát hiện của Phùng khi nghe câu chuyện của người
đàn bà hàng chài ở tòa án huyện trong truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa”
(Nguyễn Minh Châu)
d Phân tích/ cảm nhận một khía cạnh của giá trị nội dung
Ví dụ: - Phân tích một biểu hiện của giá trị nhân đạo trong tác phẩm như: Lòngyêu thương con người; Niềm tin vào phẩm chất tố đẹp của con người; Sự cảmthông thấu hiểu và trân trọng con người…
Có thể thấy, cùng nghị luận về đoạn trích văn xuôi nhưng đề thi rất phongphú Mặc dù đã khái quát các dạng đề cơ bản song mọi sự phân loại chỉ mang tínhtương đối bởi vì thực chất trong quá trình làm bài sẽ gặp rât nhiều các dạng đê khácnhau Học sinh cần có sự nhanh nhạy trong nhận thức và khéo léo, linh hoạt trongcách xử lí đề
2.2.2.2 Phương pháp làm dạng bài phân tích/ cảm nhận một đoạn văn
Có thể thấy, xu hướng ra đề thi gần đây của Bộ Giáo Dục thường yêu cầu nghịluận về một đoạn văn hoặc một chi tiết trong tác phẩm văn xuôi Thực ra dạng bàiphân tích/ cảm nhận về một chi tiết, một đoạn trích trong tác phẩm văn xuôi là khákhó đối với học sinh bởi vì khi làm dạng đề này đòi hỏi học sinh phải có kĩ năngđọc hiểu thuần thục để khai thác được chiều sâu chứ không phải chỉ đơn thuần làchiều rộng Chính vì vậy, nếu học sinh không nắm thật kĩ, thật sâu kiến thức về tácphẩm, về từng chi tiết nghệ thuật, không có kỹ năng cảm thụ và khai thác nhữngđặc trưng nghệ thuật của ngôn từ thì sẽ rất rơi vào tình trạng chỉ viết được mộtđoạn văn đã cạn ý Để làm tốt bài nghị luận về một đoạn văn trong tác phẩm vănxuôi, học sinh cần thực hiện các bước sau:
* Bước 1: Nhận diện dạng bài cảm nhận về một đoạn văn trong tác phẩm văn xuôi
Trang 10Cùng là phân tích/ cảm nhận về đoạn văn trong tác phẩm văn xuôi nhưng đề cóthể yêu cầu ở nhiều dạng câu hỏi khác nhau Nhìn chung có thể hệ thống thành 3dạng câu hỏi như sau:
- Phân tích/ cảm nhận đoạn văn sau
- Phân tích/ cảm nhận một khía cạnh thuộc phương diện nội dung hoặc nghệ thuậtcủa đoạn văn
- Phân tích/ cảm nhận đoạn văn, từ đó làm rõ một yêu cầu của đề bài
Ví dụ:
Bà lão cúi đầu nín lặng Bà lão hiểu rồi Lòng người mẹ nghèo khổ ấy còn hiểu ra biết bao nhiêu cơ sự, vừa ai oán vừa xót thương cho số kiếp đứa con mình Chao ôi, người ta dựng vợ gả chồng cho con là lúc trong nhà ăn nên làm nổi, những mong sinh con đẻ cái mở mặt sau này Còn mình thì… Trong kẽ mắt kèm nhèm của bà rỉ xuống hai dòng nước mắt… Biết rằng chúng nó có nuôi nổi nhau sống qua được cơn đói khát này không.
Bà lão khẽ thở dài ngửng lên, đăm đăm nhìn người đàn bà Thị cúi mặt xuống, tay vân vê tà áo đã rách bợt Bà lão nhìn thị và bà nghĩ: Người ta có gặp bước khó khăn, đói khổ này, người ta mới lấy đến con mình Mà con mình mới có vợ được… Thôi thì bổn phận bà làm mẹ, bà đã chẳng lo được cho con…May ra mà qua khỏi được cái tao đoạn này thì thằng con bà cũng có vợ, nó yên bề nó, chẳng may ra ông giời bắt chết cũng phải chịu chứ biết thế nào mà lo cho hết được?
Bà lão khẽ dặng hắng một tiếng, nhẹ nhàng nói với “nàng dâu mới”:
- Ừ, thôi thì các con đã phải duyên phải kiếp với nhau, u cũng mừng lòng…
(“Vợ nhặt”- Kim Lân)
Cùng ngữ liệu là một đoạn văn trên, đề thi có thể hỏi 3 cách khác nhau:
- Đề 1: Cảm nhận về đoạn văn trên
- Đề 2: Cảm nhận về diễn biến tâm trạng nhân vật bà cụ Tứ trong đoạn văn trên
- Đề 3: Cảm nhận về đoạn văn trên, từ đó nhận xét về nghệ thuật miêu tả tâm línhân vật của nhà văn Kim Lân
Với mỗi một đề đều có những yêu cầu khác nhau: Đề 1 sẽ yêu cầu học sinh phântích tất cả các đặc điểm về nội dung và nghệ thuật của đoạn trích; Đề 2 là cảm nhận
về diễn biến tâm trạng của nhân vật Học sinh cần đọc thật kĩ, phân tích sâu nhữngcung bậc, diễn biến cảm xúc của bà cụ Tứ được thể hiện trong đoạn văn; Đề 3 sẽlàm giống đề 1, tuy nhiên còn có một yêu cầu ở cuối là nhận xét về nghệ thuật miêu
tả tâm lí nhân vật của Kim Lân Khi đề bài hỏi thêm ý này, bắt buộc trong phần bàilàm của học sinh phải có thêm một luận điểm riêng về nghệ thuật miêu tả tâm línhân vật của Kim Lân, và luận điểm này sẽ được trình bày ở cuối phần thân bài,sau khi đã phân tích/ cảm nhận về đoạn văn trên Khi đã đọc hiểu được ngữ liệu vànhận diện được đề bài, học sinh sẽ biết cách xử lí đề đúng hướng và hiệu quả
* Bước 2: Tìm hiểu đề : yêu cầu học sinh đọc kĩ đề, gạch chân vào những từ khóaquan trọng để xác định đúng yêu cầu cần nghị luận Khi xác định yêu cầu của đề,cần trả lời 3 câu hỏi sau:
- Vấn đề nghị luận là gì ?
Trang 11- Các thao thác lập luận nào cần sử dụng ? (giải thích, phân tích, chứng minh, bìnhluận, so sánh, bác bỏ…hay tổng hợp các thao tác)
- Dẫn chứng lấy trong phạm vi nào? (Chú ý: chỉ tập trung phân tích/ cảm nhận vấn
đề nghị luận trong đoạn văn đề bài yêu cầu)
* Bước 3: Lập dàn ý: Gạch ra giấy nháp những luận điểm chính, cần cân nhắc xemlượng luận điểm đã đủ so với yêu cầu của đề bài hay chưa, sắp xếp các luận điểmphù hợp
a) Mở bài: Có thể giới thiệu trực tiếp hoặc gián tiếp nhưng cần đảm bảo 2 ý sau:
- Giới thiệu tác giả, tác phẩm: Vị trí, đặc điểm sáng tác của tác giả về nội dung tưtưởng, phong cách nghệ thuật, nhấn mạnh điều gì đã làm nên tên tuổi của tác giảtrong linh vực văn chương
- Giới thiệu đoạn văn cần phân tích: Vị trí của đoạn trích trong tác phẩm, nêu kháiquát nội dung tư tưởng, chủ đề của đoạn văn Thông thường đoạn trích được sửdụng khá dài, vì vậy không nên chép nguyên vẹn đoạn văn vào mở bài mà chỉ cầngiới thiệu nội dung của đoạn văn đó là đảm bảo yêu cầu
b) Thân bài: Không nên phân tích đoạn văn ngay, cần triển khai các luận điểm sau:
- Xác định vị trí của đoạn văn: Nằm ở phần nào (phần đầu, giữa hay cuối truyện?),
có vị trí ra sao trong dòng chảy của cốt truyện, trong kết cấu nghệ thuật của tácphẩm? có vai trò gì trong việc thể hiện nội dung chủ đề tác phẩm ?
- Phân tích/ cảm nhận những đặc sắc nội dung, nghệ thuật của đoạn văn:
+ Về nội dung: Cần chú ý đến 3 vấn đề (có những đoạn văn có cả 3 vấn đề, nhưng
có đoạn văn ít hơn)
(+) Đoạn văn viết về cảnh tượng hoặc tình huống gì? Cảnh tượng/ tình huống ấyđược gợi lên qua những chi tiết, hình ảnh nào ? (về thời gian, không gian, nhân vật)(+) Diễn biến của sự việc được kể đến trong đoạn văn ? Chú ý đến các từ ngữ, chitiết nghệ thuật giàu ý nghĩa
(+) Nhân vật được tái hiện ở những khía cạnh, đặc điểm, phẩm chất nào ? (chú ý:tâm trạng, hành động, ngôn ngữ, tính cách, mối quan hệ với các nhân vật khác…).Qua những đặc điểm của nhân vật trong đoạn văn đã góp phần hoàn thiện bức chândung nhân vật như thế nào ?
+ Về nghệ thuật: (Bám sát vào đặc trưng thể loại của tác phẩm văn xuôi)
• Giọng điệu trần thuật: Nhanh / chậm ? Lạnh lùng / tràn đầy cảm xúc ?
(+) Nghệ thuật xây dựng nhân vật: Nhân vật thiên về hành động hay tâm trạng (chú
ý các chi tiết khắc họa ngoại hình, diễn biến, tâm trạng, tính cách…)
(+) Lựa chọn, sáng tạo các chi tiết nghệ thuật đặc sắc: Chi tiết nào được đặc tả kĩcàng, mang nhiều ý nghĩa biểu tượng ?