Sơ đồ hóa kiến thức nhằm nâng cao chất lượng dạy học lịch sử lớp 12 ở trường THPT ba đình

Đã có rất nhiều hội thảo, nhiều diễn đàn, nhiều bài viết, nhiều ý kiến đưa ra về việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung, môn Lịch sử nói riêng.Chương trình giáo dục phổ thông bàn hàn

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT BA ĐÌNH

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SƠ ĐỒ HÓA KIẾN THỨC NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 12

Ở TRƯỜNG THPT BA ĐÌNH

Người thực hiện: Nguyễn Thị Hương Chức vụ : Giáo Viên

SKKN thuộc môn: Lịch Sử

MỤC LỤC

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài Trang 11.2.Mục đích nghiên cứu Trang 21.3 Đối tượng nghiên cứu Trang 21.4 Phương pháp nghiên cứu Trang 3

2 NỘI DUNG

2.1 Cơ sở lí luận Trang 42.2.Thực trạng vấn đề Trang 52.3 Giải pháp thực hiện Trang 6

a Đối với giáo viên Trang 6

b Đối với học sinh Trang 7

c Một số giải pháp thực tế trong việc hệ thống kiến thức nhằm nâng

cao chất lượng dạy học lịch sử lớp 12 ở trường THPT Ba Đình Trang 72.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm Trang 14

3 KẾT LUẬN

3.1 Kết luận Trang 163.2 Kiến nghị Trang 16

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 MỞ ĐẦU.

1.1 Lí do chọn đề tài

Lịch sử là quá khứ, nhưng quá khứ là một phần tất yếu của hiện tại, không

có quá khứ thì cũng không có tương lai Không biết gì về lịch sử, người ta sẽkhông hình thành được thái độ trân trọng, tình cảm biết ơn và những việc làm tri

ân đối với các bậc “khai quốc công thần”, các vĩ nhân, các anh hùng, liệt sĩ…Không biết gì về lịch sử, người ta cũng không thể hiểu được, giải thích được bảnchất của các hiện tượng, sự việc đang tồn tại, đang vận động và biến đổi khôngngừng…Vì lẽ đó, môn Lịch sử luôn có vị trí và ý nghĩa quan trọng trong chươngtrình giáo dục phổ thông, góp phần giáo dục, đào tạo thế hệ trẻ

Do đó, dạy học Lịch sử trong các trường phổ thông hiện nay đã trở thànhvấn đề đáng quan tâm của xã hội, khiến nhiều lo lắng và trăn trở Đã đến lúckhông thể thờ ơ đối với những người làm công tác giáo dục Là một giáo viêndạy lịch sử 20 năm nay và thường xuyên được giao trách nhiệm dạy các lớp theohọc khối C (Ban KHXH), tôi cũng băn khoăn và trăn trở về vấn đề này Tại saochất lượng bộ môn Lịch sử trong mấy năm trở lại đây lại thấp như vậy Đó thực

sự là những vấn đề đáng báo động

Đã có rất nhiều hội thảo, nhiều diễn đàn, nhiều bài viết, nhiều ý kiến đưa ra

về việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung, môn Lịch sử nói riêng.Chương trình giáo dục phổ thông bàn hành kèm theo Quyết định số16/2006/QQĐ-BGDĐT ngày 5/5/2006 của Bộ trưởng Bộ giáo dục và đào tạo đã

nêu: “phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tích cực tự giác, chủ động

sáng tạo của học sinh phù hợp với đặc điểm môn học, đặc điểm đối tượng học sinh, điều kiện của từng lớp học Bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, khả năng hợp tác, rèn luyện, kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tế, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh"

Như vậy, phương pháp giáo dục hiện nay là phải phát huy tính tích cực, tựgiác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học, bồi dưỡng năng lực tự học, lòngsay mê học tập và ý chí vươn lên Trong học tập nhất là môn Lịch sử, học sinhxem là môn phụ nên học một cách qua loa, học sinh học chỉ là đối phó để cóđiểm Giáo viên giảng, học sinh nghe, giáo viên ghi bảng học sinh chép, giáoviên hỏi học sinh sử dụng sách giáo khoa trả lời Khi kiểm tra các em đọc từ chữđầu đến chữ cuối mà không hiểu mình đang đọc cái gì

Một phần không nhỏ dẫn đến học sinh không ham thích học tập bộ môn

gây cho học sinh hứng thú thực sự để nâng cao chất lượng bộ môn, trong khi đómột số nhà trường hiện nay còn thiếu nhiều phương tiện dạy học Vì vậy, dạyhọc là một hoạt động sáng tạo Không có phương pháp, mô hình nào là bất biến.Vấn đề học sinh chán học và “ngại” học bộ môn Sử là do nhiều nguyên nhân, do

từ nhiều phía Vậy thì giáo viên phải là người biết tìm ra những phương phápmới để tạo cho học sinh tính chủ động nắm bắt, khai thác kiến thức, say mê họctập, biến những số liệu, những Chỉ thị, Nghị quyết thành những nội dung sốngđộng, lôgic

Từ yêu cầu và thực tế trên, đòi hỏi chúng ta phải đổi mới phương pháp dạyhọc lịch sử nhằm giúp học sinh hứng thú học tập, phát huy tính tích cực của họcsinh, giúp học sinh tư duy và nắm được nội dung kiến thức trọng tâm đã học.Vậy làm thế nào để học lĩnh hội được kiến thức trọng tâm và ngày càng yêuthích và say mê môn học? Có rất nhiều biện pháp như: sử dụng đồ dùng trựcquan, hướng dẫn học sinh ghi nhớ sự kiện lịch sử, nắm vững và sử dụng sáchgiáo khoa, sử dụng hệ thống câu hỏi… Nhưng việc dùng sơ đồ để hệ thống hóakiến thức lịch sử là một biện pháp rất quan trọng, giúp học sinh nắm vững hơnnhững kiến thức bài học, hiểu sâu hơn các sự kiện lịch sử gây hứng thú học tậpcho học sinh

Để góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung, dạy học lịch

sử nói riêng, tôi chọn đề tài “Sơ đồ hóa kiến thức nhằm nâng cao chất lượng

dạy học lịch sử lớp 12 ở trường THPT Ba Đình” Với việc nghiên cứu đề tài

này, tôi mong muốn sẽ góp phần giúp giáo viên có một giờ dạy học có hiệu quảtốt hơn, học sinh tích cực chủ động trong việc tiếp thu lĩnh hội kiến thức của bàihọc

1.2 Mục đích nghiên cứu

Nhằm góp một phần giúp các em học sinh có những kiến thức lịch sử nhấtđịnh để trang bị cho những kỳ thi tốt nghiệp, thi học sinh giỏi tỉnh, khắc phụctình trạng “ học vẹt” lịch sử Mục đích chuyển từ quan niệm “giáo viên là trungtâm” sang quan niệm “lấy học sinh làm trung tâm” Giúp các em hình thành vàphát huy tư duy tự học, tự tìm hiểu và giải quyết vân đề liên quan đến lịch sử,nhất là những vấn đề mà giáo viên cũng như học sinh thường sa vào phân tíchchính trị, nặng về giáo điều lý luận

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài xoay quanh việc nghiên cứu giảng dạy và học tập với “Hệ thốnghóa kiến thức lịch sử bằng sơ đồ” Vận dụng sơ đồ trong dạy học lịch sử Đối

tượng nghiên cứu mà tôi áp dụng cho đề tài này là lớp12Q, 12T của trườngTHPT Ba Đình

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp quan sát sư phạm

- Phương pháp điều tra so sánh phân tích tổng hợp

- Phương pháp nghiên cứu sản phẩm sư phạm

- Phương pháp tổng kết qua kinh nghiệm công tác và giảng dạy

- Nghiên cứu các tài liệu về phương pháp dạy học lịch sử

- Sách giáo khoa, sách bài tập, sách giáo viên lịch sử lớp 12

- Sử dụng các câu hỏi điều tra có thể đáp ứng được đầy đủ các yêu cầu củaviệc đánh giá khả năng lĩnh hội kiến thức của học sinh trong việc giảng dạy mônlịch sử lớp12 để khắc phục nhược điểm trong phương pháp kiểm tra đánh giácần phối hợp các phương pháp hiện đại, trong đó có phương pháp kiểm tra bằngcâu hỏi trắc nghiệm khách quan

2 NỘI DUNG

2.1 Cơ sơ lí luận

Bất cứ giáo viên bộ môn nào đều phải có tư tưởng, tình cảm đúng đắnlành mạnh, trong sáng, có lòng nhiệt thành đối với nghề nghiệp, có thế giớikhách quan khoa học và nhân sinh quan tiến bộ để góp phần hình thành thế hệtrẻ theo mục tiêu đào tạo của Đảng

Không ngừng nâng cao sự hiểu biết kiến thức bộ môn, có phương phápdạy tốt, không ngừng hoàn thiện cải tiến phương pháp giảng dạy và nghiệp vụ

Giảng dạy là đưa đến cho thế hệ trẻ, giúp thế hệ trẻ tiếp nhận những giá trịquí báu của loài người về phương diện tri thức cũng như về phương diện tìnhcảm, tư tưởng góp phần bồi dưỡng phẩm chất, năng lực cho thế hệ trẻ

Giảng lịch sử là giảng về quá khứ của xã hội loài người, quá khứ của dântộc, quá khứ của địa phương Những quá khứ đó lại có quan hệ mật thiết vớihiện tại và tương lai Trong bài giảng, bài học lịch sử tư duy, tình cảm của giáoviên và học sinh hướng về những gì rất gần gũi đó là những con người thậtnhững con người cụ thể chứ không phải là những con người hư cấu Trong lịch

sử dân tộc địa phương những con người đó là lại càng gần gũi hơn đó là tổ tiên,ông bà, cha mẹ, anh chị của những người đang giảng dạy và học tập lịch sử

Lịch sử là một dòng chảy không bao giờ ngưng nghỉ Học quá khứ đểnhận thức hiện tại và phán đoán tương lai, đó là đặc thù của môn Lịch sử Muốnhọc tốt lịch sử phải tường minh ba vấn đề: Thời gian, không gian và con người.Đặc trưng nối bật của nhận thức lịch sử là con người không thể tri giác trực tiếpnhững gì thuộc về quá khứ Lịch sử không phải là một bộ môn chính trị, nhưnglịch sử gần với chính trị

Để giáo dục tư tưởng chính trị, đạo đức giáo viên bắt đầu từ việc giúp họcsinh hiểu biết cụ thể, nắm được kiến thức lịch sử Đó là nhiệm vụ giáo dưỡng vàgiáo dục, đồng chí Phạm Văn Đồng có viết: “Dạy lịch sử phải dạy như thế nào?Nhất định phải dạy cho học sinh hiểu biết những sự kiện lịch sử, những qui luậtlịch sử qua các thời đại chứ không thể nói ba hoa về chính trị ở đây Cả lịch sửnước ta là một sự cỗ vũ sâu xa vô cùng Dạy sử tốt nhất định tạo cho ngườithanh niên ta say mê với dân tộc, say mê và tự hào về dân tộc một cách đúngmực, không hề tự kiêu, không hề nảy sinh chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi.” Hướngdẫn học sinh tự học, tự tiếp cận vấn đề là một trong những đặc trưng của phươngpháp dạy học tích cực Mỗi một tiết dạy, giáo viên có một phương pháp riêng,tìm ra những con đường để học sinh tiếp nhận nội dung bài học một cách thoải

mái, tự giác, tích cực Trong chương trình lịch sử lớp 12 có rất nhiều bài họcgiáo viên có thể vận dụng sơ đồ để dạy học theo phương pháp nhóm.

2.2 Thực trạng của vấn đề

Học sinh THPT hiện nay tuyệt đại đa số không muốn tiếp xúc với mônhọc này Khi học một giờ lịch sử, nhiều học sinh xem đó là một giờ “tra tấn tinhthần và thể xác” Nào là “chủ trương”, nào là “chính sách”, nào là “đường lối”,

nó chẳng khác gì cán bộ đi học Nghị quyết

Mặc dù đội ngũ giáo viên dạy sử ở các trường phổ thông đang rất cố gắngđổi mới phương pháp để nâng cao hiệu quả của bài học nhưng kết quả không cómấy chuyển biến Khi hỏi về một nhân vật lịch sử Việt Nam, một bộ phim lịch

sử Việt Nam học sinh trở nên “mù tịt”, nhưng khi nói về một bộ phim lịch sửTrung Quốc thì có nhiều học sinh kể vanh vách Học xong bài học là trả lại chothầy cô.Thật là một thực trạng đáng báo động

Một hiện tượng phổ biến bây giờ của học lịch sử là chủ yếu học thuộc lòng,ghi nhớ một cách máy móc, đối phó với thi cử: thiếu kỹ năng miêu tả, phân tích,tổng hợp, đánh giá về một sự kiện lịch sử

Trong các cuộc thi như “Âm vang xứ Thanh”, “Đường lên đỉnh Ôlympia”,các chương trình vui chơi giải trí trên truyền hình như: “Đấu trường 100”, “Ai làtriệu phú” các thí sinh và những người chơi đa số mất điểm ở câu hỏi liên quanđến lịch sử

Vẫn còn một số ít giáo viên chưa tích cực hóa hoạt động của học sinh tạođiều kiện cho các em suy nghĩ, nắm vững kiến thức, vẫn còn sử dụng phươngpháp dạy học “thầy nói, trò nghe”, “thầy đọc, trò chép” Do đó nhiều học sinhchưa nắm kiến thức mà chỉ học thuộc một cách máy móc, trả lời câu hỏi thì nhìnsách giáo khoa hoàn toàn Một số câu hỏi giáo viên đặt ra khó, học sinh khôngtrả lời được nhưng lại không có câu hỏi gợi ý nên nhiều khi phải trả lời thay chohọc sinh Một số tiết giáo viên chỉ nêu vài câu hỏi và chỉ gọi một số học sinhkhá, giỏi trả lời, chưa có câu hỏi giành cho đối tượng học sinh yếu, kém, làmcho đối tượng này ít được chú ý và không được tham gia hoạt động điều này làmcho các em tự ti về năng lực của mình, các em cảm thấy chán nản và không yêuthích môn học

Học sinh chưa có tinh thần học tập, một số em vừa học vừa làm, việc tiếpthu bài chậm, đặt câu hỏi phải cụ thể, lặp lại nhiều lần Các em chưa xác địnhđược động cơ học tập, học như thế nào? học cho ai? học để làm gì? Vì thế các

em chưa phát huy hết vai trò và trách nhiệm của người học sinh Học sinh chưa

xác định nội dung của bài học, tiếp thu bài một cách máy móc, các em luôn có

tư tưởng lịch sử là môn phụ nên không cần thiết

Trong quá trình vừa giảng dạy vừa nghiên cứu đặc điểm tình hình học tập

bộ môn của học sinh vừa tiến hành rút kinh nghiệm qua mỗi tiết dạy.Việc điềutra được thực hiện thông qua những câu hỏi phát triển tư duy trên lớp, kiểm tra

15 phút, kiểm tra 1 tiết …

Qua điều tra, đa số học sinh chỉ trả lời những câu hỏi mang tính chất trìnhbày, còn những câu hỏi giải thích tại sao, so sánh, đánh giá nhận thức thì trả lờichưa được tốt, chưa biết vận dụng và liên hệ kiến thức giữa các bài các chương,chưa nắm rõ các sự kiện lịch sử qua các giai đoạn hay lẫn lộn giữa sự kiện nàyvới sự kiện khác Cụ thể:

Kết quả thực tế trước khi chưa áp dụng đề tài vào giảng dạy

Lớp Sĩ số Giỏi Khá Trung bình Yếu Kém

SL % SL % SL % SL % SL %12Q 35 0 10 29 20 57 5 14 0

12T 34 0 9 26 18 53 7 21 0

2.3 Giải pháp thực hiện

a Đối với giáo viên

Chuẩn bị tất cả đồ dùng dạy học khi lên lớp: giáo án (hoặc giáo án điệntử), bản đồ, tranh ảnh, sơ đồ…

Hạn chế giảng giải, thuyết trình, hạn chế đưa ra những câu hỏi vụn vặtnên tập hợp các câu hỏi thành gợi ý, hướng giải quyết vấn đề

Khi giảng bài mới phải kết hợp nhiều phương pháp và kết hợp với liên hệkiến thức cũ

Khi học sinh làm việc theo nhóm, giáo viên cần theo dõi, giải đáp ngaycác thắc mắc của học sinh

Không nên đưa ra những câu hỏi quá đơn giản như: có, đúng, không, sai.Nếu đặt câu hỏi như vậy phải kèm theo vế sau như vì sao? Hoặc tại sao?

Câu hỏi phải đi từ dễ đến khó, nếu đặt câu hỏi khó sẽ làm cho học sinhcăng thẳng Nếu câu hỏi khó giáo viên nên gợi ý cho học sinh trả lời, không nêncho học sinh suy nghĩ quá lâu làm không khí lớp nặng nề

Trong lúc học sinh suy nghĩ trả lời, giáo viên không nên hối thúc họcsinh, có thể nêu gợi ý tạo cho học sinh không khí thoải mái

Khi học sinh trả lời giáo viên phải nhận xét câu trả lời của học sinh, nếuthiếu có thể cho một học sinh khác bổ sung hoặc giáo viên trình bày cụ thể

Nếu dạy những bài có các danh nhân, vị anh hùng dân tộc nên sơ lượcthân thế sự nghiệp, kết hợp giáo dục tư tưởng đạo đức.

Nội dung bài phải thật ngắn gọn,cô đọng nhưng phải đảm bảo nội dung

cơ bản, cần nhấn mạnh ý chính của bài

b Đối với học sinh

Học sinh phải đọc trước bài mới trong sách giáo khoa, chuẩn bị tất cả cáccâu hỏi trong sách giáo khoa phần sẽ học

Trong giờ học phải chú ý nghe giảng bài, tích cực phát biểu ý kiến, xâydựng bài, không tiếp thu máy móc phải có suy nghĩ

Biết cách làm việc theo nhóm, hợp tác với bạn để hoàn thành nhiệm vụgiáo viên giao cho

Học sinh tự giác học tập, dựa vào kiến thức giáo viên truyền thụ học sinhphải biết tự mình tìm tòi, sáng tạo, phân tích sự kiện hoặc so sánh sự kiện nàyvới sự kiện khác

Học sinh cần có quyển sổ tay để ghi những vấn đề, những thông tin giáoviên cung cấp mà không có trong sách giáo khoa

Học sinh phải biết sử dụng bản đồ, lược đồ trình bày diễn biến một cuộckhởi nghĩa hoặc một giai đoạn lịch sử

c Một số giải pháp thực tế trong việc sử dụng sơ đồ để hệ thống kiến thức lịch sử trong dạy học lịch sử lớp 12

Chương trình lịch sử lớp 12 gồm 2 phần: Lịch sử thế giới hiện đại (từ năm

1945 – 2000), lịch sử Việt Nam (1919 – 2000) Các phần này kế tiếp chươngtrình lớp 11, vì thế khi học tập học sinh không thể nắm những kiến thức từnggiai đoạn, từng nội dung cụ thể, mà còn phải tìm hiểu mối quan hệ giữa các sựkiện trong sự phát triển chung, thống nhất của lịch sử Điều này đòi hỏi học sinhphải biết và hiểu lịch sử trên cơ sở phát huy tính tích cực, trí thông minh và sángtạo Học sinh phải biết sử dụng kiến thức đã học để tiếp nhận kiến thức mới, biếtquá khứ để tìm hiểu hiện tại Yêu cầu học sinh phải nắm vững kiến thức cơ bản,bao gồm những sự kiện, nhân vật lịch sử, không gian, thời gian …

* Sử dụng sơ đồ hóa kiến thức chương IV: MĨ - TÂY ÂU - NHẬT BẢN (1945-2000)

Chương này có 4 nội dung quan trọng: 1.Kinh tế, 2.nguyên nhân phát triển,

3 Chính sách đối ngoại, 4 Liên minh châu Âu

- Giáo viên yêu cầu học sinh xác định đúng các giai đoạn phát triển kinh tế của Mĩ, Tây Âu, Nhật Bản Nguyên nhân phát triển nền kinh tế của các nước

- Trước khi khai thác nội dung về kinh tế, giáo viên phát cho mỗi bàn một

sơ đồ để trống, sau đó giáo viên hướng dẫn các em điền các thông tin vào sơ đồ Cuối cùng, gọi đại diện các nhóm trả lời và nhận xét Có thể, giáo viên vẽ

sơ đồ lên bảng, rồi gọi hai hoặc ba học sinh lên điền các thông tin Giáo viên bổsung và nhận xét

Giáo viên kết luận: Như vậy Mĩ, Tây Âu, Nhật Bản từ năm 1945 – 1973kinh tế phát triển nhanh và trở thành ba trung tâm kinh tế - tài chính lớn của thếgiới

Có được sự phát triển đó là do nguyên nhân nào? Giáo viên đưa ra sơ đồsau để học sinh nắm được:

KINH TẾ

Nguyên nhân phát triển

Giống nhau Khác nhau

Tây Âu

sự hợp tác có hiệu quả của các nước

Nhật Bản

- Con người

là vốn quý nhất ,là nhân

tố quyết định nhất

- chi phí quốc phòng thấp

1945 - 1973

1973-1991

1991-2000

Kinh tế