Ứng dụng công nghệ thông tin và sơ đồ tư duy vào dạy tiết 1 bài chiếc thuyền ngoài xa( nguyễn minh châu sgk ngữ văn 12, tập 2

Từ năm 2014 đến 2020, Bộ GD đã liên tục có những hướng dẫn trongviệc đổi mới chất lượng học tập môn Ngữ văn THPT, thực hiện theo hướngđánh giá năng lực học sinh nhưng ở mức độ phù hợp, n

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT HOẰNG HÓA 4

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN VÀ SƠ ĐỒ TƯ DUY VÀO DẠY TIẾT 1 BÀI " CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA" ( NGUYỄN MINH CHÂU - SGK NGỮ VĂN 12, TẬP 2)

Giáo viên: Mai Thị Thủy Đơn vị: THPT Hoằng Hóa 4 SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Ngữ Văn

THANH HÓA, NĂM 2020

MỤC LỤC

1 Mở đầu: 1

1.1 Lí do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

1.5 Điểm mới của SKKN 2

2 Nội dung Sáng kiến kinh nghiệm: 2

2.1 Cơ sở lí luận 2

2.2 Thực trạng vấn đề 3

2.3 Giải pháp thực hiện 4

2.3.1.Đề xuất hướng dạy tiết 1- bài “ Chiếc thuyền ngoài xa”(Nguyễn Minh Châu-Ngữ văn 12, tập 2) 4

2.3.2 Hướng dân cụ thể bài dạy 5

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 13

3 Kết luận, kiến nghị 15

3.1 Kết luận: 15

3.2 Kiến nghị 15

1 MỞ ĐẦU

1.1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Tháng 10/2013, Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung Ương Đảngkhóa XI đã thông qua Nghị quyết 29 - NQ/TW về “Đổi mới căn bản, toàn diệngiáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điềukiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” Xácđịnh được nhiệm vụ quan trọng đó nên những năm qua Bộ GD đã không ngừngđưa ra những giải pháp mang tính cải tiến như: Đổi mới chương trình giáo khoa,đổi mới kiểm tra đánh giá, đổi mới phương pháp dạy học… Những thay đổi đónhằm phát triển năng lực người học, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục,đáp ứng nhu cầu hội nhập Quốc tế của đất nước

Từ năm 2014 đến 2020, Bộ GD đã liên tục có những hướng dẫn trongviệc đổi mới chất lượng học tập môn Ngữ văn THPT, thực hiện theo hướngđánh giá năng lực học sinh nhưng ở mức độ phù hợp, nhằm nâng cao chất lượngdạy và học Ngữ văn trong các nhà trường phổ thông Mộttrong những phươngpháp dạy học mới và hiện đại nhất được đưa vào là dạy học bằng sơ đồ tư duy(SĐTD) và ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) Qua việc tìm hiểu và vậndụng, tôi nhận thấy phương pháp dạy học này rất có hiệu quả trong công tácgiảng dạy và học tậpcủa học sinh, bước đầu đã giảm bớt được tâm lý ngại họcvăn, khơi gợi trong học sinh tình yêu đối với môn học, đồng thời đem đến chocác em cái nhìn mới, tư duy mới về môn học Ngữ văn

Với việc áp dụng ứng dụng CNTT và SĐTD trong giảng dạy, từng bướcgiáo viên sẽ giúp học sinh tựmình phát hiện dần dần toàn bộ kiến thức bài học.Bắt đầu bằng những kiến thức tổng quát nhất - trọng tâm bài học - trung tâm bản

đồ, giáo viên giúp học sinh phát hiện những kiến thức lớn xoay quanh trọng tâmbài học, những ý nhỏ trong từng ý lớn cứ như vậy đến khi giờ học kết thúc cũng

là lúc kiến thức tổng quát của bài học được trìnhbày một cách sáng tạo, sinhđộng trên bản đồ Không những cung cấp cho học sinh kiếnthức tổng thể, SĐTD

và CNTT còn giúp cho học sinh nhìn nhận đa chiều mọi mặt của vấn đề, từ đóđưa ra các ý tưởng mới, phát hiện mới, tìm ra sự liên kết, ràng buộc các ýtưởngtrong bài tức tìm ra mạch lôgic của bài học Sau khi hoàn thiện, học sinhnhìn vào sơ đồ có thể tái hiện, thuyết trình lại được toàn bộ nội dung kiến thứcbài học Đồng thời học sinh cũng có thể khẳng định được toàn bộ dung lượngkiến thức của bài, xác định ý chính, ý phụ và lên kế hoạch học tập hiệu quả

Sử dụng SĐTD và CNTT trong dạy học các môn khoa học tự nhiên vàmộtsố môn khoa học xã hội (như Địa lí, Lịch sử) đã trở thành quen thuộc Đốivới môn Ngữ văn đã được vận dụng có hiệu quả trong giảng dạy các tiết ôn tậptiếng Việt, làm văn và các bài văn học sử Việc vận dụng CNTT và SĐTD vàogiảng dạy các tácphẩm văn học nói chung, văn xuôi tự sự nói riêng còn rất ít, vìthếnên mạnh dạn đổi mới, mạnh dạn đa dạng hoá phương pháp trong một giờlên lớp là điều nên làm, cần phải làm

Xuất phát từ thực tiễn giảng dạy cũng như vai trò của một giáo viêntâm huyết với nghề, nhiều năm trong nghề, tôi đã lựa chọn đề tài sáng kiến kinhnghiệm:

Ứng dụng công nghệ thông tin và sơ đồ tư duy vào dạy tiết 1 bài " chiếcthuyền ngoài xa" ( nguyễn minh châu - sgk ngữ văn 12, tập 2)

1.2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Lựa chọn đề tài này, thông qua quá trình giảng dạy, tôi muốn nâng cao

chất lượng học bài “Chiếc thuyền ngoài xa” (Nguyễn Minh Châu) của học sinh

THPT nói chung, học sinh trường THPT Hoằng Hóa 4 nói riêng Vì thế khinghiên cứu và thực hiện đề tài này tôi đã hướng dẫn học sinh trường THPTHoằng Hóa 4 tiếp cận và tìm hiểu nội dung tác phẩm với các mục đích cụ thểsau:

- Nắm vững những kiến thức về tác giả Nguyễn Minh Châu

- Nắm vững kiến thức cơ bản về nội dung, nghệ thuật của tác phẩm

- Phát hiện tình huống truyện

- Giá trị tư tưởng được gửi gắm qua tác phẩm

- Luyện tập củng cố kiến thức

- Đề tài này cũng có thể coi là tài liệu để các giáo viên tham khảo khi dạy học,góp phần nâng cao chất lượng bộ môn, đáp ứng yêu cầu thực tiễn dạy học

1.3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

- Học sinh trung học phổ thông, học sinh lớp 12 Để kiểm nghiệm kết quả thựctiễn của đề tài này tôi đã chọn 3 lớp để thực nghiệm: 12A1, 12A2, 12A10

- Bài dạy “Chiếc thuyền ngoài xa”

1.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

-Sáng kiến đã sử dụng các phương pháp sau

-Phương pháp ttuyết trình

-Phương pháp phân tích, tổng hợp Phương pháp đàm thoại, vấn đáp

-Phương pháp nêu vấn đề, giải quyết vấn đề

-Phương pháp hoạt động nhóm

-Các phương pháp dạy học tích cực: Kĩ thuật khăn trải bàn, Kĩ thuật mảnh

ghép……

1.5 NHỮNG ĐIỂM MỚI CỦA SKKN:

- Lồng ghép ứng dụng công nghệ thông tin kết hợp với sơ đồ tư duy vào bàidạy

- Vận dụng các phương pháp dạy học mới trong tiết học: hoạt động nhóm, họcsinh thuyết trình kết quả thào luận…

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 CƠ SỞ LÍ LUẬN:

Những năm gần đây, giáo dục đã có những đổi mới quan trọng Năm

2003 chương trình sách giáo khoa môn Ngữ văn THPT được thiết kế điều chỉnh

Từ đó phương pháp dạy học cũng thay đổi Chương trình giáo dục phổ thônghiện hành nêu rõ "Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo củahọc sinh; phù hợp với đặc trưng môn học, đặc điểm đối tượng học sinh, điềukiện từng lớp học; bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, khả năng hợp

tác; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm,đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh"

Trong các môn học ở trường phổ thông, môn Ngữ văn là môn học có đặctrưng riêng: vừa có tính nghệ thuật vừa có tính môn học, đặc biệt là giờ học vềtác phẩm văn chương Bởi mỗi tác phẩm văn học không chỉ có thông tin thẩm

mĩ mà còn là một văn bản văn hoá chứa đựng thông tin về con người, về xã hội,

về cuộc sống trong mỗi hoàn cảnh, thời đại lịch sử, mỗi đất nước khác nhau.Mỗi tác phẩm văn học chân chính đều có xu hướng khuếch trương cái đẹp làmcho nó trở nên đẹp hơn, khơi dậy khát vọng vươn tới lí tưởng cao đẹp, đồng thờinhà văn cũng phóng đại tô đậm cái xấu, cái ác làm cho nó trở nên đáng ghê sợ

để người đọc nhận mặt nó, khinh ghét và phủ nhận nó, trước hết là trong tácphẩm sau đó là ngoài cuộc đời Giờ học văn sẽ khơi dậy những cảm xúc tíchcực, nuôi dưỡng tình cảm thẩm mĩ lành mạnh, giữ cho tâm hồn các em luôn mới

mẻ, nhạy cảm với vẻ đẹp của thiên nhiên và cuộc sống Và khi mỗi học sinh đãbiết cảm nhận cái hay, cái đẹp cũng như cái xấu, cái ác trong tác phẩm thì các

em sẽ không bao giờ nguôi lạnh, thờ ơ trước số phận con người Ngược lại các

em sẽ biết đồng cảm, biết căm giận, biết tha thiết hướng về những điều tốt đẹp.Nói tóm lại giảng dạy văn chương là bộ phận không thể thiếu trong việc hìnhthành nhân cách học sinh trong nhà trường Con đường nhận thức của học sinh

là đi từ việc "hiểu thế giới bên ngoài để hiểu chính mình, nhận thức để tự nhận thức" (Phan Trọng Luận) Nhưng để tác phẩm văn học tác động đến tâm hồn học

sinh không phải là điều dễ dàng

Hiện nay, có một thực tế không thể phủ nhận là học sinh tỏ ra lạnh nhạtvới môn Ngữ văn Đa số học sinh mang tâm lí đối phó khi học bài Các em học

để thi, để hoàn thành một môn học bắt buộc chứ không học với niềm hứng thúsay mê

Có nhiều lí do, nguyên nhân khiến cho việc học môn Văn trở nên khókhăn, kém hấp dẫn đối với học sinh, trong đó theo tôi nguyên nhân chủ yếu làphương pháp dạy học Một thời gian dài, phương pháp dạy học Văn truyềnthống nặng về cung cấp kiến thức, thầy giảng - trò nghe, ghi chép đã làm mấttính tích cực, chủ động của học sinh Mấy năm gần đây để nâng cao chất lượnggiáo dục, chúng ta đã nỗ lực thực hiện đổi mới phương pháp dạy học trong đó cóđổi mới dạy học môn Ngữ văn Các phương pháp dạy học tích cực được giáoviên vận dụng Tuy nhiên đổi mới, đưa các phương pháp dạy học mới vào giờhọc cũng gặp nhiều khó khăn: thời lượng cho mỗi bài học rất chặt chẽ, trình độgiáo viên, môi trường học tập cụ thể của học sinh Vì thế, hiệu quả giờ học chưacao

2.2 THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU:

Trong phạm vi đề tài, tôi xin nêu cụ thể thực trạng dạy học tác phẩm

"Chiếc thuyền ngoài xa " của Nguyễn Minh Châu trong sách giáo khoa Ngữ Văn

lớp 12, tập hai

Là một nhà văn tiêu biểu của nền văn học hiện đại Viêt Nam, NguyễnMinh Châu đã có nhiều đóng góp tích cực cho sự đổi mới nền văn học Tácphẩm của ông được đưa vào giảng dạy ở nhiều cấp học trong nhà trường Năm

1991, trong chương trình cải cách giáo dục, truyện ngắn "Mảnh trăngcuối rừng"

của ông lần đầu tiên có mặt trong sách giáo khoa Ngữ văn 12 và được giảng dạy

đến năm 2007 Năm 2005, truyện ngắn "Chiếc thuyền ngoài xa" được đưa vào

SGK thí điểm Năm 2008 chính thức có mặt trong SGK Ngữ văn 12-THPT vớithời lượng 3 tiết (tiết 71, 72, 73) Đây là một trong những sáng tác tiêu biểu củanhà văn Nguyễn Minh Châu và của văn học Việt Nam tthời kì đổi mới Vậyviệc dạy học tác phẩm này như thế nào? Qua khảo sát và thực tế giảng dạy củabản thân tôi nhận thấy việc dạy học tác phẩm này còn tồn tại những bất cập sau:

Đi theo hình thức quen thuộc, mang những đặc điểm của phương phápdạy học truyền thống: Thầy hỏi, trò trả lời, giáo viên nặng về thuyết trình…

- Câu hỏi phần hướng dẫn học bài trong sách giáo khoa và thiết kế dạy học củagiáo viên chưa thật cụ thể Hệ thống câu hỏi này chưa phát huyđược tính chủđộng tích cực của học sinh trong việc khám phá tác phẩm

+ Phần thiết kế dạy học của giáo viên theo khuôn mẫu có tính áp đặt:Thầy phát hiện vấn đề, cảm thụ theo hướng nào thì yêu cầu học sinh cũng phải

đi theo hướng đó

Theo trình tự phương pháp dạy học truyền thống, giờ học khó đạt đượchứng thú và kích thích tư duy sáng tạo của học sinh Bởi những nội dung đó đãđược gợi ý trong các sách tham khảo, sách để học tốt Học sinh không cần suynghĩ, không hứng thú thậm chí không đọc tác phẩm mà vẫntrả lời rành mạch cáccâu hỏi trong SGK hoặc do giáo viên đưa ra Giờ học đối với học sinh trở nênnhàm chán, không hiệu quả

Vậy làm thế nào để khơi gợi hứng thú học tập cho học sinh, tạo hiệu quảcho giờ đọc hiểu một tác phẩm văn học, đặc biệt là đọc -hiểu một tác phẩm hay

như "Chiếc thuyền ngoài xa" Làm thế nào để giờ học không chỉ cung cấp kiến

thức mà còn giúp các em hình thành phương pháp nghiên cứu, tư duy khoa học,đặc biệt là hình thành năng lực tích cực, chủ động tìm tòi khám phá phát hiệnvấn đề? Thiết nghĩ, cần phải thay đổi, phải đổi mới phương pháp dạy học chophù hợp với từng bài cụ thể.Vì những lí do trên, qua quá trình giảng dạy, tôi xin

đề xuất hướng đổi mới dạy học bài "Chiếc thuyền ngoài xa" trong chương trình

sách giáo khoa Ngữ văn lớp12, tập hai

2.3 GIẢI PHÁP THỰC HIỆN

2.3.1 ĐỀ XUẤT HƯỚNG DẠY BÀI “ CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA”

1.1 Sử dụng CNTT trong quá trình dạy :Đưa thêm nhiều hình ảnh minh họa vàobài dạy để tiết học sinh động, hấp dẫn, cung cấp cho học sinh những kiến thức

cơ bản về cuộc sống để học sinh bước đầu cảm nhận được vẻ đẹp cuộc sốngđem lại cho văn học

1.2 Sử dụng sơ đồ tư duy trong việc hệ thống, khái quát kiến thức bài học

1.3 Bám sát gợi ý trong phần hướng dẫn học bài SGK để học sinh có nhữngđịnhhướng ban đầu khi đọc hiểu tác phẩn

1.4 Không áp đặt, buộc học sinh phải tìm hiểu tác phẩm theo trình tự mà giáoviên đã vạchsẵn trong thiết kế bài học của mình

1.5 Tổ chức dạy học theo hướng mở, giờ học trở thành giờ đọc, đối thoại, tranhluận về tácphẩm để cùng khám phá nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Bởi ýnghĩa của tác phẩm văn chương rất khó xác định Lịch sử phê bình tiếp nhận vănhọc cho thấy ý nghĩa tác phẩm ý nghĩa tác phẩm có khi được qui về ý đồ sángtạo, tức là ở phương diện ý thức của tác giả, có khi được đẩy sang bình diện ýthức của người đọc, tức là nằm trong ý đồ giải thích của công chúng, có khi lại

cô lập chỉ coi là có trong văn bản cắt đứt với ý đồ nhà văn, với sự cắt nghĩa củangười đọc, với cội nguồn đời sống Vì vậy ngày nay người ta có thể xét ý nghĩatác phẩm trong ba quan hệ: Ý nghĩa mà nhà văn muốn gửi gắm; ý nghĩa vốn cótrong văn bản, tương quan với một hiện thực nào đó; ý nghĩa đối với mối quan

hệ của người đọc đặt vào văn bản Điều đó cho thấy văn bản văn chương mangtính đa nghĩa

Theo Bakhtin, ý nghĩa tác phẩm không nằm trong ý thức của tác giả,không vốn có trong tác phẩm, trong ý thức người đọc mà nằm trong sự tương tácqua lại giữa tác giả - người đọc trên cơ sở những tín hiệu nghệ thuật mà tác giảphát ra trong tác phẩm Cho nên chỉ qua đối thoại, tranh luận, ý nghĩa tác phẩmmới nảy sinh, bộc lộ một cách phong phú, đa dạng, giàu có hơn

1.6 Khuyến khích học sinh chủ động phát hiện kiến thức, chủ động, tích cựcxây dựng bài, lĩnh hội kiến thức

2.3.2 HƯỚNG DẪN CỤ THỂ:

Tiết 71

Đọc văn: CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA

Nguyễn Minh Châu

-MỤC TIÊU:

1 Về kiến thức:

HS nắm được những nét chính về cuộc đời và sự nghiệp văn học của tác

giả Đồng thời nắm được cốt truyện, bố cục của tác phẩm, tìm hiểu về hai pháthiện của nghệ sĩ Phùng

Giáo án.

-Phiếu bài tập, trả lời câu hỏi, giấy A4, giấy Ao

-Tranh ảnh về nhà văn, hình ảnh về nhà văn Nguyễn Minh Châu

- Các hình ảnh về thiên nhiên và con người vùng biển

Biển Nha Trang

Bình minh trên biển Côn Đảo

Biển Khánh Hòa Vịnh Hạ Long

Đồi cát trắng ở Mũi Né

Bình minh trên biển Hoàng hôn trên biển

Trình bày cảm nhận của em về những hình ảnh vừa xem?

Dẫn vào bài:

Cái đẹp luôn là đối tượng để nghệ thuật có thể hướng tới, thăng hoa Songnghệ thuật muốn tồn tại cần có sự kết nối với cuộc sống Vậy nhà văn Nguyễn

Minh Châu sẽ xử lí mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc sống như thế nào,

chúng ta cùng tìm hiểu truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa.

2 Hình thành kiến thức mới:

* Hoạt động 1: TÌM HIỂU TÁC GIẢ, TÁC PHẨM

– Mục tiêu: Giúp HS nắm được những nét chính về tác giả, tác phẩm.– Nhiệm vụ: HS đọc ngữ liệu SGK, nêu những nội dung chính

– Phương thức: trả lời cá nhân, nhóm bằng hình thức thuyết minh giới thiệu tácgiả, tác phẩm

– Sản phẩm: HS phát biểu, thể hiện năng lực giao tiếp ngôn ngữ

– Tiến trình thực hiện:

Hoạt động của giáo viên và

về cuộc đời và sự nghiệp văn

học của nhà văn Nguyễn Minh

->Là một trong những người mở đường tinh anh và tài năngnhất của VHVN thời kì đổi mới.

(Nguyên Ngọc)

2 Tác phẩm

a Tóm tắt tác phẩm;

GV yêu cầu hs làm việc nhóm

HS trao đổi, thảo luận nhóm,

đại diện báo cáo kết quả

GV trình chiếu tóm tắt

Theo em có thể chia văn bản

thành mấy đoạn, nêu nội dung

của mỗi đoạn?

HS suy nghĩ, trả lời GV nhận

xét

b Bố cục:

Truyện chia làm 3 đoạn:

+ Đoạn 1: (Từ đầu đến “chiếc thuyền lưới vó

đã biến mất”) Hai phát hiện của nghệ sĩ nhiếp ảnh

+ Đoạn 2: (Từ “Ngay lúc ấy … với sóng gió giữa phá”): Câu chuyện của người đàn bà làng chài

+ Đoạn 3: Còn lại: Tấm ảnh trong bộ lịch năm ấy

* Hoạt động 2: Đọc– hiểu văn bản:

– Mục tiêu: giúp HS nắm được hai phát hiện của nghệ sĩ nhiếp ảnh

– Nhiệm vụ: HS đọc, trả lời

– Phương thức: hoạt động cá nhân,nhóm

– Sản phẩm: HS đưa ra kết quả qua phiếu học tập

– Tiến trình thực hiện:

Hoạt động của giáo viên và học sinh Nội dung cần đạt

GV sử dụng kĩ thuật đọc tích cực và

trả lời câu hỏi:

GV yêu cầu HS đọc sgk từ đầu đến

…ở chơi thêm vài bữa(trang 70-71 )

HS đọc và trả lời các câu hỏi

II ĐOC- HIỂU :

1 Hai phát hiện của người nghệ sĩ nhiếp ảnh:

a.Phát hiện thứ nhất: