Nghĩa là, song song với việc đổi mới chương trình, các yếu tố nội dung, tài liệu học tập cần được đa dạng hoá, phương pháp dạy học tiếp tục phải đổi mới theo hướng hiện đại, phát huy tín
Trang 11 Mở đầu
1.1 Lí do chọn đề tài
Những năm gần đây, vấn đề đổi mới giáo dục đã và đang được Đảng, Nhà nước và nhân dân hết sức quan tâm Đặc biệt từ năm 2013, khi Nghị quyết 29-NQ/TW “về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo nhằm đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng
xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” được Hội nghị TW8 (khóa XI) thông
qua Đổi mới được tiến hành toàn diện “từ quan điểm, tư tưởng chỉ đạo đến mục tiêu, nội dung, phương pháp, cơ chế, chính sách, điều kiện bảo đảm thực
hiện”[1] Một trong những giải pháp trọng điểm là “đổi mới mạnh mẽ và đồng
bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”[1] Nghĩa là, song song với việc đổi mới
chương trình, các yếu tố nội dung, tài liệu học tập cần được đa dạng hoá, phương pháp dạy học tiếp tục phải đổi mới theo hướng hiện đại, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học, khắc phục lối truyền thụ áp đặt, một chiều, ghi nhớ máy móc, khuyến khích tự học, hình thức học tập cần đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khoá Thêm vào đó, phải tăng cường các hoạt động trải nghiệm thực tế nhằm giáo dục đạo đức, lối sống và rèn luyện kỹ năng cho học sinh theo tinh thần Nghị quyết số 44/ NQ-CP
Để đáp ứng được yêu cầu, mục tiêu đổi mới toàn diện giáo dục theo tinh thần Nghị quyết số 29 và 44 của Đảng và chính phủ, trong dạy học (nói chung) dạy học Lịch sử (nói riêng) việc đổi mới phương pháp dạy học, hình thức tổ chức dạy học được coi là một nhân tố quan trọng hàng đầu góp phần nâng cao hứng thú, kết quả học tập của học sinh tại các nhà trường Tôi nhận thấy, việc sử dụng di sản văn hóa tại địa phương là giải pháp hữu hiệu bởi hệ thống di sản văn hóa tại địa phương tạo môi trường học tập mang tính thực tế với những hoạt động trải nghiệm sâu sắc, góp phần khắc phục lối dạy học nặng về truyền thụ lý thuyết một chiều, mang tính áp đặt và ghi nhớ máy móc, làm phong phú hơn nguồn tài liệu học tập và phương tiện trực quan trong dạy học, góp phần đa dạng hoá các hình thức học tập và hoạt động ngoại khoá, tạo hứng thú cho học sinh trong quá trình học tập, tăng cường cơ hội rèn luyện các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực của người học Đồng thời, di sản văn hóa tại địa phương là môi trường thực tế nhất để giáo dục những giá trị truyền thống, lối sống, đạo đức cho học sinh
Tuy nhiên, sử dụng di sản vào dạy học Lịch sử và dạy học tại di sản hiện nay vẫn chưa được quan tâm đúng mức Đa số các bài học đều được tiến hành trên lớp tại các nhà trường Tôi nhận thấy, việc tổ chức bài học Lịch sử tại các di sản văn hóa là một hình thức dạy học có ý nghĩa lớn trong việc phát triển toàn diện học sinh và là một trong những giải pháp quan trọng góp phần đổi mới
phương pháp dạy học ở trường phổ thông Từ thực tế đó, tôi chọn đề tài “Một số giải pháp để nâng cao hứng thú, kết quả học tập và phát triển năng lực cho học sinh trường THCS Quảng Thành qua dạy bài 19- Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn
Trang 2(1418 – 1427), Lịch sử lớp7 tại khu di tích lịch sử Lam Kinh (Thọ Xuân, Thanh Hóa)” là vấn đề nghiên cứu của bản thân, với hi vọng được chia sẻ cùng đồng
nghiệp một hình thức dạy học hiệu quả
1.2 Mục đích nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu nhằm:
- Khẳng định di sản văn hóa là một nguồn nhận thức, một phương tiện trực quan quý giá trong dạy học (nói chung) dạy học Lịch sử (nói riêng) Bởi vậy di sản văn hóa có vai trò to lớn trong việc nâng cao chất lượng giảng dạy môn Lịch sử
ở trường phổ thông và phát triển năng lực cho học sinh
- Khẳng định việc tổ chức dạy học tại di sản văn hóa là một hình thức dạy học quan trọng bên cạnh việc tiến hành bài học trên lớp và là một trong những giải pháp quan trọng góp phần đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông cần được chú ý khuyến khích thực hiện
1.3 Đối tượng nghiên cứu.
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quá trình sử dụng di sản văn hoá tại địa phương trong dạy học Lịch sử ở trường THCS Quảng Thành trong hình thức dạy học tại di sản Trong đó, tập trung vào quy trình thực hiện và các biện pháp sử dụng
1.4 Phương pháp nghiên cứu:
Để thực hiện đề tài, tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:
- Nghiên cứu lý thuyết: Phân tích tổng hợp các tài liệu về phương pháp dạy học
lịch sử, các tài liệu lịch sử, tài liệu văn hóa liên quan đến đề tài SKKN; Nghiên cứu chương trình, SGK Lịch sử lớp 7 để xác định nội dung có thể dạy học tại di sản văn hóa
- Nghiên cứu thực tiễn: Thông qua phiếu điều tra, phỏng vấn trực tiếp, quan sát
dự giờ, kiểm tra đánh giá để điều tra thực tế làm rõ thực trạng việc tiến hành dạy học tại di sản ở trường THCS tỉnh Thanh Hoá nói chung, trường THCS Quảng Thành nói riêng
- Thực nghiệm sư phạm: Soạn bài để tiến hành thực nghiệm nhằm kiểm chứng
những biện pháp SKKN đề xuất
- Phương pháp toán học thống kê: để xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm Việc
so sánh các giá trị thu được giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng là cơ sở để đánh giá hiệu quả của các biện pháp SKKN đề xuất
Trang 32 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Các nhà khoa học nghiên cứu về lý luận và phương pháp dạy học lịch sử nước ta đã bàn nhiều đến ý nghĩa, vai trò, các hình thức, phương pháp sử dụng phương tiện dạy học, tư liệu và tài liệu lịch sử địa phương (trong đó có di sản văn hóa) trong dạy học lịch sử, coi đó như một phương tiện trong việc nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn
Trong giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” (Phan Ngọc Liên,
Nguyễn Thị Côi, Trịnh Đình Tùng, 2002, NXB ĐHSP Hà Nội ) đã khẳng định giá trị của di sản văn hóa, của phương tiện dạy học nói chung trong dạy học lịch
sử Trong “Một số vấn đề về đổi mới dạy học lịch sử ở trường phổ thông” tác
giả Phan Ngọc Liên đã nêu rõ những yêu cầu của việc đổi mới phương pháp và
hình thức tổ chức dạy học trong đó cần “tăng cường tính khoa học, tính cụ thể của sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử”, “tổ chức cho học sinh tiếp cận nhiều hơn với các sử liệu”, tăng cường tổ chức các hoạt động ngoại khóa, thực hành bộ
môn với các hoạt động như tham quan bảo tàng lịch sử cách mạng, nhà truyền thống, chiến trường xưa, dạy học tại thực địa, nghiên cứu, học tập lịch sử địa
phương… Tác giả Phạm Thị Cúc trong bài viết “Mấy suy nghĩ về nguyên nhân
suy giảm chất lượng môn Sử- một vài giải pháp” đã chỉ ra một trong những
nguyên nhân quan trọng là do giờ học lịch sử chưa được đổi mới nhiều, thường
gò bó, khô khan, nặng về thuyết trình, nhồi nhét kiến thức, không gây được hứng thú cho học sinh…Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất một số biện pháp như
“thay đổi không gian và hình thức học bằng việc tổ chức nhiều hoạt động ngoại khóa (dã ngoại, học lịch sử địa phương tại thực địa, học ở Viện bảo tàng, học bằng cách xem phim tài liệu, học ở phòng bộ môn…”
Ngoài ra, tác giả Hoàng Thanh Hải trong các bài “Di tích lịch sử và việc giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông” (Tạp chí Xưa và nay 4/1996); “Sử dụng
di tích lịch sử cách mạng trong dạy học lịch sử tại thực đại” (Tạp chí Nghiên cứu giáo dục, 2/1997); “Tổ chức hướng dẫn cho HS phổ thông tham gia các lễ hội xuân tại di tích lịch sử” (Tạp chí Nghiên cứu giáo dục, 5/1997); “Giáo dục
ý thức tôn trọng, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa cho học sinh qua môn lịch sử” (Tạp chí Nghiên cứu giáo dục, Số 308, 2013) ; tác giả Ngô Thị Lan Hương với bài “Sử dụng di sản văn hóa vật chất nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường THPT các tỉnh miền núi phía Bắc” (Tạp chí giáo dục số
321, 2013) đều đề cập đến những khía cạnh khác nhau của việc sử dụng di sản văn hóa trong dạy học lịch sử
Đặc biệt, trong bài “Dạy học lịch sử thông qua các di sản”của tác giả Phạm Mai Hùng - Hội khoa học lịch sử Việt Nam - đã khẳng định “Giáo dục thông qua các di sản (văn hóa) là phương pháp có tính phổ biến ở mọi quốc gia, không phân biệt chính trị- xã hội, nó được hình thành từ rất sớm và luôn có tính
kế thừa, duy trì, phát triển cho tương thích với điều kiện cụ thể của từng quốc gia ” Tác giả trình bày thuyết phục tiềm năng di sản văn hóa Việt Nam, đồng
Trang 4thời nhấn mạnh “Dạy và học lịch sử thông qua các di sản văn hóa là phương pháp trực quan, sinh động và thực sự có hiệu quả”,“đây là phương pháp tối ưu không chỉ giúp cho học sinh củng cố, mở rộng các kiến thức đã được truyền thụ trên lớp mà còn bồi dưỡng trực tiếp cho các em năng lực cảm nhận cái đẹp, cái hay Đồng thời, giúp học sinh tích lũy vốn sống, kỹ năng lao động, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng ứng xử, tôn trọng quá khứ để vững bước vào tương lai ”
Như vậy, những nguồn tài liệu nêu trên đã khẳng định vai trò, ý nghĩa của di sản văn hóa trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông Đồng thời cũng chỉ rõ những loại di sản thường sử dụng và ý nghĩa của việc phát huy di sản văn hóa trong dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng và nguyên tắc, hình thức tổ chức, phương pháp tổ chức cho học sinh học tập với các di sản văn hóa… Trên
cơ sở tiếp thu, kế thừa kết quả nghiên cứu của các tác giả cộng với những kinh
nghiệm mà tôi có được từ thực tiễn dạy học ở trường THPT, đề tài “Nâng cao hứng thú, kết quả học tập và phát triển năng lực cho học sinh trường THCS Quảng Thành qua dạy bài 19 - Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn (Lịch sử lớp7) tại khu
di tích lịch sử Lam Kinh (Thọ Xuân, Thanh Hóa)” tập trung vào việc thiết kế, tổ
chức một giờ học tại di sản văn hóa ở một địa phương cụ thể ( Khu di tích lịch
sử Lam Kinh, Thọ Xuân, Thanh Hóa) cho một đối tượng cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả một giờ học lịch sử cụ thể với mong muốn góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Bài 19 – Cuộc khởi nghiac Lam Sơn (1418 – 1427) là bài đầu tiên trong chương trình học kì 2 lớp 7 Đây là phần trọng tâm trong chương trình lịch sử đặc biệt là giai đoạn lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV Nội dung chủ yếu đề cập đến các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của nhân dân ta trong gần 6 thế kỉ đầu thời kì độc lập: Cuộc kháng chiến chống Tống thời Tiền Lê, cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý, các cuộc kháng chiến chống xâm lược Mông –Nguyên ở các thế kỉ XIII, phong trào đấu tranh chống quân Minh và khởi nghĩa Lam Sơn Do dung lượng bài khá dài nhưng thời lượng giảng dạy trong chương trình hạn chế nên nhìn chung đa số giáo viên gặp khó khăn trong việc truyền tải kiến thức, hình thành kĩ năng, thái độ và định hướng phát triển những năng lực cần thiết cho học sinh
Thực trạng chung khi dạy bài này là giáo viên cố gắng hệ thống, giúp học sinh hình dung một cách tổng thể bức tranh lớn của lịch sử dân tộc-lịch sử chống ngoại xâm giữ vững độc lập dân tộc trong giai đoạn đầu của nhà nước phong kiến độc lập tự chủ Bài học chủ yếu được tiến hành trên lớp Do thời lượng ít, nội dung dài nên giáo viên thường tổ chức cho học sinh thảo luận nhóm để tìm hiểu những thông tin cơ bản về các cuộc kháng chiến: Tên cuộc kháng chiến, thời gian diễn ra, vương triều lãnh đạo, chống quân xâm lược nào, người chỉ huy, những trận quyết chiến chiến lược, kết quả, ý nghĩa Kết hợp việc sử dụng tranh ảnh về chiến trận hay về các anh hùng dân tộc, một số đoạn trích thơ văn, bản đồ lịch sử Việt Nam nơi có ghi các địa danh diễn ra những trận đánh lớn thế kỉ X-XV và việc thuyết trình của thầy, cô là phương pháp sư phạm mà
Trang 5giáo viên thường áp dụng để đạt được mục tiêu bài dạy.
Thực trạng trên khiến giờ học Lịch sử trở nên “quá tải” Bao chiến thắng huy hoàng của cha ông trong hơn nửa thập kỉ, hàng loạt các nhà chỉ huy quân sự tài năng, những danh hùng dân tộc, thời gian và các mốc sự kiện chỉ được gói gọn trong gần 40 phút thực hành bài giảng là rất khó khăn Như trên đã nói, học sinh chỉ nắm được những kiến thức cơ bản, ghi nhớ sự kiện một cách khô khan, việc hình thành biểu tượng, tạo hứng thú học tập, hình thành những kĩ năng cơ bản cho học sinh chưa đạt được như mong muốn Thêm vào đó, việc phải ghi nhớ nhiều sự kiện dễ tạo cho học sinh tâm lí “sợ” học lịch sử vì lịch sử “nhiều”
và “khó nhớ”
Tại trường THCS Quảng Thành việc giảng dạy Lịch sử (nói chung), dạy bài 19 (nói riêng) còn gặp nhiều khó khăn, trở ngại Ngoài những bất cập nêu trên, ở một trường miền núi, điều kiện tiếp cận với các kênh thông tin hạn chế,
cơ sở vật chất còn nhiều thiếu thốn, trình độ của học sinh đa số ở mức trung bình, thậm chí dưới trung bình Thêm vào đó, phương tiện gần như là duy nhất cung cấp kiến thức cho học trò là sách giáo khoa Cho nên người thầy đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp kiến thức, truyền tải những thông tin hữu ích đến các em Việc giảng dạy tại lớp với một khối lượng kiến thức lớn như bài 19 khiến học sinh khó tiếp thu bài học, khó hình thành biểu tượng và những kĩ năng cần thiết
Từ thực trạng nêu trên, căn cứ vào nội dung chương trình, dựa vào thực tế điều kiện của nhà trường, tôi đã đề xuất và được BGH nhà trường đồng ý cho tổ chức bài học tại di sản văn hóa (khu di tích lịch sử Lam Kinh) để thực hiện bài
học nội khóa trong PPCT- Bài 19: Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn(1428 – 1427)
trong 2 năm học 2017-2018, 2018-2019
2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
Khi dạy bài 19 - Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn(1428 – 1427) tôi đã tổ chức
tiến hành bài học tại di sản văn hóa (khu di tích Lịch sử Lam Kinh)
2.3.1 Lí do lựa chọn dạy học tại si sản:
- Mục III- Phong trào đấu tranh chống xâm lược Minh và khởi nghĩa Lam Sơn
là nội dung kiến thức trọng tâm của bài 19 Để học sinh nắm được những kiến thức cơ bản: Nguyên nhân bùng nổ, những nét cơ bản về diễn biến, kết quả, ý nghĩa ngoài việc sử dụng các phương pháp dạy học nêu vấn đề, thuyết trình,
sử dụng tranh ảnh, lược đồ để tổ chức bài học trên lớp như thông thường tôi nhận thấy nếu tổ chức bài học tại di sản sẽ đem lại hiệu quả cao trong việc nâng cao hứng thú, kết quả học tập và hình thành những kĩ năng cần thiết cho học sinh
- Di sản văn hóa mà tôi lựa chọn để tiến hành bài học Lịch sử là Khu di tích lịch
sử Lam Kinh (Thọ Xuân, Thanh Hóa) Di sản văn hóa này phù hợp với mục
tiêu, nội dung, thời lượng của bài học (Phong trào đấu tranh chống xâm lược Minh và khởi nghĩa Lam Sơn) Về điều kiện tiến hành, địa điểm di sản văn hóa
gần địa bàn trường đóng Địa điểm lựa chọn phù hợp với cơ sở vật chất nhà
Trang 6trường, phương tiện đi lại cho học sinh, thuận lợi cho giáo viên trong quá trình
tổ chức
2.3.2.Các biện pháp tổ chức thực hiện:
Tại nơi có di sản, bài học do giáo viên đảm nhiệm có thể tiến hành theo 2
cách: Một là, giáo viên tiến hành dạy học bình thường như ở trên lớp tại 1 phòng
riêng ở nơi có di sản, sau đó hướng dẫn học sinh tham quan những dấu vết,
chứng tích, hiện vật liên quan đến bài học Hai là, giáo viên tiến hành bài học tại
phòng trưng bày hoặc nơi có những chứng tích, hiện vật của di sản Khi dạy bài
19 (LS7) tôi lựa chọn cách thứ nhất giúp học sinh cụ thể hóa, củng cố, khắc sâu kiến thức, nội dung bài học, tạo hứng thú học tập và phát triển năng lực cho các em
Kế hoạch tiến hành bài học cụ thể tại Khu di tích lịch sử Lam Kinh:
BÀI 19: CUỘC KHỞI NGHĨA LAM SƠN (1418 – 1427)
I Địa điểm tổ chức bài học:
Khu di tích lịch sử Lam Kinh( Thọ Xuân, Thanh Hóa)
II Chuẩn bị:
1 Giáo viên:
- Báo cáo BGH nhà trường, tổ nhóm chuyên môn về kế hoạch thực hiện bài dạy
thực địa, xin ý kiến nhà trường về phương tiện di chuyển, việc cử giáo viên tham gia cùng (giáo viên cùng nhóm chuyên môn hoặc cán bộ Đoàn), y tế học đường tham gia hỗ trợ học sinh
- Khảo sát thực địa, làm việc với ban quản lí khu di tích Lam Kinh để xác định
cụ thể địa điểm tiến hành bài học, thời gian cụ thể, hướng dẫn điểm, những nội dung cần hỗ trợ
- Chuẩn bị các nội dung kiến thức trọng tâm của bài học, những kiến thức liên quan đến di sản văn hóa
- Chia nhóm: Chia lớp thành 4 nhóm, cử nhóm trưởng, định hướng những nội dung cơ bản để học sinh chủ động chuẩn bị cho buổi học tập, giao nhiệm vụ cho nhóm trưởng trong quá trình quản nhóm
2 Học sinh:
- Chuẩn bị kiến thức về các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm từ thế kỉ X-XV? Những kiến thức về anh hùng dân tộc Lê lợi, khu di tích Lịch sử Lam Kinh, lễ hội Lam Kinh
- Chuẩn bị trang phục, giầy dép phù hợp với buổi học tập tại di sản, báo cáo với bố mẹ về lịch trình học tập
III Mục tiêu bài học
1 Kiến thức: Sau bài học, HS cần:
- Biết được trong gần 6 thế kỉ đầu thời độc lập phong kiến, nhân dân ta đã liên tục tổ chức những cuộc kháng chiến lớn chống ngoại xâm, bảo vệ Tổ quốc
- Nhận thức được tinh thần chiến đấu dũng cảm, truyền thống yêu nước của nhân dân ta
- Trình bày được được những trận quyết chiến chiến lược tiêu biểu và tên tuổi của các vị anh hùng dân tộc
Trang 72 Kỹ năng:
- Rèn luyện kỹ năng sử dụng lược đồ, bản đồ, hiện vật lịch sử
- Kĩ năng lập bảng thống kê, trình bày, phân tích sự kiện và rút ra nhận xét, đánh giá
- Kĩ năng quan sát, thu thập thông tin, kĩ năng làm việc nhóm, thuyết trình, tương tác
3 Thái độ:
- Bồi dưỡng lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc
- Bồi dưỡng tinh thần đoàn kết, lòng biết ơn đối với thế hệ cha anh đã quên mình
vì độc lập của tổ quốc
4 Định hướng phát triển năng lực:
- Năng lực chung: Năng lực giải quyết vấn đề, sử dụng ngôn ngữ, làm việc nhóm
- Năng lực riêng: Tái hiện kiến thức, thực hành bộ môn, nhận xét, đánh giá
IV Tiến trình thực hiện:
1 Chuẩn bị:
a.Giáo viên:
- Chuẩn bị nội dung bài dạy:
Phong trào đấu tranh chống quân Minh và khởi nghĩa Lam Sơn
Phần kiến thức liên quan đến di sản là phong trào đấu tranh chống quân Minh và khởi nghĩa Lam Sơn Vì vậy, để đảm bảo nội dung bài học tôi chọn hình thức dạy học tại phòng trưng bày của khu di tích Lam kinh
- Chuẩn bị điều kiện để tổ chức bài học tại di sản:
+ Báo cáo với BGH nhà trường, duyệt kế hoạch
+ Liên hệ với Ban quản lí khu di tích Lịch sử Lam Kinh để được hỗ trợ về lịch trình, thời gian, hướng dẫn
+ Thông báo cho PHHS và học sinh về kế hoạch tổ chức bài học
+ Chia nhóm học sinh, phân công tổ chức, giao nhiệm vụ định hướng nội dung
để học sinh chuẩn bị
b Học sinh:
- Chuẩn bị các kiến thức liên quan đến bài học, di sản văn hóa
- Hình thành nhóm theo sự phân công, giao nhiệm vụ cho các thành viên
2 Tiến trình bài học:
Hoạt động 1: Tổ chức học sinh tìm hiểu về các nhân vật Lê Lợi, Nguyễn Trãi.
Phần này, tôi thực hiện dạy học bình thường tại Phòng trưng bày của khu di tích Lam kinh để học sinh nắm được những kiến thức trọng tâm
- Lê Lợi là người yêu nước, thương dân, có uy tín lớn.
- NguyễnTrãi là người học rộng tài cao, giàu lòng yêu nước Nguyễn Trãi (1380 – 1442), hiệu là Ức Trai, là người đã tham gia tích cực Khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo chống lại sự xâm lược của nhà Minh (Trung Quốc) với Đại Việt Khi cuộc khởi nghĩa thành công vào năm 1428, Nguyễn Trãi trở thành khai quốc công thần Nguyễn Trãi có cha là Nguyễn Phi Khanh, con rể
Trang 8của quan Tư đồ Trần Nguyên Đán, nhà Trần Năm 1442, toàn thể gia đình Nguyễn Trãi bị kết án tru di tam tộc trong vụ án Lệ Chi Viên Năm 1464, vua Lê Thánh Tông xuống chiếu giải oan cho ông Nguyễn Trãi là một nhà văn hoá lớn,
có đóng góp to lớn vào sự phát triển của văn học và tư tưởng Việt Nam
- Lấy cớ Hồ Quý Ly tước ngôi nhà Trần, cuối thu tháng 9 năm 1406, triều Minh Trung Quốc đưa 80 vạn quân sang tấn công, xâm lược nước ta Dưới chế độ tàn bạo, hà khắc của nhà Minh, nhân dân ta phải sống nô lệ lầm than cùng cực nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam Chứng kiến những tội ác tày trời của giặc Minh, nhiều cuộc khởi nghĩa của nhân dân ta nổi dậy, tiêu biểu là cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi làm chủ soái đã thu hút được sức mạnh toàn dân tộc đứng dậy đánh đuổi giặc Minh hết sức quyết liệt và đều khắp trong cả nước
Trong phong trào đấu tranh vũ trang chống quân Minh giải phóng dân tộc đầu thế kỷ XV, tiêu biểu nhất là cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi khởi xướng Cuộc khởi nghĩa đó đã diễn biến như thế nào, kết quả ra sao ta tìm hiểu bài 19 ở tiết học này chúng ta sẻ tìm hiểu cuộc khởi nghĩa ở Miền Tây Thanh Hoá
- Đầu năm 1416, Lê Lợi + 18 người tổ chức hội thề Lũng Nhai
- Ngày 2.1 Mậu Tuất (7.2.1418) Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn,
tự xưng là Bình Định Vương
* Những năm đầu hoạt động của nghĩa quân Lam Sơn
- Thiếu quân sỹ
- Thiếu lương thực
- Năm 1418 Nghĩa quân phải rút lên núi Chí Linh lần 1
- Quân Minh huy động quân bắt Lê Lợi, Lê Lai liều chết cứu chủ tướng
- Năm 1421, quân Minh mở cuộc càn quét buộc ta rút lên núi Chí Linh lần thứ hai
- Năm 1423 Llợi quyết định hoà hoãn với quân Minh
- Năm 1424 quân Minh trở mặt tấn côngrút lên núi Chí Linh lần 3-> k/
n Lam Sơn chuyển sang giai đoạn mới
Với cách làm trên, học sinh vừa nắm được những kiến thức trọng tâm của bài học, vừa phát huy được kĩ năng giao tiếp, trình bày, kĩ năng hợp tác, làm việc theo nhóm vốn là hạn chế của học sinh các trường THCS
Hoạt động 2: Tổ chức học sinh tìm hiểu về Phong trào đấu tranh chống quân Minh và khởi nghĩa Lam Sơn (30 phút)
Để tổ chức cho học sinh tìm hiểu về Phong trào đấu tranh chống quân Minh và khởi nghĩa Lam Sơn tôi sử dụng phương pháp dạy học theo dự án, tổ
chức cho học sinh hoạt động nhóm để tìm hiểu kiến thức mới Việc xác định các nhiệm vụ của dự án, phân chia nhóm, giao nhiệm vụ cho từng nhóm, đề nghị cử nhóm trưởng, thư kí được tiến hành từ cuối bài học trước để học sinh chủ động chuẩn bị theo yêu cầu của thầy cô
+ Nhóm 1: Trình bày bối cảnh nước ta cuối TK XIV- đầu TK XV, từ đó rút ra
nguyên nhân bùng nổ của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn
Trang 9+ Nhóm 2: Giới thiệu những nét cơ bản về diễn biến của cuộc khởi nghĩa Lam
Sơn
+ Nhóm 3: Nêu vai trò của Lê Lợi trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn Xác định ý
nghĩa của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn trong lịch sử dân tộc
+ Nhóm 4: Giới thiệu sơ lược về khu di tích Lam Kinh [5].
Học sinh hình thành nhóm, tham quan khu di tích Lam Kinh, thảo luận tìm hiểu nội dung được phân công Ngoài tư liệu học sinh thu thập được qua SGK,
tư liệu qua Internet học sinh còn được nghe cán bộ khu di tích thuyết minh, hướng dẫn Học sinh cũng có thể trực tiếp hỏi cán bộ khu di tích, chia sẻ những băn khoăn của mình trong quá trình tìm hiểu kiến thức mới Giáo viên cũng định hướng cho học sinh để học sinh có thể sử dụng các chứng tích, hiện vật trong bảo tàng hoặc khu di tích làm đồ dùng trực quan trong bài thuyết trình của mình
Hoạt động 3: Tổ chức học sinh báo cáo kết quả sau khi tham quan, làm việc nhóm (25 phút)
Đây là kết quả làm việc của học sinh và cũng là mục tiêu bài học Học sinh trở lại phòng học ban đầu và báo cáo kết quả học tập dưới sự điều hành, hướng
dẫn của thầy cô Quá trình học sinh hoàn thành nhiệm vụ và trình bày kết quả
trước lớp chính là quá trình các em giải quyết vấn đề một cách chủ động Học sinh cử đại diện các nhóm trình bày sản phẩm:
+ Nhóm 1: Trình bày bối cảnh nước ta cuối TK XIV- đầu TK XV, từ đó rút ra
nguyên nhân bùng nổ của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn
+ Nhóm 2: Giới thiệu những nét cơ bản về diễn biến của cuộc khởi nghĩa Lam
Sơn
+ Nhóm 3: Nêu vai trò của Lê Lợi trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn Xác định ý
nghĩa của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn trong lịch sử dân tộc
+ Nhóm 4: Giới thiệu sơ lược về khu di tích Lam Kinh
Giáo viên và cả lớp lắng nghe phần trình bày của đại diện các nhóm Giáo viên sử dụng máy chiếu, cung cấp những thông tin phản hồi, giúp học sinh đối chiếu với sản phẩm của mình để tự nhận xét và đánh giá Giáo viên nhận xét, đánh giá kết quả của từng nhóm Cụ thể:
* Bối cảnh nước ta cuối TK XIV- đầu TK XV, từ đó rút ra nguyên nhân bùng nổ của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn
- Cuối thế kỉ XIV, nhà Trần suy vong Năm 1400, nhà Hồ thành lập Cuộc cải cách của hồ Quý Ly chưa đạt được kết quả mong muốn thì quân Minh xâm lược nước ta Cuộc kháng chiến của nhà Hồ thất bại Năm 1407, nước ta rơi vào ách
đô hộ của nhà Minh Hàng loạt các cuộc khởi nghĩa bùng lên khắp cả nước nhưng đều bị đàn áp
- Chính sách đô hộ tàn bạo của nhà Minh: Đẩy mạnh vơ vét của cải, bóc lột nhân dân ta một cách tham tàn; Đồng hóa dân tộc ta bằng nhiều thủ đoanh hiểm độc (hủy diệt văn hóa, bắt nhân dân ta thay đổi phong tục tập quán ) là nguyên nhân làm bùng nổ các cuộc đấu tranh của nhân dân ta đặc biệt là khởi nghĩa Lam Sơn
Trang 10* Giới thiệu những nét cơ bản về diễn biến của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
Năm 1416, tại Lũng Nhai, Lê Lợi cùng 18 người bạn chiến đấu kết nghĩa anh em, nguyện một lòng đánh giặc cứu nước Đây là cơ sở cho sự hình thành hạt nhân đầu tiên của bộ tham mưu khởi nghĩa
- Ngày 7/2/1418, Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn, tự xung là Bình Định vương, truyền hịch kêu gọi nhân dân nổi dậy cứu nước Nghĩa quân bước vào cuộc chiến đấu với quân thù trong tương quan so sánh lực lượng hết sức chênh lệch Những tháng năm đầu tiên, nghĩa quân đã 2 lần phải rút lên núi Chí Linh (
1418, 1419) Và trong lần thứ 2, Lê Lai đã phải xả thân cứu chúa (học sinh liên
hệ miếu thờ Lê Lai trong khu di tích Lam Kinh, lễ hội Lam Kinh 21, 22/8 âm lịch “21 Lê Lai, 22 Lê Lợi”)
- Đầu năm 1423, quân địch mở cuộc tiến công mới, Lê Lợi buộc phải đưa quân
về núi Chí Linh lần thứ 3 để củng cố lực lượng Từ 5/1423 đến 10/1424 là thời
kì nghĩa quân Lam sơn tạm thời hòa hoãn với địch , chuẩn bị các điều kiện cho 1 giai đoạn mới
- Theo kế hoạch của Nguyễn Chích, nghĩa quân Lam Sơn đã chuyển hướng vào Nghệ An vì đó là “nơi hiểm yếu, đất rộng, người đông, rồi dựa vào đấy rồi quay
ra đánh lấy Đông Đô” Nghĩa quân đã đánh thắng trận Đa Căng, hạ thành Trà Lân, Khả Lưu- Bồ Ái mở rộng vùng giải phóng nối liền từ Thanh Hóa đến đèo Hải Vân
=>Như vậy, từ 10/1424 đến 8/1425 nghĩa quân Lam Sơn giành những thắng lợi
có ý nghĩa chiến lược to lớn, làm thay đổi cục diện chiến tranh và so sánh lực lượng, tạo thế và lực đưa chiến tranh cứu nước lên giai đoạn toàn thắng
- Nhân lúc địch đang ở thế suy, 9/1426 nghĩa quân tiến ra Bắc bằng 3 đạo quân Chiến thắng Tốt Động- Chúc Động (11/1426), Chi Lăng- Xương Giang (8/10-3/11/1427) đã kết thúc toàn thắng cuộc khởi nghĩa Lam Sơn
* Nêu vai trò của Lê Lợi trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn Xác định ý nghĩa của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn trong lịch sử dân tộc.
-Vai trò của Lê Lợi: Dấy binh khởi nghĩa, lãnh đạo nghĩa quân Lam Sơn đánh
đuổi giặc Minh xâm lược, giành độc lập cho dân tộc
- Ý nghĩa của khởi nghĩa Lam Sơn:
+ Kết thúc 20 năm đô hộ của nhà Minh, mở ra một thời kì mới trong lịch sử dân tộc- thời Lê Sơ
+ Thể hiện tinh thần yêu nước, tinh thần chiến đấu anh dũng và quyết tâm chống xâm lược của nhân dân ta
+ Để lại những bài học quý báu về nghệ thuật kết hợp đấu tranh quân sự với ngoại giao để kết thúc chiến tranh
* Giới thiệu sơ lược về khu di tích Lam Kinh.
Khu di tích lịch sử Lam kinh cách thành phố Thanh Hóa 50 km về phía Tây Nằm trên địa bàn xã Xuân Lam, thị trấn Lam Sơn, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa Đây là quê hương của người anh hùng dân tộc Lê lợi, là nơi phát tích của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn (1418-1427)