Một số kinh nghiệm tích hợp kiến thức lịch sử vào giảng dạy các tác phẩm văn học trung đại trong chương trình ngữ văn 8 ở trường THCS đông hải

Chính vì vậy việc tích hợp môn Lịch sử trong dạy học các tác phẩm văn học trung đại là cần thiết vì sẽ giúp học sinh hiểu thêm về thời đại, hoàn cảnh ra đời cũng như có thêm hiểu biết sâ

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài

Chủ trương đổi mới đồng bộ phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá

ở các trường phổ thông theo định hướng phát triển năng lực của học sinh trên

tinh thần Nghị quyết 29 - NQ/TƯ về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đang đặt ra thách thức lớn đối với đội ngũ giáo viên Trong đó dạy học theo

hướng tích hợp liên môn đáp ứng yêu cầu của mục tiêu dạy học phát triển năng lực học sinh và yêu cầu học sinh vận dụng kiến thức vào giải quyết những vấn

đề thực tiễn đang được Bộ GD - ĐT đánh giá cao Có thể khẳng định, tích hợp liên môn trong dạy học nói chung và dạy học Ngữ văn là tất yếu và rất cần thiết

Trong chương trình Ngữ văn THCS, bộ phận văn học trung đại chiếm dung lượng tương đối lớn và trải dài cả bốn khối lớp Tuy nhiên do cách biệt về thời đại, tư tưởng, giá trị thẩm mỹ hoàn toàn khác thời đương đại ngoài ra một phần do các em không hiểu hoặc hiểu chưa sâu mục đích của văn chương thời

bấy giờ: Văn dĩ tải đạo, thơ dĩ ngôn chí nên việc tiếp nhận văn học trung đại với

học sinh THCS tương đối khó khăn đặc biệt là đối với các tác phẩm văn học chính luận mà học sinh học trong chương trình Ngữ văn 8 Bên cạnh đó, đặc trưng văn - sử - triết bất phân trong văn học trung đại càng khiến việc tiếp nhận của các em trở nên mơ hồ Chính vì vậy việc tích hợp môn Lịch sử trong dạy học các tác phẩm văn học trung đại là cần thiết vì sẽ giúp học sinh hiểu thêm về thời đại, hoàn cảnh ra đời cũng như có thêm hiểu biết sâu rộng về kiến thức lịch

sử thông qua các tác phẩm của môn Ngữ văn

Trên thực tế, việc giảng dạy các tác phẩm văn học trung đại Việt Nam ở trường THCS lại gặp không ít khó khăn, phần lớn giáo viên rất ngại giảng dạy giai đoạn văn học này bởi đa số giáo viên ngữ văn hiện nay thuộc thế hệ 7X, 8X, 9X, vốn kiến thức, hiểu biết về văn hóa, văn học thời trung đại có phần hạn chế

Do đó, dẫn đến tình trạng không ít giáo viên đã hiện đại hóa tác phẩm, giảng dạy văn học trung đại cũng như giảng dạy văn học hiện đại, lí giải tác phẩm một cách chung chung rồi qui vào các giá trị yêu nước, nhân đạo mà không giúp học sinh thấy được cái hay, cái đẹp của tác phẩm, không hiểu được cái độc đáo của nhà văn Một số giáo viên lại nặng về giảng giải nội dung, phân tích các sự kiện lịch sử, giảng dạy văn học trung đại như các hiện tượng lịch sử, nên không khai thác hết các giá trị thẩm mỹ của văn chương cổ Là một giáo viên dạy văn, tôi luôn mong muốn học sinh mình có khả năng cảm thụ, say mê các tác phẩm văn học trung đại nói riêng, với bộ môn văn học nói chung để có thái độ trân trọng đối với di sản văn hóa dân tộc Chính vì vậy tôi quyết định chọn đề tài sáng kiến

kinh nghiệm: Kinh nghiệm tích hợp kiến thức lịch sử vào giảng dạy các tác

phẩm văn học trung đại trong chương trình Ngữ văn 8 ở Trường THCS Đông Hải, thành phố Thanh Hóa

1.2 Mục đích nghiên cứu

Với đề tài này, bản thân tôi mong muốn:

- Giải quyết những khó khăn trong việc dạy học văn học trung đại Việt Nam

- Đề xuất những biện pháp nhằm tích hợp kiến thức lịch sử vào giảng dạy tác phẩm văn học trung đại lớp 8

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Các tác phẩm văn học thời trung đại lớp 8 – học kỳ II

+ Tiết 89: Chiếu dời đô – Lí Công Uẩn

+ Tiết: 91, 92: Hịch tướng sĩ – Trần Quốc Tuấn

+ Tiết 95: Nước Đại Việt ta – Nguyễn Trãi

+ Tiết 97: Bàn luận về phép học – Nguyễn Thiếp

- Kiến thức lịch sử thời: Lí, Trần, Lê, Tây Sơn

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Để tiến hành làm đề tài này, tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp thống kê, xử lý số liệu

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu bổ trợ

- Phương pháp quan sát và so sánh, đối chiếu

- Thao giảng, trao đổi ý kiến với các đồng nghiệp trong quá trình dạy

- Đánh giá kết quả ban đầu và điều chỉnh bổ sung

- Kiểm tra đánh giá cuối cùng và hoàn chỉnh công việc

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

Dạy học theo phương pháp tích hợp, liên môn thực chất là dạy một vấn

đề mà học sinh kết hợp biết được và hiểu được nhiều vấn đề khác Tích hợp, liên môn còn giúp học sinh có thể vận dụng tốt trong việc tạo lập văn bản, một yêu cầu cơ bản của việc dạy - học văn Trong quá trình giảng dạy, tôi nhận thấy, để vận dụng tốt phương pháp dạy học tích hợp thì cần phải sử dụng kiến thức liên môn một cách hợp lý Dạy học các tác phẩm văn học đặc biệt là văn học trung đại tích hợp với kiến thức lịch sử sẽ giúp học sinh có kiến thức sâu rộng về văn học và lịch sử bởi lẽ văn học và lịch sử đều thuộc bộ môn khoa học xã hội và có mối quan hệ chặt chẽ với nhau

Văn học và lịch sử có mối quan hệ hai chiều với nhau Mỗi tác phẩm văn học – đứa con đẻ tinh thần của nhà văn đều được thai nghén, ra đời trong một

hoàn cảnh lịch sử, xã hội nhất định Nếu không đặt trong môi trường sinh thành thì không thể có cơ sở để khẳng định hay ngợi ca về những giá trị hiện thực, nhân đạo mà nó thể hiện Văn học là lăng kính chiếu lịch sử và lịch sử là đối tượng, là bối cảnh sản sinh ra văn học Nhà thơ, nhà văn là ”người thư kí trung thành của thời đại” (Banzac) Bên cạnh đó văn học và lịch sử có điểm đồng quy với nhau đó là giá trị giáo dục con người Cả hai môn học đều hướng đến giáo dục đạo đức, tinh thần yêu đất nước, lòng tự hào dân tộc và ý thức bảo vệ tổ quốc Có điều mỗi môn học lại có con đường riêng để đi đến nhận thức và trái tim người đọc Nếu như lịch sử phản ánh đời sống, quá trình hình thành, tồn tại

và phát triển của đất nước, dân tộc bằng những cứ liệu lịch sử, những chuyện xưa, tích cũ trong quá khứ thì văn học lại phản ánh những điều đó thông qua những hình tượng nghệ thuật độc đáo và dấy lên trong lòng người đọc những cảm xúc thẩm mỹ cao đẹp

Trong toàn bộ chương trình Ngữ văn THCS, văn học trung đại có một vị trí rất quan trọng trong quá trình phát triển của văn học Việt Nam Gần một ngàn năm Bắc thuộc, dù chịu nhiều ảnh hưởng về chữ viết,văn học, triết lý, phong tục tập quán của phương Bắc, nhưng dân tộc Việt nam, với ý thức quốc gia và tinh thần tự chủ cao độ đã không mệt mỏi đấu tranh để giữ gìn bản sắc dân tộc và truyền thống cha ông Các tác phẩm nghị luận trung đại được đưa vào giảng dạy trong Ngữ văn 8 phần nào đã phản ánh được điều đó Tuy nhiên, việc giảng dạy các văn bản này sao cho học sinh dễ hiểu và có thể cảm nhận được lại rất khó khăn đối với giáo viên Và, làm sao để việc học tập của các em được vận dụng thiết thực vào đời sống của chính các em cũng không dễ dàng

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Trên thực tế, việc giảng dạy các tác phẩm văn học trung đại Việt Nam ở trường THCS gặp không ít khó khăn, phần lớn giáo viên rất ngại giảng dạy giai đoạn văn học này Không ít giáo viên đã hiện đại hóa tác phẩm, giảng dạy văn học trung đại cũng như giảng dạy văn học hiện đại, lí giải tác phẩm một cách chung chung rồi qui vào các giá trị yêu nước, nhân đạo mà không giúp học sinh thấy được cái hay, cái đẹp của tác phẩm, không hiểu được cái độc đáo của nhà văn Một số giáo viên lại nặng về giảng giải nội dung, phân tích các sự kiện lịch

sử, giảng dạy văn học trung đại như các hiện tượng lịch sử, nên không khai thác hết các giá trị thẩm mỹ của văn chương cổ

Về phía học sinh, có một hiện tượng phổ biến là học sinh không có hứng thú khi học văn học trung đại Việt Nam Cái hay mỗi thời mỗi khác, có những cái mà quan niệm xưa cho là hay là đẹp thì nay đã trở nên xa lạ, nếu không có vốn tri thức nhất định về văn hóa, lịch sử, văn học thì không thể hiểu được Bên

cạnh đó hiện nay một số học sinh không quan tâm và yêu thích tìm hiểu, khám phá các kiến thức lịch sử dân tộc dẫn đến khi viết về các tác phẩm văn học trung đại có những câu văn suy diễn, xa rời thực tế như:

+ Sau khởi nghĩa Lam Sơn, Nguyễn Trãi lên ngôi vua và tuyên bố cho

toàn dân biết trong Bình Ngô đại cáo.

+ Bình Ngô đại cáo là một bài thơ trữ tình bất hủ của Nguyễn Trãi.

+ Trần Quốc Tuấn là người hết lòng trung quân lại rất giỏi binh thư nên

đã nhường ngôi cho vua Trần rồi tự cầm quân đi đánh giặc ( khi viết về “Hịch tướng sĩ”)

+ Vì giận quân thù nên Trần Quốc Tuấn đêm nào cũng nằm trên đống củi gai và nhấm nháp một miếng mật gấu (khi viết về “Hịch tướng sĩ”)

+ Vì thấy nhà Đinh và nhà Lê quá bảo thủ nên Lý Thường Kiệt đã hạ lệnh dời đô từ Hoa Lư về Đại La (khi viết về “Chiếu dời đô”)

+ La Sơn Phu Tử là người Trung Quốc sang Việt Nam dâng sớ bàn về việc học của sĩ tử thời vua Nguyễn Huệ (khi viết về “Luận học pháp”)

Là một giáo viên dạy văn, tôi luôn mong muốn học sinh mình có khả năng cảm thụ, say mê các tác phẩm văn học trung đại nói riêng, với bộ môn văn học nói chung để có thái độ trân trọng đối với lịch sử và di sản văn hóa dân tộc

Từ những lí do trên đây, tôi mạnh dạn nghiên cứu để tìm ra cách hướng dẫn học sinh tiếp nhận tác phẩm văn học trung đại tích hợp với kiến thức lịch sử qua đề

tài khoa học: Kinh nghiệm tích hợp kiến thức lịch sử vào giảng dạy các tác phẩm văn học trung đại trong chương trình Ngữ văn 8 ở Trường THCS Đông Hải, thành phố Thanh Hóa

2.3 Các biện pháp đã sử dụng để tích hợp kiến thức lịch sử vào giảng dạy tác phẩm văn học trung đại lớp 8

2.3.1 Xây dựng hệ thống câu hỏi tích hợp kiến thức lịch sử vào phần hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà.

Chuẩn bị bài ở nhà là một khâu quan trọng trong tiến trình bài dạy các tác phẩm văn học nói chung và tác phẩm văn học trung đại nói riêng Sở dĩ nó quan trọng là bởi nếu không chuẩn bị bài ở nhà dưới sự hướng dẫn của giáo viên thì sẽ làm cản trở việc học sinh cảm thụ tác phẩm ở trên lớp

Với việc học các tác phẩm văn học trung đại việc chuẩn bị bài ở nhà của học sinh có thể có nhiều cách như: tìm hiểu điển cố, từ ngữ khó, suy nghĩ về một chi tiết nghệ thuật, một kiến thức cụ thể có liên quan đến tìm hiểu văn bản Hầu hết những phần học sinh chuẩn bị ở nhà thường tập trung xoay quanh kiến thức văn học, kiến thức trong sách giáo khoa mà ít vận dụng những kiến thức ngoài sách giáo khoa, ngoài môn học như lịch sử để khám phá và hiểu sâu hơn về tác

phẩm – điều rất cần đối với việc học các tác phẩm văn học trung đại Tuy nhiên không phải bất kì tác phẩm văn học trung đại nào cung có thể được liên hệ kiến thức lịch sử ở mức độ như nhau Do đó giáo viên phải tìm hiểu kĩ tác phẩm sau

đó đặt những câu hỏi thật sát với nội dung bài học, tận dụng tối đa những hiểu biết ngoài tác phẩm của học sinh để các em có cái nhìn tin cậy hơn, đúng hơn về tác phẩm vừa tránh tình trạng lan man trong kiến thức của mình

Các văn bản chính luận trong chương trình Ngữ văn 8 là những thể loại học sinh mới được tìm hiểu như thể chiếu, hịch, cáo, tấu do vậy để học sinh đọc hiểu tốt phần văn bản này giáo viên có thể đưa ra những câu hỏi cho học sinh chuẩn bị bài ở nhà có tích hợp kiến thức lịch sử Dưới đây là gợi ý xây dựng hệ thống câu hỏi tích hợp kiến thức lịch sử trong một số tác phẩm văn học trung đại lớp 8:

* Văn bản Chiếu dời đô (trích Thiên đô chiếu) – Lí Công Uẩn

- Văn bản Chiếu dời đô được sáng tác trong hoàn cảnh nào?

- Từ nội dung của văn bản Chiếu dời đô em thấy Lí Công Uẩn là vị vua như thế

nào?

- Đất nước ta đã bao nhiêu lần dời đô? Em biết những cố đô nào ở nước ta?

- Tìm hiểu lý do vì sao nhà Đinh và Tiền Lê lại chọn đóng đô ở Hoa Lư Tại sao đến thời Lý thì Lý Công Uẩn lại muốn di chuyển

- Giá trị lịch sử, kinh tế và văn hóa ngày nay của quần thể di tích Tràng An (Hoa Lư) và Hà Nội (thành Đại La xưa)

- Hình ảnh trong sách giáo khoa cho em biết được gì về sự phát triển văn hóa, kiến trúc thời Lí?

* Văn bản Hịch tướng sĩ (trích Dụ chư tì tướng hịch văn) – Trần Quốc Tuấn

- Em hãy nêu hoàn cảnh sáng tác bài Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn?

- Những hiểu biết của em về đức độ cao cả của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn?

- Quân Mông-Nguyên sang xâm lược nước ta mấy lần? Vào những năm nào?

- Hiểu biết của em về hào khí Đông A? Hào khí Đông A đã trở thành truyền thống của dân tộc ta suốt hàng nghìn năm lịch sử em hãy lấy dẫn chứng để chứng minh điều đó?

* Văn bản Nước Đại Việt ta (trích Bình Ngô đại cáo) – Nguyễn Trãi

- Em hãy trình bày hoàn cảnh ra đời tác phẩm Bình Ngô đại cáo?

- Nguyên nhân nước ta rơi vào tay giặc Minh?

- Nêu hiểu biết của em về Nguyễn Trãi và vụ án Lệ Chi Viên?

- Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa ở đâu? Hãy nêu hiểu biết của em về vùng đất này?

* Văn bản Bàn luận về phép học (trích Luận học pháp) – Nguyễn Thiếp

- Văn bản Bàn luận về phép học được ra đời dưới thời vua Quang Trung khi đó tình hình đất nước ta như thế nào?

- Nguyễn Thiếp là con người như thế nào? Quang Trung là người thế nào? Tại sao Quang Trung có thể mời được Nguyễn Thiếp ra giúp mình trong việc triều chính?

- Em hãy so sánh đạo học xưa và nay?

2.3.2.Giới thiệu bài mới bằng cách tích hợp kiến thức lịch sử để tạo hứng thú cho học sinh.

Ngoài việc yêu cầu học sinh chuẩn bị bài ở nhà tích hợp với môn lịch sử giáo viên có thể liên hệ kiến thức lịch sử trong phần giới thiệu bài mới để gây ấn tượng ban đầu cho học sinh về tác phẩm Tại sao phải giới thiệu bài mới? Bởi lẽ lời dẫn vào bài có vai trò quan trọng đặc biệt là những tiết học văn học trung đại vốn được cho là khô khan Lời dẫn vào bài giúp học sinh tạo tâm thế hứng thú cho việc tiếp nhận tác phẩm Ví dụ cụ thể như sau:

* Văn bản Chiếu dời đô (trích Thiên đô chiếu) – Lí Công Uẩn Giáo viên bắt

đầu tiết học bằng lời dẫn:

- Năm 968 Đinh Tiên Hoàng sau khi dẹp loạn 12 sứ quân đã xây dựng kinh đô Hoa Lư (Ninh Bình) Trong bối cảnh xã hội thế kỉ X, đó là một quyết định đúng đắn và cần thiết của vua Đinh khi chính quyền trung ương đang phải đối phó với các thế lực thù địch nước ngoài Trong 42 năm kinh đô Hoa Lư đã làm tròn sứ mệnh lịch sử của mình, tạo điều kiện cho nhà Đinh và nhà Tiền Lê củng cố chính quyền trung ương, bảo vệ nền độc lập dân tộc, đánh bại cuộc xâm lược lần thứ nhất của quân Tống (980 - 981) Cuối năm 1009, triều Tiền Lê suy yếu, các triều thần được quân đội và giới phật giáo ủng hộ đã tôn Điện tiền chỉ huy sứ Lí Công Uẩn lên ngôi vua lập ra vương triều nhà Lí (1009 – 1225) Trước yêu cầu xây dựng đất nước trên quy mô lớn, đẩy mạnh sự nghiệp phát triển kinh tế, văn hóa, rõ ràng Hoa Lư với địa thế núi non hiểm trở đã trở nên không còn phù hợp Mùa xuân năm 1010 Lí Thaí Tổ đã quyết định dời đô từ

Hoa Lư ra thành Đại La nhằm “mưu toan nghiệp lớn, tính kế muôn đời cho con cháu; trên vâng mệnh trời, dưới theo ý dân” Đây chính là nguyên nhân ra đời của văn bản Chiếu dời đô (Thiên đô chiếu).

* Văn bản Hịch tướng sĩ (trích Dụ chư tì tướng hịch văn) – Trần Quốc Tuấn.

Giáo viên bắt đầu tiết học bằng lời dẫn:

Trần Quốc Tuấn là một trong những danh tướng kiệt xuất của nhân dân Việt Nam và của thế giới trong thời kì trung đại Ông đã góp công rất lớn trong hai cuộc kháng chiến chống quân Mông – Nguyên (1285, 1288) Là nhà lí luận

quân sự với các tác phẩm nổi tiếng như: Vạn Kiếp tông bí truyền thư, Binh thư yếu lược, Dụ chư tì tướng hịch văn

Tháng 9 năm 1284, trong một cuộc duyệt binh lớn ở Đông Thăng Long, Quốc công tiết chế - Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn công bố bài hịch

Dụ chư tì tướng hịch văn (Hịch tướng sĩ) để khích lệ, động viên tinh thần yêu

nước, trung nghĩa, quyết chiến quyết thắng của tướng sĩ dưới quyền, kêu gọi họ

ra sức học tập Binh thư yếu lược chuẩn bị cho cuộc kháng chiến chống quân

Mông – Nguyên lần thứ 2 (1285) Hôm nay chúng ta sẽ học một phần bài hịch ấy

Khi liên hệ kiến thức lịch sử giáo viên nên đặt các thông tin lịch sử lên trước sau đó kết nối với nội dung bài học có liên quan Cũng cần lưu ý là không nên gượng ép trong việc liên hệ vì nếu việc liên hệ mang tính chất khiên cưỡng không những không giúp học sinh hiểu thêm về lịch sử mà còn làm mất hứng thú của học sinh

2.3.3 Sử dụng các hình ảnh minh họa có tích hợp kiến thức lịch sử khi dạy phần đọc hiểu để giúp học sinh có nhũng cảm nhận sâu sắc hơn về tác phẩm.

Trong phần đọc – hiểu tác phẩm văn học trung đại, ngoài những nội dung thông tin trong và ngoài văn bản thì việc giới thiệu và cung cấp cho học sinh những hình ảnh minh họa cũng không kém phần quan trọng vì “trăm nghe không bằng một thấy”, phải “tận mục sở thị” mới củng cố thêm niềm tin, giúp các em hình dung và có những cảm nhận sâu sắc hơn về tác phẩm Khi dạy học giáo viên nên bổ sung những tư liệu lịch sử vào bài giảng để học sinh có vốn tri thức rộng khi tiếp nhận tác phẩm Hơn nữa, học sinh tiếp nhận kiến thức thông qua tranh ảnh trực quan kết hợp với các tài liệu tham khảo sẽ nhớ lâu và hứng thú hơn Để việc khai thác nguồn tư liệu này có hiệu quả, phát huy tính tích cực của học sinh, giáo viên cần nghiên cứu kĩ mục tiêu và nội dung của từng tư liệu trong bài học, tư liệu thuyết minh hình ảnh Giáo viên cũng có thể vận dụng công nghệ thông tin, trình chiếu kênh hình sẽ có hiệu quả hơn vì học sinh được quan sát hình ảnh rõ ràng, kích thước lớn, màu sắc sinh động và ấn tượng hơn Trong sáng kiến kinh nghiệm này tôi chỉ xin đưa ra một số hình ảnh minh họa cho một số tác phẩm văn học trung đại lớp 8 Cụ thể như sau:

* Văn bản Chiếu dời đô (trích Thiên đô chiếu) – Lí Công Uẩn: Ở bài

này giáo viên có thể cho học sinh tham khảo hình ảnh địa thế của cố đô Hoa Lư, địa thế của thành Đại La và đưa ra câu hỏi: vì sao nhà Đinh, nhà Tiền Lê lại chọn Hoa Lư làm kinh đô, vì sao Lí Công Uẩn phải dời đô từ Hoa Lư ra thành Đại La? Từ hình ảnh trực quan học sinh có thể trả lời dễ dàng câu hỏi này

Giáo viên cũng có thể cho học sinh quan sát hình ảnh một số kiến trúc đời Lí và yêu cầu học sinh nhận xét về sự phát triển văn hóa, kiến trúc thời đại này qua đó mà đưa ra được nhận xét đúng đắn về vai trò của Lí Thái Tổ cũng như triêu đình nhà Lí trong việc xây dựng đất nước hưng thịnh như ý nguyện mà

Lí Công Uẩn đã đưa ra trong bài chiếu

* Ví dụ: Tranh ảnh khi dạy bài Chiếu dời đô

Mặt bằng tổng thể khu trung tâm cố

đô Hoa Lư

Thành Thăng Long thời Lí – Trần

Hình ảnh về cố đô Hoa Lư – Tràng An

Thăng Long xưa Hà Nội ngày nay

Thăng Long – Hà Nội 1000 năm tuổi

Thiên đô chiếu – Lí Công Uẩn

* Văn bản Hịch tướng sĩ (trích Dụ chư tì tướng hịch văn) – Trần Quốc

Tuấn: Khi dạy văn bản này giáo viên có thể cho học sinh quan sát tranh về Tín ngưỡng thờ đức thánh Trần trên mọi miền quê từ đó mà học sinh có thể nhận