Một số biện pháp rèn luyện kĩ năng làm tốt văn miêu tả cho học sinh lớp 6

Cho nên tôi chọn đề tài Một số biện pháp rèn luyện kĩ năng làm tốt văn miêu tả cho học sinh lớp 6, vận dụng thực hiện trong thực tế giảng dạy và đem lại niềm yêu thích học tập bộ môn Văn

1 Mở đầu

1.1 Lí do chọn đề tài

Ngữ văn là một trong những môn học có vị trí quan trọng hàng đầu,nhưng trong thực tế dạy học, ngày càng có nhiều học sinh không yêu thích họcVăn, không coi trọng môn Ngữ văn Đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn nóichung, dạy Tập làm văn nói riêng theo hướng phát huy chủ thể sáng tạo của bạnđọc - học sinh; giúp học sinh thông qua học Văn, làm Văn mà bồi dưỡng tâmhồn, phát triển tư duy, năng lực giao tiếp, hình thành năng lực thưởng thức vàđánh giá nghệ thuật, do đó, là một yêu cầu cấp thiết hiện nay

Mặt khác, môn Ngữ văn có nhiệm vụ bồi dưỡng tâm hồn, góp phần hìnhthành và phát triển toàn diện nhân cách học sinh Từ vị trí, nhiệm vụ của mônNgữ văn trong trường phổ thông đã quy định vị trí, nhiệm vụ của người thầy dạyVăn: Thông qua việc hướng dẫn học sinh chiếm lĩnh tri thức văn hoá của dântộc, của nhân loại để dạy học sinh cách cảm, cách nghĩ, cách ứng xử tốt và kĩnăng giao tiếp trong cuộc sống Có nghĩa là người thầy nói chung, người thầydạy Văn nói riêng phải đào tạo những thế hệ học sinh vừa hồng vừa chuyên chođất nước

Song, vấn đề đặt ra là cần phải có những biện pháp, cách thức tổ chứcdạy học Văn như thế nào để thu hút được sự say mê, hứng thú học tập của các

em học sinh Chính vì thế,việc đổi mới cách thức tổ chức giờ dạy Ngữ văn nóichung, giờ dạy Tập làm văn ở lớp 6 nói riêng, đang là vấn đề đặt ra và cần đượctháo gỡ kịp thời bởi khối lớp 6 là năm đầu cấp Trung học cơ sở; là nền tảng,bước tạo đà, là vạn sự khởi đầu nan của các em học sinh Do đó, việc khơi gợiđược hứng thú, hình thành được kĩ năng cho học sinh trong giờ học Làm vănmiêu tả vừa tạo nên hiệu quả của giờ dạy vừa bộc lộ tài năng, tâm huyết củangười thầy

Mặt khác, từ chỗ có được niềm vui, niềm hứng thú trong học tập bộ môn,học sinh sẽ có được niềm tin, tự hình thành được hiểu biết, năng lực, phẩm chất,biết cách tìm ra chân lý, tự tin trong học tập và trong cuộc sống

Vì tầm quan trọng của môn Ngữ văn như vậy, đồng thời là một giáo viêndạy Văn tâm huyết với nghề nghiệp, tôi luôn trăn trở với thực trạng trên Cho

nên tôi chọn đề tài Một số biện pháp rèn luyện kĩ năng làm tốt văn miêu tả cho học sinh lớp 6, vận dụng thực hiện trong thực tế giảng dạy và đem lại niềm yêu

thích học tập bộ môn Văn cho học sinh

1.2 Mục đích nghiên cứu

Sáng kiến kinh nghiệm mong muốn tìm ra hướng tổ chức dạy học trongtiết Tập làm văn theo hướng tích cực, kết hợp được các kĩ năng trong làm vănmiêu tả Từ các biện pháp cụ thể giúp HS lớp 6 có năng lực làm tốt văn miêu

tả

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Các đặc điểm, yêu cầu, các dạng bài cụ thể của văn miêu tả

Năng lực quan sát, tưởng tượng, so sánh, nhận xét trong văn miêu tả

Những phương pháp, biện pháp, kỹ thuật dạy học tích cực được sử dụngtrong văn miêu tả.

Những nhận thức, kinh nghiệm của HS khối lớp 6 tại trường PT Nguyễn Mộng Tuân sau khi được rèn luyện các kĩ năng làm văn miêu tả.

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Tổ chức dạy học trực tiếp ở lớp 6A, 6B

Đọc, nghiên cứu các tài liệu có liên quan đến văn miêu tả

Tổ chức khảo sát để so sánh kết quả

Phân tích, tổng hợp để đúc rút kinh nghiệm

1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm

- Đề xuất được một số nguyên tắc, biện pháp rèn luyện kĩ năng quan sát,tưởng tượng, so sánh, nhận xét, diễn đạt trong văn miêu tả cho HS lớp 6

- Giúp HS lớp 6 nắm vững phương pháp làm từng kiểu bài văn miêu tả

- Giúp GV và HS THCS thực hiện tốt mục tiêu dạy học phân môn tập làmvăn trong chương trình, SGK Ngữ văn 6 về văn miêu tả

Trong khuôn khổ của một SKKN, đề tài chỉ giới hạn ở phạm vi nghiêncứu một số biện pháp rèn luyện kĩ năng làm tốt văn miêu tả cho HS lớp 6 (Tảcảnh, tả người, miêu tả sáng tạo)

2 Nội dung của sang kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lí luận của việc Rèn luyện kĩ năng làm văn miêu tả cho học sinh lớp 6

2.1.1 Khái niệm văn miêu tả

Văn miêu tả là loại văn nhằm giúp người đọc, người nghe hình dungnhững đặc điểm, tính chất nổi bật của một sự vật, sự việc, con người, phongcảnh… làm cho những cái đó như hiện lên trước mắt người đọc, người nghe.Qua văn miêu tả, người đọc, người nghe không chỉ cảm nhận được vẻ bề ngoài(màu sắc, hình dáng, kích thước, trạng thái…) mà còn biểu hiện rõ được bảnchất bên trong của đối tượng, sự vật Trong văn miêu tả, năng lực quan sát củangười viết, người nói được bộc lộ rõ nhất [1]

Trình tự trong văn miêu tả thực ra rất linh hoạt, lựa chọn trình tự nào làtùy thuộc vào đối tượng được miêu tả hoặc điểm nhìn của người tả

Văn miêu tả rất gần gũi với tuổi thơ Miêu tả giúp các em tả lại cảnh, vật, người trong cuộc sống một cách sinh động, giúp các em làm văn tự sự tốt hơn

Văn miêu tả ở lớp 6 là sự tiếp nối, phát triển của thể loại văn miêu tả màcác em đã được học trong chương trình Tiểu học Cụ thể là lớp 4: miêu tả đồ vật,cây cối; lớp 5: tả cảnh sinh hoạt; lớp 6 là tả cảnh và tả người, miêu tả sáng tạo.Nhìn nhận vấn đề một cách cụ thể hơn chúng ta thấy rằng Tập làm văn lớp 6 sovới chương trình Tiểu học mà các em đã làm quen có nhiều khái niệm còn trừutượng Giữa học và làm là cả một quá trình Riêng làm văn đòi hỏi các em phải

có cách viết trau chuốt hơn, già dặn, sinh động hơn và đặc biệt trong văn tả cảnhphải có hình ảnh sống động, thuyết phục lòng người Điều đó không thể đi từ lýthuyết sang thực hành ngay được, bởi tư duy của lứa tuổi các em lớp 6 chưa cụ

thể, chưa tiếp nhận ngay được những kiến thức trừu tượng Cảm nhận của các

em còn đơn giản, vốn từ, vốn hiểu biết phần nhiều còn nghèo nàn… Do vậy màcác em chưa có nhiều vốn từ cũng như sự sáng tạo nghệ thuật trong viết văn

2.1.2 Kĩ năng và quy trình rèn luyện kĩ năng cho học sinh trong dạy học làm văn

* Khái niệm kĩ năng

Kĩ năng có vai trò vô cùng to lớn trong quá trình nhận thức của conngười ”Kĩ năng là khả năng vận dụng kiến thức nhận được trong một lĩnh vựcnào đó vào thực tế ” Như vậy, có thể hiểu kĩ năng chính là khả năng con ngườithực hiện một hành động nào đó có tính chất kĩ thuật, được rèn luyện thông quahoạt động luyện tập thực hành

* Quy trình rèn luyện kĩ năng cho HS trong dạy học làm văn ở trường phổ thông

Bước 1: Tìm hiểu nhận thức đúng đắn, đầy đủ về hành động cần thựchiện Đây là bước trang bị những hiểu biết nhằm định hướng cho việc hìnhthành kĩ năng

Bước 2: Quan sát mẫu, làm thử theo mẫu Đây chính là bước theo dõi kĩlưỡng các động tác thực hiện hành động, đối chiếu với lí thuyết, từ đó hìnhthành kĩ năng

Bước 3: Luyện tập Trên cơ sở bước 2, HS tiến hành luyện tập, hoàn thiện

kĩ năng, phát triển thành năng lực riêng của từng cá nhân

Mặt khác, về tâm sinh lí các em đã có sự thay đổi Các em HS lớp 6 cóthể bước vào giai đoạn tuổi dậy thì Với lứa tuổi này các em muốn thể hiện cái

“tôi” của mình nhiều hơn, muốn có những chính kiến riêng Có em vẫn hoàntoàn nghe theo sự chỉ dạy của thầy cô nhưng cũng có em muốn làm theo ý mình

mà đôi khi những ý đó chưa chắc đã đúng Chính điều này đã ảnh hưởng đếnnhận thức của HS trong quá trình học tập cũng như làm văn Đối với văn miêu tảlại rất cần sự sáng tạo trong viết văn như dùng từ, câu, hình ảnh, sự liên tưởng,trí tưởng tượng phong phú, đa dạng Bởi vậy, giáo viên dạy Ngữ văn lớp 6 cầnsát sao, uốn nắn, có biện pháp tích cực, định hướng cụ thể giúp các em phát huyđược ưu điểm, khắc phục hạn chế của mình để làm tốt văn miêu tả

2.2 Thực trạng Rèn luyện kĩ năng làm văn miêu tả cho học sinh lớp 6

2.2.1 Mục đích khảo sát thực trạng

Sử dụng kết hợp các PTBĐ là một trong những kĩ năng làm văn mới củachương trình, SGK Ngữ văn hiện hành Vì vậy, việc khảo sát đánh giá thựctrạng dạy học hướng vào các mục đích cụ thể sau:

Thu thập kịp thời chính xác những thông tin về mức độ đạt được mục tiêudạy học tạo lập các kiểu bài văn miêu tảở lớp 6 của GV và HS so với chuẩnchương trình và SGK

Tìm đúng những nguyên nhân ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng tạo lậpkiểu văn miêu tả.

2.2.2 Nội dung khảo sát

Thực hiện đề tài này, chúng tôi tiến hành khảo sát thực trạng rèn luyện kĩnăng làm văn miêu tả ở lớp 6 thông qua khảo sát giáo án của GV, giờ dạy của

GV và bài làm văn của HS

2.2.3 Kết quả khảo sát thực trạng

* Về giáo viên

Trong những năm giảng dạy Ngữ văn lớp 6, tôi nhận thấy văn miêu tả làmột thể loại quan trọng trong phân môn Tập làm văn Với quan điểm tích hợptrong chuyên đề cải cách giáo dục đại trà từ năm học 2002 – 2003, thể loại vănmiêu tả không mới đối với học sinh lớp 6 mà ở đây đã phát huy có kế thừa vànâng cao hơn so với bậc Tiểu học

Bản thân tôi được đào tạo ở bậc Đại học lại có tinh thần ham học hỏi từcác đồng nghiệp, tích cực tìm hiểu, nghiên cứu tài liệu để tích lũy kiến thức, đúcrút kinh nghiệm về phương pháp giảng dạy của bộ môn

Qua các năm giảng dạy môn Ngữ văn 6 tôi đã tự tích lũy được vốn kinhnghiệm về phương pháp giảng dạy và truyền thụ kiến thức cho HS

Tôi nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của tổ chuyên môn và Ban giám hiệunhà trường về công tác chủ nhiệm, phương pháp giảng dạy

Tài liệu tham khảo phong phú, việc ứng dụng công nghệ thông tin vàogiảng dạy là những thuận lợi cơ bản cho giáo viên nâng cao năng lực, trình độchuyên môn

* Về học sinh

Năm học 2019 – 2020, tôi được phân công giảng dạy Ngữ văn khối lớp 6với 50 học sinh Hầu hết học sinh của khối lớp 6 do tôi phụ trách còn rất nhiềunhược điểm Các em không có hứng thú học môn Ngữ văn vì nhiều lý do: kiếnthức nhiều (phải học ba phân môn trong một bộ môn), viết nhiều, đọc nhiều.Học sinh đang có thói quen viết văn miêu tả ở dạng đơn giản nay thay vào đó làcác lối viết văn khác nhau Bởi vậy, khi làm bài Tập làm văn, nhất là văn miêu

tả, bài viết của các em còn mắc nhiều lỗi chính tả (trong đó có lỗi về tiếng địaphương), chưa xác định được trọng tâm đề bài, có những em thường liệt kê, kể

lể dài dòng, diễn đạt vụng về, lủng củng Thậm chí còn xảy ra tình trạng bịa đặttrong bài làm khiến hình ảnh miêu tả thiếu chân thực Một số em chưa biết vậndụng kĩ năng quan sát, tưởng tượng, so sánh, nhận xét trong văn miêu tả để làmnổi bật các đặc điểm tiêu biểu của sự vật

Thực tế các em đã quá quen với việc thực hành viết văn dạng văn bảnmẫu và tái tạo văn bản tương tự ở bậc Tiểu học Điều này khiến học sinh, nhất lànhững em có học lực trung bình và yếu sẽ thấy thực sự khó khăn trong việc sángtạo một văn bản nghệ thuật Đối với các em học sinh lớp 6 đây là việc làm cảntrở sự hứng thú, khám phá, tìm tòi Hơn nữa, lòng say mê đọc tư liệu văn họccủa các em HS bây giờ quả là ít ỏi Điều đó làm nghèo nàn vốn ngôn từ nghệ

thuật quý giá của văn học cũng như sự sáng tạo trong làm bài của mỗi học sinh.Các em thường lúng túng với cách trình bày một bài viết Có em hiểu đề, có ýtưởng nhưng lại lúng túng trong việc diễn đạt hoặc bị rập khuôn, gò ép ý tưởngtrong các dàn bài Vì vậy, tiết Tập làm văn trở thành một gánh nặng, một tháchthức đối với giáo viên THCS.

Từ thực trạng trên, tôi đã tiến hành khảo sát ban đầu bằng bài kiểm trachất lượng đầu năm và kết quả thu được như sau:

* Kết quả khảo sát bài làm của học sinh

2.3 Một số biện pháp rèn luyện kĩ năng làm tốt văn miêu tả cho học sinh lớp 6

2.3.1 Giáo viên cần giúp học sinh nắm vững đặc điểm của văn miêu tả

Văn miêu tả là loại văn mang tính thông báo thẩm mĩ Đó là sự miêu tảthể hiện được cái mới mẻ, cái riêng trong cách quan sát, cách cảm nhận củangười viết

Trong văn miêu tả, cái mới, cái riêng phải gắn với cái chân thật

Ngôn ngữ trong văn miêu tả giàu cảm xúc, giàu hình ảnh, giàu nhịp điệu,

âm thanh

2.3.2 Những năng lực học sinh cần có khi làm văn miêu tả

Muốn miêu tả được, trước hết người viết phải biết quan sát: nhìn nhận,xem xét sự vật

HS cần nêu được hình ảnh bao quát và đặc điểm nổi bật của đối tượngđược miêu tả

Nêu được hoạt động và sắc thái tình cảm của đối tượng

Từ đó nhận xét, liên tưởng, hình dung về sự vật đặt trong tương quan các

sự vật xung quanh

Biết ví von, so sánh: thể hiện sự liên tưởng độc đáo riêng của người viết,hình dung, cảm nhận về sự vật, hiện tượng miêu tả để làm nổi bật lên những đặcđiểm tiêu biểu của sự vật

Học sinh phải thể hiện được tình cảm của mình đối với đối tượng đangđược miêu tả

Liên hệ được thực tế, bài học, tầm quan trọng, ích lợi của đối tượng đượcmiêu tả trong đời sống của con người.

2.3.3 Rèn luyện kĩ năng quan sát, tưởng tượng, so sánh, nhận xét, diễn đạt trong văn miêu tả

* Kĩ năng quan sát

Quan sát là kĩ năng quan trọng hàng đầu để có được một bài văn miêu tảsống động Quan sát giúp chọn lọc những chi tiết nổi bật nhất của đối tượngđược miêu tả

Rèn kĩ năng quan sát tức là rèn kĩ năng nhìn (quan sát bằng mắt) Với kĩnăng này, tôi hướng dẫn cho HS trước hết phải có cái nhìn bao quát, sau đó làquan sát chi tiết đặc điểm của sự vật Kết hợp với kĩ năng nhìn là kĩ năng cảmnhận bằng các giác quan khác như thính giác, khứu giác, xúc giác Sở dĩ tôi đưa

kĩ năng này lên đầu tiên vì HS có quan sát mới có được những cảm nhận về sựvật Hơn nữa, đối tượng của bài văn miêu tả là sự vật, thiên nhiên, là cuộc sốngcon người Có thể coi đó là một thế giới phong phú và đa dạng, phức tạp đangdiễn ra, thay đổi theo từng ngày, từng giờ Tuy vậy, không phải tự nhiên mà tahiểu ngay và nắm vững đặc điểm của từng sự vật, sự việc, con người để miêu tảđúng bản chất của nó Chính vì thế, mỗi giáo viên dạy môn Ngữ văn cần phảihình thành ngay từ đầu kĩ năng quan sát và ghi chép

Ví dụ: Tôi cho HS quan sát sân trường trong một buổi sáng mùa xuân khichưa vào lớp

Trước hết, tôi yêu cầu HS phải nhìn bao quát không gian: trời xanh, áng mây trắng trôi bồng bềnh, gió xuân nhẹ nhàng, tha thướt lướt trên lá cây, ngọn

cỏ…, đến cụ thể: nụ hoa e ấp, những khóm hoa cúc, hoa lan… khoe sắc trongnắng xuân, những mầm non xanh tươi… HS nghe được tiếng cười nói rộn rã củabạn bè; ngửi được hương thơm của hương hoa, hương xuân thoang thoảng nhưmùi phấn thơm

Sau đó, HS ghi chép lại những điều đã quan sát cùng những cảm xúc củamình trước cảnh vật

Hoặc tôi rèn kĩ năng quan sát cho HS bằng cách học tập kĩ năng quan sátcủa các nhà văn

Ví dụ: “Một trăm cây bạch dương giống nhau cả trăm, một trăm ánh lửa giống nhau cả trăm Mới nhìn tưởng thế, nhưng nhìn kĩ thì chân cây bạch dương nào cũng khác nhau, ngọn lửa nào cũng khác nhau Trong đời ta gặp bao nhiêu người, phải thấy ra mỗi người mỗi khác nhau, không ai giống ai”.[2]

Để làm được đoạn văn trên tác giả phải quan sát những sự vật giống nhau,đôi khi ta cứ nghĩ chúng chẳng có điểm gì khác cả Nhưng thực không phải thế,tạo hoá đã sinh ra mỗi sự vật (và cả con người nữa) là bao giờ cũng cho chúngnhững nét riêng Vì thế, để miêu tả hay phải quan sát thật là tỉ mỉ Có quan sáttinh tế và tỉ mỉ thì mới miêu tả đúng đối tượng và có những so sánh và liêntưởng độc đáo và giá trị được

Như vậy, đối với các em học sinh, khi làm văn miêu tả, kĩ năng quan sát

và ghi chép rất cần thiết, tuy nhiên các em không thể có được các kĩ năng đó và

sử dung thành thạo được, tất cả mới chỉ là tập dượt: tập quan sát, tập ghi chép,tập phát hiện ra đặc điểm nổi bật của các sự vật, hiện tượng Từ đó, có vốn sốngphong phú để làm tốt bài văn miêu tả

Miêu tả là vẽ lại bằng lời những đặc điểm nổi bật của cảnh, của người đểgiúp người nghe, người đọc hình dung được các đối tượng ấy, tức là lấy câu văn

để biểu hiện các đặc tính, bản chất của sự vật, giúp người đọc như được chứngkiến tận mắt sự vật miêu tả Vận dụng những từ ngữ mô tả màu sắc, hình ảnhquan sát được Các em cần liên tưởng những hình ảnh đẹp tương tự để môphỏng, so sánh, ví von nhằm làm cho việc mô tả trở lên cụ thể, sinh động; giúpngười đọc hình dung được hình ảnh, đối tượng đang được tả một cách sinh độngnhư xem một bức tranh vẽ Nên khi dạy văn miêu tả, tôi hướng dẫn học sinhquan sát và miêu tả theo các trình tự hợp lý như sau:

Quan sát theo trình tự không gian:

Quan sát toàn bộ trước rồi đến quan sát từng bộ phận, tả từ xa đến gần, từngoài vào trong, từ trái qua phải… (hoặc ngược lại)

Ví dụ : Trong văn bản “ Sông nước Cà Mau” nhà văn Đoàn Giỏi đã miêu

tả cảnh dòng sông và rừng đước Năm Căn theo trình tự từ xa đến gần, từ ngoài

vào trong, từ khái quát đến cụ thể:

“Thuyền chúng tôi chèo thoát qua kênh Bọ Mắt, đổ ra con sông Cửa Lớn, xuôi về Năm Căn Dòng sông Năm Căn mênh mông, nước ầm ầm đổ ra biển ngày đêm như thác, cá nước bơi hàng đàn đen trũi nhô lên hụp xuống như người bơi ếch giữa những đầu sóng trắng Thuyền xuôi giữa dòng con sông rộng hơn ngàn thước, trông hai bên bờ, rừng đước dựng lên cao ngất như hai dãy trường thành vô tận Cây đước mọc dài theo bãi, theo từng lứa trái rụng, ngọn bằng tăm tắp, lớp này chồng lên lớp kia ôm lấy dòng sông, đắp từng bậc màu xanh lá mạ, màu xanh rêu, màu xanh chai lọ, … lòa nhòa ẩn hiện trong sương mù và khói sóng ban mai.” [3]

Quan sát theo trình tự thời gian

Ví dụ : Trong văn bản “Biển đẹp” Vũ Tú Nam viết:

“Buổi sớm nắng sáng Những cánh buồm nâu trên biển được nắng chiếu vào hồng rực lên như đàn bướm múa lượn giữa trời xanh Lại đến một buổi chiều gió mùa đông bắc vừa dừng Biển lặng, đỏ, đầy như mâm bánh đúc, loáng thoáng những con thuyền như những hạt lạc ai đem rắc lên trên Rồi một ngày mưa rào Mưa dăng dăng bốn phía Có quãng nắng xuyên xuống biển óng ánh

đủ màu: xanh lá mạ, tím phớt, hồng xanh biếc… Có quãng thâm sì, nặng trịch Những cánh buồm ra khỏi cơn mưa, ướt đẫm, thẫm lại, khỏe nhẹ bồi hồi, như ngực áo bác nông dân cày xong ruộng về bị ướt.” [4]

Ngoài các trình tự miêu tả trên, tôi còn hướng dẫn và rèn luyện cho họcsinh kĩ năng sử dụng các giác quan (thính giác, thị giác, xúc giác …) để quansát, cảm nhận sự vật, hiện tượng miêu tả

* Kĩ năng tưởng tượng

Tưởng tượng có vai trò rất lớn trong văn miêu tả Nó không chỉ là yếu tốtạo nên sự phong phú cho các hình ảnh trong bức tranh miêu tả mà còn giúp chongười làm văn miêu tả dễ hình dung được sự vật một cách cụ thể, sinh động, hấpdẫn để từ đó tìm được những từ ngữ và các biện pháp nghệ thuật phù hợp để bàivăn hay hơn.

Tôi rèn cho HS kĩ năng tưởng tượng bằng cách học tập trí tưởng tượngcủa các nhà văn

Ví dụ: Nhà văn Hồ Phương khi quan sát đàn bò gặm cỏ đã viết:

“Con Nâu đứng lại Cả đàn dừng theo Tiếng gặm cỏ bắt đầu trào lên như một nong tằm ăn rỗi khổng lồ Con Ba Bớp vẫn phàm ăn tục uống nhất, cứ thúc mãi mõm xuống, ủi cả đất lên mà gặm Bọt mép nó trào ra, nom đến là ngon lành Con Hoa ở gần đó cũng hùng hục ăn không kém, mặc dù ả có bộ mã tiểu thư rất yểu điệu “cái rá cắn làm đôi” Gã công tử bột vẫn sán ở bên cạnh

ả, mồm vừa gau gáu gặm cỏ, mắt vừa liếc sang lem lém.” [5]

Ở đây tác giả đã kết hợp một cách tài tình giữa hình ảnh tả thực với hìnhảnh sáng tạo nhờ trí tưởng tượng Chính vì trí tưởng tượng phong phú đã giúp

nhà văn khi nghe tiếng đàn bò gặm cỏ đã liên tưởng đến “một nong tằm ăn rỗi khổng lồ”.Và cũng nhờ trí tưởng tượng phong phú mà tác giả đã phát hiện ra tính cách của con bò qua cách gặm cỏ của chúng: con Ba Bớp thì “ngổ ngáo”,

“phàm ăn tục uống”; con Hoa vốn “tiểu thư yểu điệu”, cu Tũn như một chú bé

dở hơi, tinh nghịch, nũng nịu… Nghệ thuật so sánh kết hợp với nhân hóa đã làmcho hình ảnh đàn bò gặm cỏ hiện lên thật sống động

Tôi rèn cho HS khả năng liên tưởng bằng cách hình dung về người, sựvật

Ví dụ: Từ truyện Thạch Sanh các em có thể tưởng tượng ra người dũng

sĩ:

Ngoại hình: to lớn, vạm vỡ, da màu đồng thau, chắc gọn, đặc quánh như

chất sừng, chất mun; ngực nở vồng lên như cánh cung lớn, những bắp thịt nổilên cuồn cuộn, săn chắc

Hành động: hướng về điều nghĩa, rất tận tâm, nhiệt tình; tiêu diệt cái ác

một cách quyết liệt Dùng những thứ vũ khí khó có ai sử dụng (cây cung hàngchục người giương; cây gậy nặng hàng tạ…)

Lời nói: thẳng thắn, trung thực…

* Kĩ năng so sánh

So sánh là đối chiếu sự vật, sự việc này với sự vật, sự việc khác có nét

tương đồng để tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt Khi quan sát một đốitượng nào đó cần lựa chọn hình ảnh so sánh phù hợp tạo nên sự sáng tạo, độcđáo, hấp dẫn (từ màu sắc tới hình dáng, từ kích thước tới trạng thái) Điều đógiúp cho trang văn miêu tả của các em hay hơn, đẹp hơn, hấp dẫn hơn Vì vậy,tôi đã hướng dẫn cho các em một số cách so sánh như sau:

Có thể so sánh người với người:

Lúc ở nhà, mẹ cũng là cô giáo

Khi tới trường, cô giáo như mẹ hiền.

Vì vậy, khi viết văn miêu tả, bao giờ người viết cũng để lại dấu ấn chủ quan củamình

Dấu ấn chủ quan ấy chính là sự cảm nhận riêng của mỗi người, là cáchbiểu lộ thái độ, tình cảm riêng của mỗi người đối với đối tượng được miêu tả

Một nhà văn Pháp viết:“Một trăm cây bạch dương giống nhau cả trăm, một trăm ánh lửa giống nhau cả trăm Mới nhìn tưởng thế, nhưng nhìn kĩ thì chân cây bạch dương nào cũng khác nhau, ngọn lửa nào cũng khác nhau Trong đời

ta gặp bao nhiêu người, phải thấy ra mỗi người mỗi khác nhau, không ai giống ai”.[6]

Không phải chỉ các nhà văn, mà ngay cả HS khi làm văn miêu tả cũng nên

ý thức rõ điều này Tôi đã chỉ rõ cho HS thấy rằng thiên nhiên, con người xungquanh chúng ta luôn trong trạng thái vận động và thay đổi không ngừng, thật vôcùng thú vị và hấp dẫn Cũng một con đường từ nhà đến trường, nhưng sánghôm nay ta thấy nó như thế này, sáng mai đã có thể đổi khác… Có thể nói rằng,đối tượng miêu tả sẽ xuất hiện và đi vào bài văn tùy thuộc vào điểm nhìn, thái

độ, tâm trạng, tình huống giao tiếp của người viết Đây chính là cơ sở tạo nêndấu ấn chủ quan của người viết Nó đòi hỏi người viết trong bài viết của mình cónhững lời nhận xét, những suy nghĩ, những cảm nhận riêng về đối tượng Vần

đề là phải dùng cách nhận xét như thế nào để tạo sự hấp dẫn cho bài văn miêu tả

?

Với kĩ năng này, tôi hướng dẫn HS hai cách để nhận xét Trước hết, có thểnhận xét trực tiếp bằng lời bình, những câu cảm thán, những hình ảnh so sánh

Ví dụ:

“ Những bông hoa rơi từ trên cao, đài hoa nặng chúi xuống, những cánh hoa đỏ rực quay tít như chong chóng, nom thật đẹp” (Vũ Tú Nam)

Cũng có thể nhận xét gián tiếp, bộc lộ kín đáo qua việc lựa chọn hình ảnhmiêu tả Ví dụ như nhà văn Vũ Tú Nam khi quan sát và miêu tả hình ảnh những

trái mướp lớn nhanh như thổi: “Rồi quả thi nhau trồi ra…bằng ngón tay…bằng con chuột Rồi bằng con cá chuối…”

Khi cho HS nhận xét đối tượng mình tả, tôi tổ chức cho các em làm việc

cá nhân, trình bày những suy nghĩ, cảm nhận riêng về đối tượng, cách diễn đạtmang sắc thái cá nhân, thể hiện được những liên hệ, trải nghiệm của HS

* Kĩ năng diễn đạt

Kĩ năng diễn đạt thực chất là kĩ năng sắp xếp từ ngữ để trình bày ý mộtcách mạch lạc, dễ hiểu về một sự vật nào đó Kĩ năng diễn đạt bao gồm từ cáchdùng từ, viết câu đến dựng đọan văn và tạo sự liên kết giữa các đoạn văn trongmột văn bản

Qua các năm chấm bài văn miêu tả của học sinh tôi thấy đáng buồn mộtđiều là vốn ngôn từ của các em rất nghèo nàn, diễn đạt lủng củng, thường xảy rahiện tượng bí từ, dùng sai nghĩa, lặp từ, lặp ý Như vậy, để bài văn của họcsinh diễn đạt trong sáng, có sức hấp dẫn chúng tôi nghĩ rằng không có cách nàokhác là việc trau dồi ngôn từ nghệ thuật cho mỗi HS Để các em tự giác làm điềunày là một việc rất khó nên tôi đã tạo được trong lòng học sinh sự yêu thíchngôn từ nghệ thuật bằng việc cung cấp và phân tích một số tư liệu được chọn lọc

kỹ càng trích trong các tác phẩm của các nhà văn

Ví dụ: Đoạn trích miêu tả cảnh trong vườn của nhà văn Duy Khán sau

đây:“ Giời chớm hè Cây cối um tùm Cả làng thơm Cây hoa lan nở hoa trắng xóa Hoa giẻ từng chùm mảnh dẻ Hoa móng rồng bụ bẫm thơm như mùi mít chín ở góc vườn ông Tuyên Ong vàng, ong vò vẽ, ong mật đánh lộn nhau để hút mật ở hoa Chúng đuổi cả bướm Bướm hiền lành bỏ chỗ lao xao Từng đàn rủ nhau lặng lẽ bay đi.” [7]

Tác giả đã sử dụng nghệ thuật nhân hóa khi tả về loài vật mang tính cáchgiống con người: ong vàng, ong vò vẽ xông vào đấu lực, các cô bướm thì hiềnlành lặng lẽ bay đi khiến cho thế giới loài vật hiện lên sinh động

Sau mỗi đoạn văn như thế giáo viên cần phân tích những hình ảnh ngôn

từ, nghệ thuật đặc sắc sao cho tạo được hứng khởi ở học sinh, kích thích các emmuốn tìm, viết những lời văn hay Có lẽ, rèn kỹ năng diễn đạt là một khâu đòihỏi kỳ công nhất của thầy trò

Sau khi tạo hứng thú cho học sinh, qua cách tiếp xúc với các tư liệu chọnlọc, tôi mới cho các em luyện tập diễn đạt bằng hình thức giáo viên đưa ra mộtloạt hình ảnh, yêu cầu HS dùng lời văn kết hợp biện pháp nghệ thuật so sánh,nhân hoá, sử dụng những từ láy gợi hình, gợi cảm để tập diễn đạt Dùng từ láy, từghép để tả màu sắc, hình ảnh, tiếng động (dùng từ tượng hình, từ tượng thanh);dùng các tính từ chỉ mức độ để diễn đạt chính xác sắc thái của đối tượng được tả

Ở giai đoạn rèn luyện kỹ năng diễn đạt như thế này, tôi đặc biệt chú ý đếnphép so sánh trong các câu văn Có thể coi so sánh hay là để tạo những nốt