Xuất phát từ mục tiêu đào tạo của nhà trường phổ thông là đào tạo những con người có kiến thức khoa học, có ý thức tự chủ, giàu lòng nhân ái… Để làm được điều đó bản thân mỗi thầy cô giá
Trang 11 Mở đầu 1.1 Lí do chọn đề tài
Đất nước ta đang đặt ra cho ngành giáo dục phải đào tạo cho được nguồn nhân lực dồi dào có đủ trình độ, năng lực, lao động sáng tạo, tay nghề cao, biết ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất, phải giỏi về lý thuyết và thạo về thực hành Xuất phát từ mục tiêu đào tạo của nhà trường phổ thông là đào tạo những con người có kiến thức khoa học, có ý thức tự chủ, giàu lòng nhân ái…
Để làm được điều đó bản thân mỗi thầy cô giáo phải thường xuyên đổi mới phương pháp giảng dạy, nhằm đào tạo ra nhiều học sinh thực sự có năng lực, đáp ứng yêu cầu của giáo dục hiện đại
Tâm lý con người nói chung, học sinh nói riêng đều thích khám phá cái mới hơn những điều mình đã biết, do đó dạy học có hiệu quả phải biết phát triển
tư duy sáng tạo và hứng thú cho học sinh Để phát triển mạnh mẽ giáo dục và đào tạo trong nhà trường, dòi hỏi mỗi giáo viên phải có phương pháp giảng dạy phù hợp với môn học, phù hợp với trình độ học sinh
Để thực hiện tốt các yêu cầu, mục tiêu giáo dục hiện nay ở các nhà trường phổ thông đã thấy ngày càng nhiều tiết dạy học tốt của nhiều giáo viên, theo hướng tổ chức cho học sinh hoạt động tích cực tự lực chiếm lĩnh chi thức mới
Hóa học là một môn học mới lạ đối với học sinh trung học cơ sở mà khối lượng kiến thức học sinh cần lĩnh hội tương đối nhiều Chương trình hóa học trung học cơ sở là trang bị cho học sinh kiến thức phổ thông cơ bản và thiết thực đầu tiên về hóa học, làm cơ sở cho việc xây dựng thế giới quan khoa học , hình thành ở các em một số kĩ năng cơ bản và thói quen học tập, làm việc khoa học Bản thân là một giáo viên THCS giảng dạy bộ môn vừa mới vừa khó này, với thực trạng dạy học ở nhà trường THCS hiện nay, phương tiện, dụng cụ, hóa chất…còn rất hạn chế Do đó ngoài việc sử dụng sách giáo khoa, khai thác kiến thức từ các kênh thông tin khác thì việc liên hệ một số hiện tượng thực tế vào giảng dạy hóa học cũng rất cần thiết, có tác dụng nâng cao hiệu quả trong giảng dạy, việc liên hệ giải thích hiện tượng thực tế trong dạy học hóa học là yếu tố thành công cho bài dạy
Trang 2Khi tiến hành dạy học theo bất kì phương pháp nào giáo viên cũng đều cần tạo cho học sinh sự hứng thú và niềm yêu thích đối với môn học
Đam mê hóa học sẽ thấy được hóa học và ứng dụng của nó có sự hấp dẫn
Để khơi dậy niềm đam mê đó cho học sinh, đó là nhiệm vụ hàng đầu của người giáo viên dạy hóa Để làm được điều đó với nội dung sáng kiến kinh
nghiệm này tôi muốn trình bày những thu hoạch của mình về “Một số giải pháp liên hệ, giải thích hiện tượng thực tế trong giảng dạy hóa học lớp 9 ở trường THCS” Đây là một vấn đề rất thiết thực, không mới, nhưng để vận dụng có
hiệu quả, có sáng tạo thì rất khó và bản thân giáo viên cũng tốn không ít công sức
1.2 Mục đích nghiên cứu
Giúp học sinh hoạt động tích cực, tự lực chiếm lĩnh tri thức mới, khơi dậy niềm đam mê học bộ môn hóa học cho học sinh đồng thời hình thành ở các em một số kĩ năng cơ bản và thói quen học tập và làm việc có tư duy logic và khoa học
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Phương pháp liên hệ, giải thích hiện tượng thực tế trong giảng dạy hóa học lớp 9
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi
- Phương pháp phỏng vấn
- Phương pháp quan sát
- Phương pháp chuyên gia
- Các phương pháp xử lý kết quả nghiên cứu thực tiễn
Trang 32 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lí luận
Hóa học là bộ môn khoa học, nghiên cứu các chất, sự biến đổi và ứng dụng của chúng Là môn học có nhiều ứng dụng rộng rãi và rất quan trọng trong cuộc sống, có khối lượng lớn kiến thức về thực nghiệm lẫn lí thuyết, vừa có công nghệ cao lại vừa có ứng dụng cụ thể và thiết thực Vì vậy việc liên hệ các hiện tượng thực tế trong giảng dạy giúp học sinh phân tích được các hiện tượng,
sự kiện có trong cuộc sống
Một điều trở thành hiển nhiên trong thời đại khoa học, kĩ thuật phát triển như vũ bão này là: Bất cứ một học trò nào, học xong bậc trung học phổ thông đều phải có hành trang tri thức về lí thuyết cũng như thực hành, thực nghiệm phải không xa vời với thực tiễn, ứng dụng
Muốn học tốt môn học này trước hết phải có sự đam mê và tình yêu đối với môn hóa học Với tư duy logic, trí nhớ tốt cộng thêm sự cần cù, chăm chỉ, sáng tạo thì nhất định sẽ thành công
Các bài tập hóa học, chỉ mang tính chất học thuộc lòng hay chỉ sử dụng các thuật toán làm cho bộ môn trở nên khô cứng Chính những bài tập lí thuyết thực nghiệm, vận dụng ứng dụng thực tế đã làm tăng thêm lí thú cho hóa học
Vì vậy khi giảng dạy ngoài những lí thuyết, việc liên hệ để giải thích những hiện tượng tự nhiên xảy ra hàng ngày, xung quanh học sinh sẽ giúp học sinh tiếp cận với thế giới khoa học một cách khoa học, một cách chân thực hơn Làm cho những kiến thức hàm lâm trở nên gần gũi thiết thực hơn, làm phong phú sinh đông hơn cho bài học, dễ gây chú ý ở học sinh và làm cho học sinh nhớ lâu hơn
2.2 Thực trạng của việc dạy và học hóa học ở trường THCS
Qua thực tế giảng dạy ở trường THCS với nhiều đối tượng học sinh khác
nhau bản thân tôi nhận thấy khả năng tư duy của nhiều học sinh còn hạn chế cũng bởi nhiều lí do như:
- Thời gian dành cho bộ môn còn ít
Trang 4- Học sinh được học muộn hơn so với các môn học khác Học tới lớp 8 các em mới chính thức được tìm hiểu về bộ môn
- Lượng kiến thức cho học sinh lớp 9 vừa nhiều vừa đa dạng
- Nhiều nơi, phòng học, thiết bị, hóa chất còn thiếu Đặc biệt là phòng học thực hành đúng chức năng thì hầu như chưa có
Môn hóa là môn học đối với học sinh THCS là môn học vừa mới, vừa khó Nhiều thuật ngữ, khái niệm, định nghĩa đối với nhiều học sinh còn rất trừu tượng, khó hiểu, dẫn đến việc tiếp thu kiến thức hời hợt, dễ đi đến nhàm chán,
bế tắc Từ việc không rõ bản chất, tính chất, dẫn tới các em thường gặp không ít khó khăn khi giải bài tập
- Bản thân giáo viên cũng gặp không ít khó khăn, chưa có đủ điều kiện
để thường xuyên tiếp cận được với các phương pháp mới, việc vận dụng các phương pháp đó cho học sinh cũng còn phụ thuộc vào đối tượng mà mình đang trực tiếp giảng dạy
Thực tế đã cho thấy lượng kiết thức cần cung cấp cho các em học sinh lớp
9 rất nhiều mà kinh nghiệm tiếp thu và trí nhớ của các em còn rất hạn chế, nên giáo viên phải biết dùng các phương tiện trực quan như hình vẽ, sơ đồ, thí nghiệm…kết hợp với ứng dụng của hóa học vào thực tiễn để giúp học sinh luôn
ở trạng thái hoạt động tích cực, tham gia nhiệt tình vào việc dạy của thầy
Sự kết hợp liên hệ, giải thích hiện tượng thực tế trong dạy học hóa học
với các phương thức dạy học khác giúp học sinh phát huy tối đa khả năng tư duy Nhờ đó giáo viên cũng thực hiện được nhiệm vụ dạy hoc, gắn liền khoa học với thực tiễn cuộc sống, làm rõ mối quan hệ qua lại giữa khoa học hóa học và ứng dụng của nó vào đời sống Học sinh cũng nhận thức được vai trò của hóa học trong nền kinh tế quốc dân, từ đó tự hào về những hiểu biết thực tiễn của bản thân và ngày càng yêu thích bộ môn hóa học hơn
Trang 52.3 Một số giải pháp liên hệ, giải thích hiện tượng thực tế trong giảng dạy
hóa học lớp 9 ở trường THCS.
2.3.1 Đặt tình huống có vấn đề
Thực tiễn daỵ học cho thấy có nhiều hình thức để tạo ra tình huống có vấn
đề trong dạy học hóa học, có thể tạo nên tình huống có vấn đề bằng cách cho học sinh phân tích sự kiện, hiện tượng được biết trong đời sống Việc giải quyết vấn đề đó sẽ giúp học sinh lĩnh hội tri thức
Đặt tình huống có vấn đề dựa vào các hiện tượng thực tế có thể thực hiện khi vào bài mới, khi tìm hiểu tính chất hóa học của chất, khi giải bài tập…
* Sử dụng hiện tượng thực tế, để tạo tình huống vào bài mới:
Đối với mỗi kiểu bài lên lớp, mỗi bài học, mỗi nội dung cụ thể có những hình thức mở đầu khác nhau, không có kiểu mở bài nào là tốt nhất, bí quyết thành công là ở sự đa dạng và sáng tạo Giáo viên có thể sử dụng các hiện tượng thực tế để tạo ra tình huống vào bài Cách làm này sẽ tạo ra sự bất ngờ khiến học sinh phải ngạc nhiên, phải chú ý và đó là con đường hướng tới sự khám phá, tìm hiểu Có thể là một câu chuyện, hay một ví dụ thực tế xung quanh ta, từ đó giáo viên dẫn dắt học sinh vào bài, tạo được không khí hứng khởi cho các em khi bắt đầu vào bài học mới
Ví dụ: Ở bài - Sự ăn mòn kim loại và bảo vệ kim loại không bị ăn mòn Giáo viên có thể vào bài bằng cách cho học sinh quan sát một số hiện tượng thực tế như:
- Tranh ảnh ( tranh giấy vẽ, hoặc trình chiếu…)vỏ tàu thủy bị ăn mòn
- Một số đồ dùng, vật dụng bị gỉ sắt…
Sau khi học sinh quan sát giáo viên đặt câu hỏi, nêu mục tiêu của bài học Bằng cách dẫn dắt như thế sẽ làm tăng sự húng thú tìm hiểu tri thức của học sinh Việc giải quyết được nguyên nhân vì sao có hiện tượng như vậy? cần phải làm gì để phòng tránh hiện tượng đó xảy ra? Sẽ giúp học sinh lĩnh hội được tri thức
Trang 6Bài - Polime Trước khi tìm hiểu nội dung về chất dẻo giáo viên cho học sinh quan sát một số đồ dùng vật dụng làm bằng chất dẻo Từ đó giáo viên dẫn dắt học sinh tìm hiểu về thành phần của chất dẻo và các ứng dụng của nó
Bài 26- Clo Giáo viên có thể cho học sinh biết, trong thực tế sinh hoạt khi mở vòi nước máy, nếu chú ý ta sẽ thấy có mùi lạ? Tại sao lại có mùi đó, đó
là chất gì? Bài học hôm nay sẽ giúp các em trả lời được câu hỏi đó…
* Sử dụng hiện tượng thực tế để tạo tình huống vấn đề, tìm hiểu tính chất của chất.
Ví dụ: Bài 2- Một số oxit quan trọng Trước khi tìm hiểu về tính chất của CaO học sinh đã được biết về tính chất hóa học chung của oxit bazơ, nếu giáo viên không có phương pháp tốt dễ gây sự nhàm chán trong bài học tìm hiểu về tính chất của CaO, vì vậy có thể đưa ra một số tình huống thực tiễn để kích thích tạo sự hứng thú tìm tòi Một số câu hỏi có thể đặt ra như sau:
- Tại sao khi tôi vôi, ta thấy khói bốc lên mù mịt? Nước sôi lên và cần tránh xa
hố vôi đang tôi hoặc sau khi tôi ít nhất 2 ngày ?
- Tại sao vôi bột được dùng khử chua đất trồng trọt, sử lí nước thải của các nhà máy hóa chất?
- Tại sao trong tự nhiên không tồn tại CaO tự do? Tại sao CaO để lâu ngoài không khí bị giảm chất lượng?
- Hiện tượng vôi chết là gì? Tại sao có hiện tượng vôi chết?
Việc tìm hiểu tính chất của CaO sẽ giúp học sinh hoàn thiện được các câu hỏi thực tế đó
Trả lời: - Khi tôi vôi đã xảy ra phản ứng của CaO với H2O tạo ra Ca(OH)2, phản ứng tỏa rất nhiều nhiệt nên làm nước sôi lên, nước bốc hơi cuốn theo những hạt Ca(OH)2 rất nhỏ tạo thành như mù Do nhiệt tỏa ra rất nhiều nên nhiệt độ hố vôi rất cao, do đó cần phải tránh xa hố vôi để tránh bị xa xuống hố gây nguy hiểm
- Vôi bột gồm CaO, Ca(OH)2 và một ít CaCO3 Ruộng chua có chứa hàm lượng axit cao, Khi cho vôi bột vào ruộng sẽ có phản ứng hóa học với các chất trên vì thế sẽ làm giảm nồng độ axit, vì thế đất sẽ hết chua
Trang 7- Khi để CaO ngoài không khí CaO tác dụng với hơi nước tạo ra Ca(OH)2, với khí CO2, tạo ra CaCO3 , Ca(OH)2 tác dụng với CO2 cũng tạo ra CaCO3…có nhiều phản ứng hóa xảy ra, nên nếu để lâu CaO ngoài không khí CaO sẽ giảm chất lượng sẽ có hiện tượng hóa đá trở lại
Bài 8- Một số bazơ quan trọng Học sinh tìm hiểu về Ca(OH)2 sau khi đã biết tính chất hóa học chung của bazơ Để tạo nên sự hấp dẫn cho học sinh, tránh
sự nhàm chán, vì đến bài học này thì Ca(OH)2 là một trong những chất không còn mới lạ, giáo viên có thể sử dụng một số hiện tượng thực tế để tạo ra các tính huống có vấn đề như:
Tại sao trên bề mặt hố vôi, thường thấy có lớp váng? Sau khi quét vôi thì thấy tường khô lại, lâu ngày nếu lớp vôi bong ra đó là chất rắn?
Đứng trước tình huống như vậy, não bộ của các em mới thực sự được kích thích mạnh mẽ, và việc tìm kiếm lời giải đáp là tìm hiểu bài mới
Bài 52- Tinh bột và xenlulozơ- Trước khi tìm hiểu tính chất hóa học giáo viên nêu hiện tượng thực tế Khi ăn cơm nhai kĩ ta thấy ngọt Vì sao có hiện tượng như vậy?
Đó là sự chuyển hóa tinh bột trong thức ăn, là một hiện tượng tự nhiên quen thuộc đối với mỗi chúng ta Tìm hiểu tính chất hóa học của tinh bột sẽ cho
ta rõ câu trả lời
2.3.2 Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã biết để giải thích một số hiện tượng thực tế, ứng dụng vào thực tiễn.
Khi nghiên cứu về một chất cụ thể, một trong những yêu cầu cần đạt được
là học sinh cần biết những ứng dụng của chúng, trong đời sống sản xuất Hàng ngày quanh ta xảy ra nhiều hiện tượng, những hiện tượng có tạo thành chất mới gọi là hiện tượng hóa học Do đó chúng ta thường gặp hai loại bài tập giải thích hoặc dự báo hiện tượng hóa học xảy ra
* Ví dụ: Sau khi tìm hiểu tính chất hóa học của clo giáo viên cho học sinh trả lời câu hỏi: Tại sao nước máy lại có mùi clo? Vì sao không dùng nước máy
để tưới cây cảnh?
Trang 8Giải thích : Khi sục vào nước lượng nhỏ khí Clo thì có phương trình hóa
học của phản ứng xảy ra như sau: Cl2 + H2O → HCl + HClO
HClO là axit yếu không bền, có tính oxi hóa mạnh nên nước có khả năng diệt khuẩn Trong nước vẫn còn lượng nhỏ clo nên nước máy có mùi clo
Khi dùng nước máy tưới cây cảnh thì trên lá cây xuất hiện những đốm trắng và làm rụng lá vì chất diệp lục trên lá bị oxi hóa bởi lượng HClO trong nước máy Do vậy không dùng nước máy trực tiếp, để tưới cây, hoa cảnh
* Sau khi học bài tính chất hóa học của kim loại, giáo viên cũng có thể mở rộng thêm hiểu biết thực tế của các em bằng câu hỏi sau: Tại sao khi vỡ nhiệt kế thủy ngân thì không được dùng chổi để quét mà nên rắc bột S lên trên sau đó mới hót đi?
Giải thích: Thủy ngân là một kim loại dạng lỏng, dễ bay hơi và thủy ngân
rất độc Vì vậy nếu chẳng may nhiệt kế thủy ngân bị vỡ, thủy ngân chảy ra, nếu
ta dùng chổi quét thì thủy ngân sẽ bị phân tán nhỏ, làm tăng quá trình bay hơi và làm quá trình thu gom khó hơn Khi ta dùng bột S rắc lên những chỗ có thủy ngân thì xảy ra phản ứng: Hg + S → HgS↓
Vì thế hạn chế được sự bay hơi của Hg vào không khí và quá trình thu gom cũng
dễ dàng hơn
* Ví dụ: Sau khi tìm hiểu tính chất của cacbonoxit (Bài các oxit của cacbon) giáo viên cho học sinh trả lời câu hỏi- Vì sao hiện tương ngộ độc khí than thường xảy ra vào mùa đông?
Về mùa đông nhiều gia đình có thói quen đốt than để sưởi ấm, khi đốt lên than cháy tạo thành nhiều chất khác nhau như CO, CO2, các sản phẩm khác của nitơ, lưu huỳnh…Trong các chất đó thì CO là chất chính gây ra hiện tượng ngộ
độc khí than CO là chất khí không màu không mùi nên rất khó phất hiện nó Vì
sao khí than lại làm người ta bị độc? Đó là do CO dễ kết hợp với hemoglobin có mặt trong hồng cầu của máu, khi vào máu CO bám chặt lấy hồng cầu làm mất khả năng kết hợp giữa hồng cầu với oxi, làm giảm khả năng vận chuyển oxi tới các tế bào Nếu quá trình hít thở phải khí CO kéo dài thì có thể gây thiếu oxi, có
thể gây tử vong CO là một khí độc!
Trang 9Hiện tượng ngộ độc tại sao thường xảy ra vào mùa đông? Quá trình hình thanh khí than là do trong quá trình đốt than lượng cacbon trong than không đựơc cung cấp đủ oxi (2C + O2→ 2CO) Nếu được cung cấp đủ oxi thì cácbon trong than chuyển hóa thành CO2 không độc Vào mùa đông nhiều nhà thường đóng kín cửa và việc sử dụng than để nấu, để sưởi thường nhiều hơn, vì thế ngộ độc khí than cũng nhiều hơn các mùa khác
Làm thế nào để tránh được hiện tượng ngộ độc khí than?
Có người cho rằng đặt một chậu nước ở gần, phía trên bếp than có thể khử
độc được Liệu điều này có đúng không? Điều đó là không có cơ sở vì CO là
chất khí rất ít tan trong nước, nước không thể hấp thụ được khí CO Muốn tránh
bị ngộ độc khí than, khi sử dụng bếp than cần mở ống thoát ở trên, của lò bên dưới để đảm bảo cung cấp đủ oxi và phải đảm bảo trong nhà luôn thoáng gió Tuyệt đối không dùng bếp than để sưởi và ủ bếp trong phòng kín
Trong nội dung kiến thức này giáo viên cũng có thể cho học sinh biết thêm về hiện tượng người chết khi xuống giếng sâu, nhất là những giếng bỏ hoang lâu ngày
Giếng sâu ở một số vùng thường có nhiều khí độc, trong số các khí đó là
CO, CH4 và thiếu oxi, giếng để hoang lâu ngày thì lượng khí độc càng nhiều, khi xuống giếng có thể bị chết ngạt do thiếu dưỡng khí, vì vậy vì một lí do nào đó phải xuống giếng hoặc hầm hố sâu, trước khi xuống cần thử xem trong đó có nhiều khí độc hay không, nếu có thì phải tìm cách để giảm lượng khí độc, sau đó mới được xuống
* Sau khi học bài 21- Sự ăn mòn kim loại và bảo vệ kim loại không bị ăn mòn
Giáo viên đặt câu hỏi- Sau một ngày lao động, công nhân phải lau chùi các thiết bị máy móc…, nông dân phải rửa dụng cụ lao động Việc làm này nhằm mục đích gì?
Giải thích: Việc làm này nhằm mục đích làm sạch bề mặt của kim loại, không cho kim loại tiếp xúc với các axit, muối có trong bùn, đất, bụi …
Để vận dụng kiến thức sự ăn mòn kim loại trong tự nhiên phụ thuộc vào thành phần của kim loại Giáo viên cho học sinh trả lời bài tập sau:
Trang 10Dây thép phơi quần áo bị đứt, người thì bảo nối bằng đoạn dây đồng, người thì bảo nên nối lại bằng sợi dây thép Theo em nên nối lại bằng đoạn dây kim loại nào để chỗ nối được bền vững hơn? Giải thích cho câu trả lời
Trả lời: Nên nối lại bằng sợi dây kim loại cùng chất, ở đây nên dùng đoạn
dây thép Việc làm này nhằm tạo ra kim loại tinh khiết, hạn chế được tốc độ ăn
mòn của kim loại.
* Câu hỏi sau có thể dùng khi học sinh khi tìm hiểu bài 53- Protein
Tại sao không nên dùng nước nóng để giặt quần áo bị dính vết máu?
Giải thích: Trong máu thành phần chính là huyết tương, trong huyết tương ngoài nước và muối ra thành phần chủ yếu còn lại là protein Nếu dùng nước
nóng để giặt sẽ khiến cho protein đông kết lại, trở thành chất không thể hòa tan
trong nước, đồng thời bám chặt vào bề mặt sợi vải không dễ gì tẩy sạch được Vì vậy nếu quần áo bị dính máu nên dùng nước lạnh để giặt, thì vết máu nhanh chóng sẽ bị loại bỏ
2.3.3 Sử dụng kiến thức thực tế để chuẩn bị bài mới.
Đối với học sinh khi đã được làm quen ví bộ môn, phần lớn các giáo viên thường thiết lập sự quan hệ giữa bài cũ và bài mới thông qua việc kiểm tra bài cũ Tuy nhiên để chuẩn bị tốt cho bài học mới, giáo viên cũng có thể cho học sinh tìm hiểu các hiện tượng thực tế ở địa phương hoặc các hiện tượng được biết qua các thông tin khác
Ví dụ: Trước khi học bài Axitcacbonic và muối cacbonat Giáo viên cho học sinh tìm hiểu về một số nội dung Vì sao ấm nấu nước nhiều gia đình, ở nhiều nơi thường có lớp cặn ở đáy ấm? Để làm mất lớp cặn này người ta thường phải làm gì? Đây là mẹo vặt các em có thể đã biết, việc giải thích vì sao làm như vậy sẽ được biết khi tìm hiểu về muối cacbonat
Giáo viên cũng có thể yêu cầu học sinh tìm hiểu về hiện tượng tạo thành thạch nhũ trong các hang động, bằng cách cho các em quan sát cảnh đẹp trong một hang động nào đó(dùng máy chiếu hoặc tranh ảnh) yêu cầu đặt ra là tìm hiểu nguyên nhân tạo ra các cảnh đẹp kì thú đó