Xây dựng hệ thống bài tập thực nghiệm vận dụng vào chương i phần a chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật sinh học 11 THPT

Việc nghiêncứu xây dựng hệ thống bài tập thực nghiệm và sử dụng chúng một cách hợp lýtrong dạy học sinh học ở trường trung học phổ thông là việc làm quan trọng cụthể hóa mục tiêu phát tr

MỤC LỤC 1

2.2.1 Thực trạng về mức độ thực hiện nhiệm vụ của nhà trường, giáo viên

và học sinh đối với vấn đề thực nghiệm (Thực hành , thí nghiệm) 5

2.3 Xây dựng hệ thống bài tập thực nghiệm vận dụng vào chương 1 Phần

A - Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật – Sinh học 11 62.3.1.Nguyên tắc xây dựng bài tập thực nghiệm 62.3.2 Quy trình xây dựng hệ thống câu hỏi và bài tập thực nghiệm cho

học sinh trong dạy học phần A: Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực

vật – Sinh học 11

6

2.3.3 Những kiến thức có thể nghiên cứu bằng thực nghiệm của từng bài

học trong phần A: chuyển hóa vật chất và năng lượng ở sinh vật-Sinh học

11

7

2.3.4 Một số bài tập thực nghiệm vận dụng kiến thức phần A: Chuyển

hóa vật chất và năng lượng ở thực vật - Sinh học 11 72.3.4.1 Nguyên tắc sử dụng bài tập thực nghiệm cho học sinh 7

2.3.4.3 Qui trình sử dụng bài tập vận dụng kiến thức phần A: Chuyển hóa

vật chất và năng lượng ở thực vật - Sinh học 11 82.3.4.4 Một số câu hỏi và bài tập thực nghiệm vận dụng kiến thức phần

A: Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật - Sinh học 11 82.3.5 Vai trò của thí nghiệm thực hành đối với thực nghiệm cho học sinh 13

2.4.2 Nội dung và thời gian thực nghiệm sư phạm 16

PHẦN I MỞ ĐẦU 1.1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Theo quan điểm chỉ đạo định hướng đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

và đào tạo theo Nghị Quyết 29 của hội nghị ban chấp hành Trung ương ĐảngCộng sản Việt Nam lần thứ 8 khóa XI đã nêu rõ''…Chuyển mạnh quá trình giáodục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển năng lực toàn diện năng lực vàphẩm chất người học Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn…”[1].Đồng thời nghị quyết cũng chỉ rõ : Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy

và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vậndụng kiến thức kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt mộtchiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tựhọc, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức Để thực hiện đượcmục tiêu này thì cần phải đổi mới giáo dục toàn diện, trên mọi mặt từ mục tiêu,nội dung, pháp, hình thức tổ chức và phương tiện dạy học Trong đó đổi mớiphương pháp dạy học là trọng tâm có ý nghĩa chiến lược

Trên cơ sở các quan điểm chỉ đạo đó, kết hợp với bộ môn sinh học là bộmôn có nhiều nội dung kiến thức gắn liền với thực nghiệm.Tuy nhiên, thực trạngdạy và học bộ môn sinh học trong nhiều trường phổ thông hiện nay chưa đượcgiáo viên và học sinh chú trọng đúng mức, đồng bộ Đồng thời điều kiện trangthiết bị, cơ sở vật chất, thời gian chưa đáp ứng đầy đủ, chưa đảm bảo để thựchiện đúng yêu cầu dạy học bộ môn nhất là việc dạy học thực hành Việc nghiêncứu xây dựng hệ thống bài tập thực nghiệm và sử dụng chúng một cách hợp lýtrong dạy học sinh học ở trường trung học phổ thông là việc làm quan trọng cụthể hóa mục tiêu phát triển năng lực thực nghiệm của người học, vừa góp phầnnâng cao chất lượng dạy học bộ môn, vừa phát triển được năng lực chuyên biệtcủa bộ môn cho người học

Trong chương trình sinh học 11-THPT, chương 1: Chuyển hóa vật chất vànăng lượng, có nhiều nội dung phù hợp cho việc lựa chọn vật liệu để xây dựng

hệ thống bài tập thực nghiệm, đặc biệt là phần A: Chuyển hóa vật chất và nănglượng ở thực vật, dễ áp dụng làm bài tập thực nghiệm Qua đó sẽ từng bước cụthể hóa cơ sở lý luận của dề tài vào thực tiễn dạy học bộ môn sinh học ở trườngtrung học phổ thông, giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về các kiến thức, đem lạiniềm vui, hứng thú học tập cho học sinh

Xuất phát từ những lí do trên và dựa vào thực tiễn dạy học ở trường THPT,Tôi chọn đề tài nghiên cứu "Xây dựng hệ thống bài tập thực nghiệm vận

dụng vào chương I phần A: Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật chương trình sinh học lớp 11-THPT".

-1.2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Xây dựng được hệ thống bài tập thực nghiệm phù hợp và đề ra được cácbiện pháp vận dụng kiến thức thực nghiệm vào trong dạy học Sinh học 11.Chương 1- Phần A Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật nhằm góp [1] Nghị Quyết 29 của hội nghị ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ 8 khóa XI

phần nâng cao chất lượng dạy và học Sinh học ở trường trung học phổ thông.

1.3 ĐỐI TƯỢNG VÀ KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU

13.1 Đối tượng nghiên cứu:

Quy trình thiết kế và sử dụng hệ thống bài tập thực nghiệm vận dụng kiến

thức vào trong dạy học chương 1- Phần A: Chuyển hóa vật chất và năng lượng

ở thực vật - Sinh học 11

1.3.2 Khách thể nghiên cứu:

Quá trình dạy học Sinh học.Chương 1- phần A: Chuyển hóa vật chất vànăng lượng ở thực vật

1.5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

- Phương pháp nghiên cứu về cơ sở lý luận

- Phương pháp điều tra

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

- Phương pháp thống kê toán học

PHẦN 2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỂ TÀI

2.1.1 Bài tập thực nghiệm, phân loại bài tập thực nghiệm và vai trò của bài tập thực nghiệm trong dạy học Sinh học

2.1.1.1 Khái niệm bài tập thực nghiệm

- Bài tập thực nghiệm là một dạng nhiệm vụ học tập có cấu trúc gồm

những dự kiện và những yêu cầu đòi hỏi người học phải thực hiện để nâng caochất lượng lĩnh hội kiến thức hoặc rèn luyện kỹ năng và phát triển năng lực chongười học

- Bài tập thực nghiệm là một dạng nhiệm vụ học tập có cấu trúc gồm những

dự kiện và những yêu cầu đòi hỏi người học phải thực hiện bằng hoạt động thựcnghiệm cho người học

Bài tập thực nghiệm gồm 2 tập hợp cơ bản:

+ Những dữ kiện: Là những thông tin được cho trước trong bài tập, làm cơ

sở cho người học định hướng tư duy và định hướng thực hiện các thao tác vậtchất nhằm giải quyết có hiệu quả những yêu cầu của bài tập

+ Những yêu cầu: Là cái mà người học phải thực hiện, nó chính là kết quảmong muốn người học cần đạt được Trong quá trình thực hiện các yêu cầu củabài tập thực nghiệm người học sẽ chiếm lĩnh, nâng cao chất lượng tri thức và rènluyện được các kỹ năng của quá trình thực nghiệm

2.1.1.2 Phân loại bài tập thực nghiệm

Có nhiều cách tiếp cận khác nhau để phân loại bài tập thực nghiệm, trongnghiên cứu này, tôi phân loại bài tập theo 3 căn cứ chủ yếu sau:

- Căn cứ vào năng lực thành phần của năng lực thực nghiệm, bài tập thựcnghiệm được chia thành:

+ Bài tập hình thành giả thiết thực nghiệm

+ Bài tập về phương án thực nghiệm

+ Bài tập về kỹ năng thao tác tiến hành thực nghiệm và thu thập kết quảthực nghiệm

+ Bài tập phân tích kết quả thực nghiệm và rút ra kết luận

- Căn cứ vào mức độ nhận thức (độ khó), bài tập thực nghiệm được chia thành:+ Bài tập cơ bản

+ Bài tập nâng cao

- Căn cứ vào hình thức thực hiện, bài tập thực nghiệm được chia thành:+ Bài tập thực nghiệm trên đối tượng thật

+ Bài tập thực nghiệm trên đối tượng giả định

2.1.1.3 Vai trò của bài tập thực nghiệm trong dạy học Sinh học ở trường trung học phổ thông

- Bài tập thực nghiệm giúp người học nâng cao chất lượng kiến thức, gắnkết học với hành

- Các bài tập thực nghiệm về vận dụng, ứng dụng kiến thức giúp hình thành

ở người học ý thức, kỹ năng vận dụng, ứng dụng kiến thức sinh học vào thực

tiễn cuộc sống, biến những tri thức kỹ năng thành hành động, góp phần giảiquyết những vấn đề thực tiễn liên quan đến môn học.

2.1.1.4 Một số phương pháp dạy học tích cực về bài tập thực nghiệm trong dạy học Sinh học.

- Sử dụng bài tập thực hành

- Dạy học giải quyết vấn đề

- Dạy học thông qua thực hành thí nghiệm

2.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ

2.2.1 Thực trạng về mức độ thực hiện nhiệm vụ của nhà trường, của giáo viên, của học sinh đối với vấn đề thực nghiệm (Thực hành, thí nghiệm)

Với mục đích tìm hiểu mức độ biểu hiện hứng thú của học sinh đối với giờhọc Sinh học và mức độ thực hiện nhiệm vụ của giáo viên đối với việc giảngdạy môn Sinh học Tôi đã tiến hành điều tra mức độ biểu hiện hứng thú đối vớimôn Sinh học thông qua điều tra 129 học sinh của 3 lớp 11A, 11E, 11I trườngTHPT Nga Sơn và mức độ thực hiện nhiệm vụ của giáo viên đối với việc giảngdạy môn Sinh học thông qua điều tra, trong đó có 4 giáo viên thuộc trường nơitôi công tác, 12 giáo viên thuộc các trường trung học phổ thông trong huyện địabàn gần trường tôi công tác

Qua kết quả điều tra , tôi nhận thấy mức độ thực hiện nhiệm vụ về bài tậpthực nghiệm của học sinh tỉ lệ tốt ( 12,04% – 13,25%); khá ( 30, 12 – 32,53);trung bình ( 37,34 – 42,16), yếu (13,25 – 19,28) Như vậy tỷ lệ tốt thì còn thấpbên cạnh đó tỷ lệ trung bình khá cao, đặc biệt là tỷ lệ yếu chiếm tương đối Điều

đó phản ánh mức độ chăm chú của học trò vào bộ môn chưa cao, nhưng nếu có

sự tập trung, tính tự giác và tinh thần ham học hỏi thì hiệu quả sẽ cao hơn

Mức độ thực hiện của nhà trường và thầy cô vào việc thực hiện như sau:

- Phòng thực hành, thí nghiệm; thiết bị dụng cụ thực hành, thí nghiệm chưa cao:Đầy đủ (0%), chưa đầy đủ (100%)

- Tiến hành các bài tập thực hành, thí nghiệm: Đầy đủ(96% ), chưa đầy đủ (4%)

- Đặc biệt là việc xây dựng bài tập thực nghiệm vận dụng kiến thức vào bài họcchưa cao: Đầy đủ (0%); Chưa đầy đủ (8%); Không thực hiện (92%)

2.2.2 Đánh giá chung về mặt thực tế

Thuận lợi:

- 100% giáo viên tham gia giảng dạy bộ môn Sinh học đạt chuẩn Thực hiện đầy

đủ thời lượng các bài dạy trên lớp Nhiều giáo viên có năng lực sư phạm, kỹthuật biểu diễn thuần thục các thí nghiệm, đạt kết quả tốt Trong quá trình dạygiáo viên đã biết sử dụng phương pháp dạy học tích cực, biết cách tổ chức chohọc sinh nhằm nâng cao tính tự lập và sáng tạo cho HS đối với bộ môn Sinh học

- Trường đã trang bị được cơ sở vật chất phục vụ cho dạy học môn Sinh học.Trong quá trình giảng dạy giáo viên bộ môn cũng đã sử dụng đồ dùng dạy học

tự làm của học sinh và của giáo viên và có liên hệ thực nghiệm qua bài giảng

- Nhìn chung học sinh đã có ý thức chủ động khám phá, tìm tòi và lĩnh hỗi kiếnthức một cách khoa học đặc biệt có sử dụng bài tập thực nghiệm ở nhà

Khó khăn:

- Trong trường ở cùng một khối lớp nhưng việc áp dụng các phương pháp giảngdạy về bài tập thực nghiệm chưa đều Phương pháp dạy học truyền thống vẫn là

sử dụng phổ biến Chính vì vậy hiệu quả tiết học chưa cao, đặc biệt là không

hình thành được các năng lực cho học sinh, như năng lực hợp tác nhóm, năng

lực giải quyết vấn đề, năng lực vận dụng thực nghiệm trong thực tiễn

- Cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm, phòng học bộ môn còn thiếu

Từ sự nghiên cứu cơ sở lý luận và và cơ sở thực tiễn của đề tài cho thấynghiên cứu xây dựng hệ thống câu hỏi và bài tập thực nghiệm hầu như chưa có

Từ đó yêu cầu giáo viên phải nghiên cứu để xây dựng hệ thống câu hỏi bài tập,

bài tập thực hành có chất lượng, đặc biệt là xây dựng hệ thống bài tập thực nghiệm để phục vụ cho quá trình giảng dạy của chính mình, và cũng là để tạo sự chú ý ham học hỏi, tìm tòi, sáng tạo của học sinh và góp phần nâng cao chất

lượng hiện nay

2.3 XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP THỰC NGHIỆM VẬN DỤNG VÀO CHƯƠNG 1: PHẦN A- CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG Ở THỰC VẬT TRONG CHƯƠNG TRÌNH SINH HỌC LỚP 11- TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

2.3.1 Nguyên tắc xây dựng hệ thống bài tập thực nghiệm

- Bài tập thực nghiệm phải thiết kế dưới dạng hoạt động thực nghiệm để tổ chứccho người thực hiện

- Bài tập thực nghiệm phải tích hợp được kiến thức, kĩ năng của quá trình thựcnghiệm

- Bài tập thực nghiệm phải đa dạng các loại bài tập, vừa sức và có tính pháttriển, tính chính xác khoa học

- Tăng cường giao các bài tập thực nghiệm cho học sinh nghiên cứu ở nhà

2.3.2 Quy trình xây dựng hệ thống câu hỏi bài tập thực nghiệm cho học sinh trong dạy học phần: Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật - Sinh 11.

Quy trình xây dựng hệ thống bài tập thực nghiệm cho học sinh trong dạyhọc Sinh học được tóm tắt theo các bước sau:

Xác định mục tiêu tổng quát của chương trình môn học, của chương

trình và mục tiêu cụ thể ở mỗi bài học

Xác định các kiến thức, kĩ năng thực nghiệm có thể xây dựng thành bài tập thực nghiệm để tổ chức hoạt động học tập cho học sinh

Xác định loại bài tập thực nghiệm và hình thức thực hiện bài tập

thực nghiệm sẽ xây dựngThiết kế bài tập thực nghiệm dựa trên các nguyên tắc đã đề ra

Bước 4:

Bước 3:

Bước 2:

Bước 1:

2.3.3 Những kiến thức có thể nghiên cứu bằng thực nghiệm của từng bài học trong phần A: Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật – Sinh học 11[2].

Bài Kiến thức có thể nghiên cứu bằng thực nghiệm

Bài 1: Sự hấp thụ nước và

muối khoáng ở rễ Rễ là cơ quan hấp thụ nước ở thực vật

Bài 2 Quá trình vận

chuyển các chất trong cây

Mạch gỗ vận chuyển nước và ion khoáng từ rễ lên các cơ quan phía trên

Bài 3 Thoát hơi nước

- Lá là cơ quan thoát hơi nước

- Có 2 con đường thoát hơi nước

- Các nhân tố ảnh hưởng thoát hơi nước

Bài 4 Vai trò của các

nguyên tố dinh dưỡng

khoáng

Liều lượng phân bón ảnh hưởng đến sinh trưởng

và năng suất cây trồng

Bài 5,6 Dinh dưỡng ni tơ ở

thực vật

Vai trò của nguyên tố ni tơ đối với năng suất cây trồng

Bài 7 Thực hành thí

nghiệm thoát hơi nước và

thí nghiệm vai trò phân bón

- Sự thoát hơi nước chủ yếu ở mặt dưới của lá

- Phân bón có vai trò quan trọng đối với sự sinh trưởng, phát triển của thực vật

Bài 8 Quang hợp

ở thực vật

Quang hợp là quá trình trong đó năng lượng ánh sáng mặt trời được lá hấp thụ để tạo cacbohidrat vàkhí ôxi từ CO2 và nước

Bài10 Ảnh hưởng của

nhân tố ngoại cảnh đến

quang hợp

Các nhân tố ( cường độ ánh sáng, nồng độ CO2, nhiệt độ) ảnh hưởng đến quang hợp

Bài 12 Hô hấp ở thực vật Hô hấp ở thực vật tiêu thụ khí Okhí CO 2, đồng thời thải

2 và năng lượng

Bài 13 Thực hành: Phát

hiện diệp lục và carôtenôit Lá cây chứa các sắc tố quang hợp

Bài 14 Thực hành: Phát

hiện hô hấp ở thực vật Hô hấp ở thực vật thải ra khí CO2

Những đặc điểm cấu trúc của kiến thức của phần chương 1- Phần A:Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật - Sinh học 11 đã định hướng chotôi thiết kế được hệ thống câu hỏi bài tập thực nghiệm, để giúp các em nhậnthức, lĩnh hội kiến thúc tốt hơn, qua đó rèn luyện cho học sinh một số kĩ năng vàhình thành các năng lực học tập cho học sinh, tạo cho các em lòng say mê vàhứng thú với bộ môn

2.3.4 Một số bài tập thực nghiệm vận dụng kiến thức phần A: Sinh học chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật - Sinh học 11.

2.3.4.1 Nguyên tắc sử dụng bài tập thực nghiệm cho học sinh

- Phải phù hợp với mục đích sử dụng

[2] Sinh học 11, Cơ bản - Nguyễn Thành Đạt

- Đảm bảo học sinh phải trực tiếp tham gia thực hiện các yêu cầu của bài tập

- Phải phù hợp với thực tiễn dạy học

- Phải gắn với đổi mới kiểm tra đánh giá

2.34.2 Vai trò của bài tập thực nghiệm

Trong dạy học, bài tâp thực nghiệm vừa là nội dung vừa là phương tiện,biện pháp.Thông qua đó học sinh hình thành được kĩ năng nghiên cứu độc lập,năng lực vận dụng kiến thức trong cuộc sống, đặc biệt là năng lực nghiên cứukhoa học linh hoạt có hiệu quả

2.3.4.3 Quy trình sử dụng bài tập thực nghiệm vận dụng kiến thức phần Sinh học phần :Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật chương trình Sinh học 11 như sau:

2.3.4.4 Một số câu hỏi và bài tập thực nghiệm vận dụng kiến thức phần A: Chuyển hóa vật vật chất và năng lượng ở thực vật Sinh học 11.

Qua nghiên cứu các bài học 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 13, 14 Chương

1 - Phần A: Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật Tôi đã xây dựng hệthống bài tập thực nghiệm và đáp án sử dụng trong quá trình dạy học giúp họcsinh phát triẻn năng lực thực nghiệm

Bài 1: Sự hấp thụ nước và muối khoáng ở rễ:

Bài tập 1: Lấy 2 cây ngô con (có chiều cao khoảng 30 - 40cm) có kích thước

tương đương nhau và có đủ rễ, thân, lá Một cây vẫn để nguyên bộ rễ, một câycắt bỏ phần rễ Đổ gần đầy nước vào 2 bình tam giác dung tích 100ml, sau đónhúng ngập phần gốc của 2 cây vào 2 bình tam giác trên và để 2 cây ra ngoàichỗ ánh sáng trong 4 - 5 giờ đồng hồ

a Hãy cho biết thực nghiệm trên nhằm mục đích gì?

Bước 1: Xác định mục đích sử dụng bài tập thực nghiệm và cácđiều kiện đáp ứng cho việc thực hiện các bài tập thực nghiệm

Bước 2: Lựa chọn bài tập thực nghiệm cho bài học và sắp xếp

b Hãy dự đoán kết quả thí nghiệm và giải thích?

c Hãy tiến hành thực nghiệm để kiểm chứng dự đoán của em?

Hướng dẫn trả lời:

a.Thực nghiệm chứng minh chức năng rễ cây có khả năng hấp thụ nước và ionkhoáng

b.cây có bộ rễ sống, cây không có bộ rễ bị chết

c Học sinh về nhà làm báo cáo kết quả

Bài 2: Vận chuyển các chất trong cây:

Bài tập 2: Có một thực nghiệm được tiến hành như sau:

Lấy 2 cốc thủy tinh, cốc A chứa nước lã có hòa mực màu đỏ, cốc B chứanước lã không pha màu Cắm mỗi cốc một bông hoa lay ơn màu trắng rồi để rachỗ ánh sáng khoảng 60 phút

a Hãy cho biết thực nghiệm trên nhằm trả lời câu hỏi nghiên cứu nào?

b Dự đoán hiện tượng sẽ xảy ra ở thực nghiệm trên và giải thích?

c Hãy tiến hành thực nghiệm để kiểm chứng dự đoán của em?

d Việc sử dụng hoa lay ơn màu trắng cho thực nghiệm trên có ưu điểm gì?

Hướng dẫn trả lời:

a Chứng tỏ chất được vận chuyển trong cây

b Màu đỏ sẽ vận chuyển lên cây và lên bông hoa

c Hoa lay ơn màu trắng để nhận biết rõ chất được vận chuyển

d Học sinh về nhà làm, báo cáo kết quả

Bài tập 3: Dưới đây mô tả một quá trình thực nghiệm

a Hãy cho biết thực nghiệm ở trên hình nhằm mục đích gì?

b Hãy giải thích kết quả của thực nghiệm và rút ra kết luận?

c Hãy thiết kế một thực nghiệm khác mà vẫn thực hiện được mục đích của thựcnghiệm nói trên?

Hướng dẫn trả lời:

a Chứng minh sự vận chuyển các chất trong cây

b Dòng nước đưa các chất từ gốc cây bị cắt qua ống nghiệm và dâng lên

c Học sinh về nhà thiết kế và báo cáo kết quả

Bài 3: Thoát hơi nước:

Bài tập 4: Cho một thực nghiệm được tiến hành như sau:

Cho 2 chậu cây (2 cây ở 2 chậu cùng loài có kích thước tương đươngnhau): Chậu cây 1 vẫn để đầy đủ lá; chậu cây 2 ngắt có ngắt bỏ hết lá Dùng túinilon trắng trùm toàn bộ cây lại và buộc kín đến tận gốc mỗi cây Sau đó để 2chậu cây vào chỗ có ánh sáng trong khoảng 4 giờ đồng hồ

a Thực nghiệm trên nhằm trả lời cho câu hỏi nghiên cứu nào?

b Tại sao cần sử dụng túi nilon trắng để chùm toàn bộ cây lại và buộc kín đếntận gốc mỗi cây?

c Hãy dự đoán và giải thích kết quả của thực nghiệm?

d Hãy thiết kế một thực nghiệm khác mà vẫn đảm bảo thực hiện được mục đíchcủa thực nghiệm?

Hướng dẫn trả lời:

a Chứng minh thoát hơi nước

b Vì để giữ lượng nước lại

c Nước thoát ra đọng lại ở túi nilon

d Học sinh làm thí nghiệm ở nhà và báo cáo kết quả

Bài 4, 5, 6: Dinh dưỡng khoáng Bài tập 5: Có học sinh nói rằng: Phân bón là nguồn cung cấp chất dinh

dưỡng quan trọng cho cây trồng, do đó càng bón nhiều phân thì cây trồngcàng sinh trưởng, phát triển mạnh và cho năng suất cao Ý kiến của em vớinhận định trên? Hãy vẽ đồ thị minh họa thể hiện mối quan hệ giữa năng suấtcủa cây trồng với liều lượng phân bón theo nhận định của em?

(Về nhà làm báo cáo kết quả)

Hướng dẫn trả lời:

a Mối quan hệ giữa phân bón và cây trồng

c Lượng phân ảnh hưởng đến năng suất cây trồng

d Học sinh về nhà vẽ lên lớp trình bày

Bài 7: Thực hành: Thực nghiệm thoát hơi nước và vai trò của phân bón Bài tập 6: Cho các nguyên liệu và các dụng cụ, thiết bị sau: Một chậu cây của

loài cây có phiến lá to, cặp nhựa gỗ, bản kính hoặc lam kính, giấy lọc, máy sấy,đồng hồ bấm giây, dung dịch clorua 5%

a Với các nguyên liệu và dụng cụ, thiết bị trên hãy thiết kế quy trình tiến hànhthực nghiệm để so sánh lượng nước thoát ra ở 2 mặt lá của cây? Giải thích ýnghĩa từng bước trong quy trình?

b Hãy giải thích tại sao cần chọn loài cây có phiến lá to? Dung dịch cobanclorua có tác Hãy dụng gì?

c Tiến hành thực nghiệm báo cáo kết quả và giải thích kết quả của thực nghiệm?

(Về nhà làm)

Hướng dẫn trả lời:

a Quy trình: Nhúng giấy lọc vào clorua 5%, sấy khô , dùng lam kính và cặpnhựa kẹp lên lá, quan sát và đo diện tích đổi màu ở lá

b Chọn cây có phiến lá to dễ phát hiện thoát hơi nước

c Học sinh làm ở nhà và báo cáo kết quả

Bài tập 7: Cho các nguyên liệu cơ bản sau đây: Hạt ngô khô; dung dịch dinh

dưỡng (hòa tan phân bón NPK trong nước)

a Hãy thiết kế phương án thực nghiệm để chứng minh vai trò của phân bónNPK đối với sự sinh trưởng của cây ngô non? Từ đó thử phân tích xem nhữngyếu tố cơ bản nào có thể tác động đến sự thành công trong thực nghiệm này?

b Những chỉ tiêu nào có thể sử dụng làm căn cứ để đánh giá sự sinh trưởng củacây ngô non? Hãy thiết kế bảng theo dõi và thu thập kết quả cho thực nghiệmtrên

c Hãy hoàn thiện các nguyên vật liệu và tiến hành thực nghiệm theo phương án

đề ra, báo cáo?

(Về nhà làm)

Hướng dẫn trả lời:

a Yếu tố ảnh hưởng thành công thực nghiệm: Cây, phân bón

b Chỉ tiêu đánh giá: Sự lớn lên của cây, bảng theo dõi về nhà làm và trình bàylại

c Học sinh về nhà làm và báo cáo kết quả

Bài 8: Quang hợp ở thực vật Bài tập 8: Một bạn học sinh đã tiến hành một thực nghiệm như sau:

Nhốt một con chuột nhắt trong một cái chuông thủy tinh và có đặt trong đómột cái cây nhỏ Đặt chuông thủy tinh ra chỗ ánh sáng trong 5 giờ thấy conchuột vẫn sống bình thường, sau đó người ta dùng giấy đen (hoặc túi nilon đen)phủ kín chuông thủy tinh Kết quả sau 5 giờ thì thấy con chuột bị chết

a Hãy cho biết giả thuyết khoa học của thực nghiệm nêu trên là gì?

b.Thử đưa ra các nguyên nhân có thể dẫn đến việc con chuột bị chết?

c Hãy đề xuất phương án thực nghiệm tương tự?

Hướng dẫn trả lời:

a Giả thuyết khoa học nói lên quá trình quang hợp tạo ôxi

b Nguyên nhân gây chuột chết Thiếu ôxi chuột chết vì cây không quang hợp

c Học sinh về nhà làm viết báo cáo

Bài tập 9: Cho thực nghiệm được tiến hành như sau:

Lấy một chậu cây trồng khoai lang đặt vào trong tối 2-3 ngày Dùng giấyđen bọc kín một phần của lá làm thực nghiệm (cả mặt trên và mặt dưới của lá).Đưa cây ra ngoài ánh sáng 1 ngày Sau đó ngắt lá cây thực nghiệm và nhúng vàonước sôi vài phút, chuyển lá cây sang cốc thủy tinh có chứa cồn, đặt cốc lên nồicách thủy đến khi lá hoàn toàn mất màu Dùng nước rửa sạch lá rồi chuyển lávào dung dịch iốt loãng

a Em hãy đưa ra giả thuyết khoa học cho thực nghiệm nói trên?

b Hãy giải thích ý nghĩa của các việc làm sau đây trong quy trình tiến hành thựcnghiệm nói trên:

+ Đặt cây thực nghiệm vào trong bóng tối 2 - 3 ngày?

+ Dùng giấy đen để bọc kín chỉ một phần của lá thực nghiệm trước khi đưa

ra ngoài ánh sáng?

+ Nhúng lá cây thực nghiệm vào nước sôi vài phút?

+ Chuyển lá cây vào dung dịch iốt loảng ?

c Hãy dự đoán kết quả thực nghiệm và giải thích kết quả thực nghiệm?

Hướng dẫn trả lời:

a Cây không quang hợp được

b Mục đích kiểm chứng quá trình thực hiện quang hợp cây

c Cây sẽ không quang hợp vì thiếu diệp lục

Bài tập 10: Các nhà khoa học đã chỉ ra rằng quang hợp ở thực vật chỉ diễn ra tại

miền ánh sáng xanh tím và ánh sáng đỏ; đồng thời các tia sáng xanh tím kíchthích sự tổng hợp các axit amin, prôtêin Các tia đỏ xúc tiến quá trình hình thànhcabohiđrat Em hãy thiết kế phương án thực nghiệm để chứng minh cho cácnhận định trên?

(Học sinh về nhà làm và báo cáo kết quả)

Bài tập 11: Người ta đã tiến hành một thực nghiệm như sau: Cho các hạt đậu

tương đang trong giai đoạn nảy mầm vào trong bình thủy tinh a và các hạt đậutương đã chết (đã luộc chín hoặc rang chín) vào bình thủy tinh b Đậy kín nắp 2bình thủy tinh trong khoảng 4 - 5 giờ đồng hồ Sau đó, các bước tiếp theo và kếtquả của quá trình thực nghiệm được mô tả dưới đây

a Thực nghiệm được mô tả ở trên nhằm trả lời cho câu hỏi nghiên cứu nào?

b Nguyên nhân nào dẫn đến sự khác nhau vè kết quả của thực nghiệm ở 2 bìnhthủy tinh a và b nêu trên?

c Hãy đề xuất quy trình các bước để tiến hành thực nghiệm nêu trên? Từ đó hãychỉ ra kĩ thuật thực hiện thao tác đó trong tiến hành thực nghiệm nhằm đạt kếtquả?

Hướng dẫn trả lời:

a Hạt nảy mầm

b Hạt nảy mầm thải CO2, hạt chết hút O2

c Học sinh về nhà làm và báo cáo kết quả

Bài tập 12: Cho các nguyên vật liệu sau đây:

Khoảng 1kg hạt thóc khô (hay hạt đậu, hạt ngô khô); một bình thủy tinhmiệng rộng có thể tích khoảng 2-3 lít có nút, một nhiệt kế, một hộp xốp to cáchnhiệt tốt để đựng bình thủy tinh

a Hãy thiết kế phương án và quy trình tiến hành thực nghiệm để chứng minhquá trình hạt nảy mầm tỏa nhiệt?

b Hãy lập bảng để thu thập kết quả quan sát quá trình thực nghiệm trên?

c Hãy tiến hành thực nghiệm nêu trên và báo cáo kết quả thực nghiệm?

Hướng dẫn trả lời:

a Sử dụng hạt cho nảy mầm, cho vào bình có lớp xốp bên ngoài, nút chặt bình,khi mở nắp bỏ nhiệt kế vào đo

b Cho học sinh lập bảng

c Về nhà làm thực nghiệm và báo cáo kết quả

Bài 13: Thực hành: Phát hiện diệp lục và carôtenôit Bài tập 13: Cho một thực nghiệm được tiến hành như sau:

Lấy khoảng 2-3g lá xanh tươi cắt nhỏ ở phần lá không có cuống và gânchính rồi cho vào cối nghiền, đổ vào cối 20ml cồn sao cho cồn ngập mẫu vànghiền cho thật nhuyễn rồi để yên trong 20 - 25 phút, sau đó, khuấy đều và lọcqua phễu giấy lọc ta thu được dịch chiết

a Hãy cho biết dịch chiết thu được sẽ có màu gì? Cơ sở nào để em đưa ra dự đoán đó?

b Tại sao phải sử dụng lá tươi có màu xanh? Việc cắt nhỏ lá và cho vào cốinghiền nhằm mục đích gì? dung môi cồn có vai trò gì trong thực nghiệm này?

c Hãy tiến hành thực nghiệm theo quy trình trên để kiểm tra kết quả dự đoán?

Hướng dẫn trả lời:

a Màu xanh, vì lá có màu sắc diệp lục

b Vì lá tươi có diệp lục, nhanh xuất hiện màu, cồn làm tan diệp lục

c Học sinh về nhà làm và báo cáo kết quả

Bài 14: Thực hành: Phát hiện hô hấp ở thực vật

Bài tập 14: Cho các nguyên vật liệu sau đây để phục vụ cho việc tiến hành thực nghiệm:

- Mẫu vật: Hạt (lúa, ngô hay các loại đậu) mới nảy mầm

- Dụng cụ: Bình thủy tinh có dung tích 1 lít; ống nghiệm; ống thủy tinh hìnhchữ U; Phểu thủy tinh, cốc có mỏ; nút cao su có 2 lỗ khoan ( một lỗ vừa khít vớiống thủy tinh hình chữ U, 1 lỗ vừa khít với phểu thủy tinh)

- Hóa chất: Dung dịch nước vôi trong Ca(OH)2

a Dựa vào nguyên vật liệu cho ở trên, hãy thiết kế thực nghiệm để chứng minhquá trình hạt nảy mầm thải khí CO2?

b Hãy dự đoán kết quả thực nghiệm và giải thích?

c Hãy chuẩn bị các nguyên vật liệu và tiến hành thực nghiệm để kiểm chứng dựđoán trên?

Hướng dẫn trả lời:

a.Thiết kế thực nghiệm: Cho hạt vào bình thủy tinh, nối ống thủy tinh với ốngnghiệm trong ống nghiệm có nước vôi trong, đổ từ từ nước lã vào phểu đặt trênống đựng hạt nảy mầm, quan sát có hiện tượng gì xảy ra

b Kết quả nước vôi vẩn đục vì CO2 thoát ra do hạt nảy mầm

c Học sinh về nhà làm để báo cáo kết quả

2.3.5 Vai trò của thí nghiệm thực hành đối với thực nghiệm cho học sinh

Thí nghiệm thực hành là việc tiến hành trong các bài thể hiện ở phần saumột số bài, để các em học sinh có thể nắm rõ được kiến thức qua tiến hành, quan

sát, học sinh xác định được bản chất của hiện tượng, quá trình và tìm ra được

quy luật Sinh học

Qui trình tiến hành thử nghiệm và cải tiến các thí nghiệm dược thể hiệntheo sơ đồ sau:

Ví dụ: Thí nghiệm chiết diệp lục và carôtenit, để dạy bài 13, trang 56

-SGK Sinh học 11 cơ bản, tiết phân phối chương trình: Chính khóa (Tiết 12)

1.Mục tiêu

- Qua thí nghiệm học sinh quan sát được diệp lục và carôtenôit

- Xác định được diệp lục trong lá, carôtenôit trong lá già, trong quả, trong củ

- Rèn luyện kỹ năng làm thí nghiệm qua cách lấy mẫu vật, so sánh đối chứng

- Hình thành và phát triển năng lực tự nghiên cứu sách giáo khoa, tự làm thínghiệm, hoạt động nhóm và giải quyết vấn đề

2 Cơ sở khoa học của thí nghiệm

- Diệp lục và carôtenôit được hòa tan nhanh trong môi trường cồn, nên khi dùng

cốc đối chứng cồn và nước cất thì trong môi trường cồn diệp lục và carôtenôitxuất hiện nhanh hơn

- Kết quả là diệp lục và carôtenôit xuất hiện nhanh hơn trong môi trường cồn

3 Quy trình chuẩn bị thí nghiệm chuẩn: Số nhóm thí nghiệm: 4 nhóm 3.1 Mẫu vật (chuẩn bị cho mỗi nhóm học sinh): 2 lá xanh (rau muống), 2 lá già

màu vàng, nửa quả cà chua

3.2 Hóa chất (Chuẩn bị cho mỗi nhóm học sinh)

2 Ống đong bằng nhựa, hoặc thủy tinh (20- 50ml) 2 cái

3 Ống nghiệm thủy tinh trong suốt (10- 15ml) 4 cái

Xác định mục, tiêu nhiệm vụ bài thực hành thí nghiệm

Xác định cơ sở khoa học của thực hành thí nghiệm

Tiến hành thí nghiệm theo tài liệu sách giáo khoaĐánh giá kết quả thực hành (tốt, đạt, chưa đạt)Nhận xét, đánh giá và rút kinh nghiệm giờ dạy thực hành

Lớp 11A Lớp 11E Lớp 11I

3.4 Các bước tiến hành

1

TN1: - Cân khoảng 0,2g lá loại bỏ cuống và gân chín.

- Cắt khoảng 20- 30 lát ngang lác cắt nhỏ để có nhiều tế bào hư

TN 2: - Cân khoảng 0.4g cà chua đã nghiền nát

2

TN1: - Bỏ các mảnh lá vừa cắt vào các ống nghiệm đã ghi sẵn

nhãn( Đối chứng hoặc thí nghiệm) với số lượng lát cắt ngang nhau

- Đong 20ml cồn rót vào cốc thí nghiệm và 20ml nước sạch rồirót cốc đối chứng, rót ngập

TN 2: - Bỏ mẫu cà chua vào các ống nghiệm đã ghi sẵn nhãn( Đối

chứng hoặc thí nghiệm) với số lượng ngang nhau

- Đong 20ml cồn rót vào cốc thí nghiệm và 20ml nước sạch rồirót cốc đối chứng, rót ngập

3.5 Thu hoạch: Thí nghiệm này được tôi tiến hành thực nghiệm trên 3 lớp:

11A, 11E, 11I Cả 3 lớp này có sĩ số tương đương nhau

Đánh giá kết quả như sau:

- Lớp 11A: 4 nhóm thí nghiệm, kết quả 3 nhóm 1,2,3 thành công, đạt 75%

- Lớp 11E: 4 nhóm thí nghiệm, kết quả 3 nhóm 1,2,4 thành công, đạt 75%

- Lớp 11I: 4 nhóm thí nghiệm, kết quả 2 nhóm 1,2 thành công, đạt 50%

Kết quả bài thực hành chiết xuất diệp lục và carôtenôít lớp 11A

Một số hình ảnh của học sinh đang tiến hành thí nghiệm trong giờ lớp: Một số hình ảnh ứng dụng bài tập thực nghiệm tạo sản phẩm (mứt dừa)

Nhóm 1 Nhóm 2 Nhóm 3 Nhóm 4

Rút ra nhận xét:

*Từ kết quả thực hành tại lớp tôi nhận thấy một số vấn đề sau:

- Việc giao nhiệm vụ cho học sinh tiến hành thực nghiệm trước ở nhà có vai tròquan trọng trong việc nâng cao tính tự lập, sáng tạo, và tính hiệu quả cao hơn

- Nguyên vật liệu chuẩn bị chưa được nhiều nên ảnh hưởng đến chất lượng thực hành

- Việc lấy mẫu vật chưa chuẩn xác do dụng cụ thực hành

- Thời gian còn hạn chế nên học sinh làm còn cập rập

- Học sinh chưa vận dụng được vào trong thực tiễn được nhiều

Vì vậy giao nhiệm vụ cho học sinh tiến hành thực nghiệm trước ở nhà có vai tròquan trọng trong việc nâng cao tính tự lập, sáng tạo, và tính hiệu quả cao hơn

* Từ những phương pháp dạy học tích cực dùng để vận dụng xây dựng hệthống bài tập thực nghiệm vào chương 1 - Phần A: Chuyển hóa vật chất và nănglượng mà tôi đã nêu trên Bản thân tôi có một số kinh nghiệm về việc vận dụngbài tập thực nghiệm vào kiến thức chương trình sách giáo khoa cơ bản như sau:

Lý do tồn tại mang đến hiệu quả chưa cao về áp dụng bài tập thực nghiệm:

- Giáo viên chưa thực sự đầu tư thời gian để nghiên cứu các dạng bài tập để ápdụng vào kiến thức các bài học

- Cơ sở vật chất trang bị cho thực hành, thí nghiệm còn thiếu như: Phòng thực hành,thí nhiệm; dụng cụ thực hành thí nghiệm; hóa chất phục vụ thực hành, thí nghiệm

- Học sinh thì chưa thực sự ham học, tìm tòi, say mê, nghiên cứu với các bài tậpthực nghiệm được giao của bộ môn Sinh học; thao tác tiến hành thí nghiệm cònlúng túng, chưa thành thạo

Kinh nghiệm để đạt hiệu quả cao đối với việc áp dụng bài tập thực nghiệm:

- Giáo viên cần nghiên cứu kỹ bài học của từng chương, từng phần, từng bài

- Khi ra bài tập cần ra phù hợp với kiến thức, bài tập không quá khó

- Bài tập phải phong phú đa dạng, nhưng xoay quanh kiến thức của bài và của phần đó

- Bài tập phải gây được tính tò mò và hứng thú cho học sinh

- Việc kiểm tra, đánh giá phải thực sự khách quan, chính xác

2.4 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

2.4.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm

- Qua thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng giả thuyết khoa học của hướng đề tàinghiên cứu: Xây dựng hệ thống bài tập thực nghiệm vận dụng kiến thức Sinhhọc về chương 1 – Phần A: Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật vàotrong thực nghiệm trong dạy học

- Xác định được tính khả thi và hiệu quả của giả thuyết khoa học trong việc sửdụng hệ thống bài tập thực nghiệm trong dạy học Sinh học phần A:Chuyển hóavật chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật- Sinh học 11

2.4.2 Nội dung và thời gian thực nghiệm sư phạm

2.4.2.1 Nội dung

- Trong đề tài nghiên cứu của mình, tôi đã tiến hành thực nghiệm giảng dạy 2bài lý thuyết và 1 bài thực hành thực hành( bài 13) thuộc chương 1- Phần A:

chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật- Sinh học 11.

- Mỗi lớp được chọn tiến hành dạy 2 tiết:

TT Tên bài Tiết ppct Số tiết thực hiện thực hiện Địa điểm

Bài 2 Vận chuyển cácchất trong cây 2 1 Tại lớp học

2.4.2.2 Thời gian: Thời gian cuối tháng 8/2019 – Đầu tháng 10/2019.

2.4.2.3 Phương pháp thực nghiệm

2.4.2.3.1 Chọn trường thực nghiệm

- Tôi chọn trường THPT nơi tôi công tác để thực nghiệm.

2.4.2.3.2 Bố trí thực nghiệm

Tôi tiến hành trên 3 lớp với số lượng 129 học sinh tương ứng với các mức

độ đạt được trước và sau vận dụng, gồm:

- Trước thực nghiệm, tôi cho học sinh làm 2 bài/2 lần kiểm tra với các câuhỏi với các câu hỏi vận dụng kiến thức thực nghiệm cho học sinh

- Trong quá trình thực nghiệm sư phạm, tôi kiểm tra 2 lần với 2 đề (phầnphụ lục) với các câu hỏi cần vận dụng kiến thức thực nghiệm để phát triển nănglực cho học sinh

Tương ứng với các tiêu chí sẽ có các mức độ: Không đạt (mức 1) < đạt

(mức 2) < tốt (mức 3) thể hiện qua các lần kiểm tra

Mối liên hệ giữa các tiêu chí đánh giá và các mức độ thể hiện như sau:

TT đánh giá Tiêu chí Mức 1 Mức độ đạt được Mức 2 Mức 3

nghiệm

Học sinh nêu được, xác định được nội dung của bài cần thực nghiệm nhưng chưa chính xác

Học sinh nêu được, xác định được nội dung của bài cần thựcnghiệm chính xác

Học sinh giải quyết được vấn

đề, trả lời được câu hỏi, làm bài tập chưa đầy đủ,đúng một phần, thí nghiệm chưa hoàn chỉnh

Học sinh giải quyết được vấn

đề, trả lời được câu hỏi, làmbài tập chưa đầy

đủ, đúng và chính xác, thí nghiệm thành công

Học sinh giải thích được các nội dung, hiện tượng của thực nghiệm, đúng một phần

Học sinh giải thích được các nội dung, hiện tượng của thực nghiệm, đúng vàchính xác