- Mục đích thứ 2: giúp học sinh tự giác, chủ động rèn luyện các câu hỏi trắcnghiệm, làm đề thi mà không phụ thuộc vào bạn bè, không lên mạng copy kếtquả, không tùy tiện lựa chọn đáp án “
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THPT NGA SƠN
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
SỬ DỤNG KỸ THUẬT “SƠ ĐỒ TƯ DUY’’
VÀ ‘’KHĂN TRẢI BÀN’’ĐỂ NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÔN THI TỐT NGHIỆP THPT MÔN ĐỊA LÍ CHO HỌC SINH LỚP 12
Ở TRƯỜNG THPT NGA SƠN
Họ và tên Chức vụ
: Mai Thị Nữ : Giáo viên SKKN thuộc môn: Địa lí
THANH HÓA NĂM 2020
Trang 22.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 3 2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng SKKN 3 2.3 Giải pháp pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 4
Trang 31 Mở đầu
1.1 Lí do chọn đề tài:
Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm nay, hay kỳ thi THPT Quốc gia các năm trước
là kỳ thi quan trọng nhất của học sinh khối 12, vì để xét cả tốt nghiệp và đại học,nên việc dạy học và ôn thi để các em đạt được kết quả cao cũng là nhiệm vụquan trọng hàng đầu của giáo viên Với hình thức thi trắc nghiệm, nó khác rấtnhiều so với thi tự luận Thi tự luận chỉ với 4-5 câu hỏi, giới hạn trong một sốnội dung nhất định, thuộc một số phần nào đó; còn thi trắc nghiệm ngược lại Nó
có phổ kiến thức rộng lớn, toàn diện, nằm ở toàn bộ chương trình sách giáokhoa; với môn địa lí còn phong phú đa dạng hơn do có cả các kỹ năng về biểu
đồ và átlat…với nhiều góc độ và mức độ khác nhau Muốn làm tốt bài thi trắcnghiệm, học sinh cần phải nắm vững kiến thức một cách hệ thống, đầy đủ, tuyệtđối không thể học “tủ” như thi tự luận Do vậy việc giúp học sinh học tập và ônluyện để đáp ứng được yêu cầu của thi trắc nghiệm cần phải có những biện phápthật tích cực mới có thể đạt được điều đó
Những năm học trước kết quả thi THPT Quốc gia môn địa lí ở trườngTHPT Nga Sơn so với nhiều môn xét đại học khác có phần khả quan hơn, song
số học sinh có điểm dưới 5 vẫn còn nhiều Đây là điều làm cho các giáo viênđứng lớp 12 chúng tôi luôn băn khoăn, trăn trở trong suốt thời gian qua
Với mong muốn tìm ra cách giúp học sinh tích cực, chủ động học tập, ônluyện củng cố kiến thức để nâng cao kết quả học tập, thi cử tôi đã thử nghiệmmột số kỹ thuật dạy học tích cực vào trong quá trình dạy học, cũng như ôn tậpmôn địa lí cho học sinh khối 12 Qua vài năm thực hiện, kết quả cũng có phần
khả quan, vì vậy tôi xin được chia sẻ kinh nghiệm về việc “ Sử dụng kỹ thuật
“Sơ đồ tư duy’’ và “Khăn trải bàn” để nâng cao hiệu quả ôn thi tốt nghiệpTHPT môn địa lí cho học sinh lớp 12 ở trường THPT Nga Sơn” mà tôi
đã sử dụng trong vài năm vừa qua Tôi rất mong nhận được sự trao đổi, góp ýchân thành của đồng nghiệp và những ai quan tâm đến vấn đề này, để việc ôn thitốt nghiệp cho học sinh của chúng ta ngày càng đạt hiệu quả cao hơn
1.2 Mục đích nghiên cứu đề tài:
- Mục đích thứ nhất: giúp học sinh chủ động, tích cực tham gia các hoạtđộng học tập, trong đó có nhiệm vụ ôn tập Bởi vì nếu các em không thực sựtham gia học tập, không có hứng thú với nhiệm vụ học tập thì các em sẽ khôngthể nắm vững được kiến thức và có kết quả thi tốt được Do vậy, điều đầu tiên
Trang 4mà giáo viên cần đem đến cho học sinh là hứng thú muốn học tập, muốn chiếmlĩnh kiến thức từ đó mới có thể ôn luyện có hiệu quả được Chỉ có thông qua các
kỹ thuật dạy học tích cực mới có thể làm được điều đó Đây cũng là tinh thầncủa việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay
- Mục đích thứ 2: giúp học sinh tự giác, chủ động rèn luyện các câu hỏi trắcnghiệm, làm đề thi mà không phụ thuộc vào bạn bè, không lên mạng copy kếtquả, không tùy tiện lựa chọn đáp án (“chùa”)… Khi nắm được kiến thức họcsinh mới có thể tự tin để làm bài, điều đó sẽ khởi dậy mong muốn học tập,chiếm lĩnh tri thức, khẳng định tài năng, bản lĩnh của mình Các kỹ thuật dạyhọc tích cực như vẽ “sơ đồ tư duy” hoặc “khăn trải bàn” có thể giúp các em vừalàm việc độc lập, thể hiện ý kiến riêng của mình, vừa biết phối hợp để làm việctheo nhóm Qua đó giúp các em nâng cao trách nhiệm và thực hiện nhiệm vụcủa mình tích cực hơn, chịu khó tìm hiểu kiến thức để hoàn thành bài tập, vừakhẳng định được chính mình vừa biết giúp đỡ nhau bổ sung những phần kiếnthức còn yếu, hoặc khiếm khuyết để cùng nhau tiến bộ …
- Mục đích thứ 3: Giúp giáo viên thêm gắn bó tâm huyết với nghề, luôn tìmtòi các phương pháp giảng dạy mới, nâng cao năng lực chuyên môn, cũng nhưnắm bắt được tâm lí của học sinh …để nâng cao chất lượng dạy học nói chung,
ôn thi nói riêng, từ đó xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, tích cực
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Học sinh các lớp khối 12 mà tôi đã trực tiếp giảng dạy trong năm học: 2018
- 2019
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết: Đọc và nghiên cứucác tài liệu sách vở liên quan đến đề tài mà tôi đang nghiên cứu, chắt lọc nhữngnội dung liên quan đến đề tài, trên cơ sở đó tôi tổng hợp lại thành cơ sở lí luậncho đề tài
- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: dự giờ, tham khảo ý kiến đồngnghiệp
- Phương pháp thực nghiệm : Thông qua hệ thống câu hỏi trắc nghiệm cho các đối tượng học sinh khác nhau
- Sau khi điều tra tôi tiến hành thống kê, xử lí số liệu thu được
Trang 52 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm.
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.
Chương trình giáo dục phổ thông ban hành kèm theo Quyết định số 16/2006/QĐ-BGDĐT ngày 5/6/2006 của Bộ trưởng Bộ GD&ĐT đã nêu: “Phảiphát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặctrưng môn học, đặc điểm đối tượng học sinh, điều kiện của từng lớp học; bồidưỡng cho học sinh phương pháp tự học, khả năng hợp tác; rèn luyện kĩ năngvận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứngthú và trách nhiệm học tập cho học sinh”
Từ thực tế công tác giảng dạy tại trường THPT Nga Sơn, tôi nhận thấy đa
số học sinh chưa nhận thức được tầm quan trọng của việc ôn tập thường xuyên,liên tục cho kỳ thi THPT Quốc gia Nhiều học sinh cho rằng ôn thi là việc củacuối năm học; còn có một bộ phận học sinh chưa tích cực, còn lười biếng, khôngmuốn thực hiện các nhiệm vụ học tập, hoặc thực hiện bắt buộc, lấy lệ, hìnhthức điều đó ảnh hưởng không nhỏ tới kết quả dạy học của giáo viên và thi cửcủa học sinh Trước đây tôi cũng chưa chú ý đúng mức đối với việc ôn tập chohọc sinh, thông thường chỉ chuyển tải cho đủ nội dung ôn tập theo quy định,chưa thật sự chú ý xem học sinh đã nhận được gì qua mỗi tiết học, tất cả các họcsinh trong lớp đã nắm được bài hay chưa, có khả năng giải quyết các bài tập,hay các câu hỏi trắc nghiệm đến mức độ nào, phần nào học sinh còn yếu kém
Do đó, công việc của người giáo viên lúc này là phải thay đổi suy nghĩ về vị trí
của người dạy và người học Giáo viên nên lựa chọn các phương pháp mới để
giúp học sinh có hứng thú, chủ động trong học tập, ôn tập, bổ sung kịp thờinhững kiến thức còn yếu, còn thiếu, để có thể chủ động hơn trong các kỳ thi củamình
Quá trình ôn tập, luyện đề, chính là quá trình củng cố, bổ sung kiến thức,tập dượt cho kỳ thi chính thức Chỉ khi có được kiến thức vững vàng thì các emmới có thể đạt được kết quả cao
2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Trong thực tế hiện nay khi ôn thi cho học sinh số đông giáo viên chưa từ
bỏ được kiểu dạy học truyền thống, đó là giáo viên nhắc lại kiến thức, còn họcsinh thì lắng nghe, tiếp thu bài một cách thụ động Phần lớn học sinh vẫn theolối mòn xưa chờ đợi vào kiến thức sẵn có mà giáo viên đưa ra, vì vậy hầu hếtcác em không biết vận dụng linh hoạt các kiến thức tổng hợp để làm bài một
Trang 6cách chủ động, sáng tạo Bản thân tôi trước đây, khi tham gia ôn thi THPT Quốcgia, tôi chỉ nhắc lại kiến thức cũ cho học sinh, rồi tìm kiếm câu hỏi, đề cho họcsinh làm bài, sau đó chữa chung cho cả lớp Với cách làm này thì chỉ thích hợpvới các học sinh khá giỏi và có ý thức tự giác trong quá trình học và làm bài, cònphần lớn học sinh, nhất là bộ phận học sinh yếu, thiếu tự giác thì mục đích củaviệc ôn tập chưa cao, khó kahức sâu được kiến thức cho học sinhh.
Mặt khác tôi và nhiều giáo viên chưa coi trọng việc ôn thi tốt nghiệp, (haythi THPT Quốc gia những năm trước) cho học sinh ngay từ đầu năm học, ônngay sau mỗi bài, mỗi chuyên đề Chúng tôi thường tập trung ôn thi vào cuốihọc kỳ II, điều này không nên có, bởi vì không thể có kết quả tốt khi ôn luyệnmột khối lượng kiến thức lớn trong khoảng thời gian ngắn được Hơn nữa thờigian qua đi, kiến thức trong các em nếu không được ôn tập thường xuyên sẽ rơirụng đi rất nhiều, cuối năm mới ôn thì như dạy bài mới Điều đó dẫn đến kết quảthi THPT Quốc gia nhìn tổng thể chưa cao Vì vậy, đổi mới phương pháp dạyhọc, ôn thi theo hướng tích cực là hết sức cần thiết; đó chính là lý do, là độnglực để bản thân tôi phải nỗ lực, tìm tòi áp dụng các phương pháp mới giúp họcsinh nâng cao hiệu quả học tập và thi cử
2.3 Giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
2.3.1 Sử dụng kỹ thuật “Sơ đồ tư duy” để ôn tập, hệ thống hóa kiến thức
đã học:
2.3.1.1 Sơ lược về kỹ thuật “Sơ đồ tư duy”:
- Sơ đồ tư duy (còn được gọi là lược đồ tư duy, bản đồ khái niệm) là một sơ
đồ nhằm trình bày một cách rõ ràng những ý tưởng mang tính kế khoạch hay kết quả làm việc của cá nhân hay nhóm về một chủ đề Sơ đồ tư duy có thể được
viết trên giấy, trên bản trong, trên bảng hay trên máy tính
- Cách làm: Viết tên chủ đề ở trung tâm, hoặc một hình ảnh phản ánh chủ
+ Từ mỗi nhánh chính vẽ tiếp các nhánh phụ thể hiện nội dung thuộcnhánh chính đó (cùng kiểu nhánh, kiểu chữ, màu chữ khác với nhánh chính)
Trang 7+ Tiếp tục như vậy ở các nhánh phụ tiếp theo.
- Ứng dụng: Sơ đồ tư duy có thể ứng dụng trong nhiều tình huống khácnhau, riêng với môn địa lý có thể ứng dụng trong các tình huống sau:
+ Ghi chép khi học bài bài mới
+ Tóm tắt nội dung, ôn tập một phần, một bài hoặc một chủ đề
+ Trình bày tổng quan một chủ đề lớn, một chương
+ Thu thập, sắp xếp ý tưởng
- Ưu điểm của kỹ thuật này:
+ Các hướng tư duy được để mở ngay từ đầu, vì vậy các em học sinh có thểthêm những ý tưởng, kiến thức sáng tạo phong phú, sử dụng trí tưởng tưởng làmnổi bật thêm nội dung cần ghi nhớ
+ Các mối liên hệ, quan hệ của các nội dung trong chủ đề trở nên rõ ràng.Nội dung chính được thể hiện nổi bật, cũng như cấp độ quan trọng của các nộidung bên trong cũng được thể hiện rõ
+ Nội dung luôn có thể bổ sung, phát triển, sắp xếp lại Điều này giải quyếtcác yếu tố về thời gian, mức độ yêu cầu của các nhiệm vụ học tập
+ Học sinh được luyện tập phát triển, sắp xếp các ý tưởng
+ Các em có thể sử dụng để ôn bài một cách hệ thống, từ khái quát đến chitiết cho từng phần học, bài học, kể cả một chủ đề lớn (VD: Dân cư, công nghiệp,nông nghiệp…)
+ Khi vẽ sơ đồ tư duy nội dung được trình bày rất cô đọng, súc tích, mà vẫnđầy đủ thông tin, thậm chí cả những thông tin chi tiết nhất Vì thế với mộtlượng kiến thức lớn nhưng chỉ cần một trang giấy là có thể chuyển tải hết, giúphọc sinh thuộc bài dễ dàng, đầy đủ Điều này là rất thuận lợi đối với thi trắcnghiệm
2.3.1.2 Ứng dụng cụ thể vào ôn thi môn địa lí:
* Hướng dẫn học sinh vẽ sơ đồ tư duy:
Giai đoạn 1: Giáo viên hướng dẫn học sinh cách vẽ sơ đồ tư duy Khi họcsinh biết cách vẽ mới có thể tự làm việc, chủ động thực hiện các nhiệm vụ họctập hoặc được giao, điều này còn giúp các em khắc sâu kiến thức, nắm bài tốthơn nhiều so với việc nghe giáo viên truyền đạt lại, thậm chí hiệu quả hơn việc
sử dụng sơ đồ tư duy sẵn có
Giai đoạn 2: Ứng dụng vào bài học cụ thể (Có thể vẽ sơ đồ ở trên lớp hoặc
ở nhà tùy vào nội dung bài học, thời gian và khả năng của học sinh)
Trang 8- Thực hiện vẽ sơ đồ tư duy ở trên lớp:
+ Thứ nhất: Tổ chức làm việc theo nhóm, mỗi nhóm vẽ một phần sơ đồthuộc một phần kiến thức của một bài, sau đó các nhóm phối hợp để hoàn thànhmột sơ đồ hoàn chỉnh của bài học
Ví dụ ôn Bài ‘Vấn đề khai thác lãnh thổ theo chiều sâu ở ĐNB’, tôi tiếnhành như sau:
Bước 1: Chia bài học thành 4 phần kiến thức, tương đương 4 (hoặc 5)nhánh lớn của sơ đồ xuất phát từ ô chính (từ khóa) là ‘Vấn đề khai thác lãnh thổtheo chiều sâu ở ĐNB’
Bước 2: Chia lớp thành 4 nhóm, mỗi nhóm hoàn thành vẽ các nhánh nộidung lớn thuộc một hoặc 2 phần kiến thức của bài
Nhiệm vụ cụ thể:
Nhóm Nội dung công việc
Nhóm 1 Phần khái quát chung về Đông Nam Bộ
Nhóm 2 Khai thác lãnh thổ theo chiều sâu trong công nghiệp và dịch vụ Nhóm 3 Khai thác lãnh thổ theo chiều sâu trong nông nghiệp, lâm nghiệpNhóm 4 Khai thác lãnh thổ theo chiều sâu trong tổng hợp kinh tế biển
Bước 3: Các nhóm thực hiện nhiệm vụ: thảo luận và tiến hành vẽ trên 1/4 khổ giấy A0 những nội dung kiến thức được phân công của mình:
Lưu ý: khi nhiều nhóm làm chung một chủ đề giáo viên cho các em thống nhất màu mực, kiểu chữ cho từng bậc nhánh kiến thức
Trang 9Bước 4: Các nhóm dán kết quả lên bảng tạo thành một sơ đồ hoàn chỉnh, đại diện các nhóm lên trình bày phần nội dung của mình Các nhóm khác góp ý, nhận xét.
Bước 5: Giáo viên nhận xét, đánh giá, chuẩn kiến thức
Giáo viên cũng có thể cho các học sinh khác bổ sung kiến thức ngay trên
sơ đồ nếu còn không gian, hoặc hoặc sử dụng sơ đồ tư duy giáo viên đã chuẩn
bị, trình chiếu trên máy
Trang 10+ Thứ hai: Cũng theo cách hoạt động nhóm, nhưng các nhóm cùng vẽ sơ
đồ nội dung của cùng một bài, để hiện ý tưởng phong phú khác nhau về nộidung bài học đó (Các bước thực hiện cụ thể tiến hành như cách 1)
Trong trường hợp này sau khi học sinh các nhóm trình bày xong giáo viênnên sử dụng sơ đồ đã vẽ trình chiếu để chuẩn kiến thức Ví dụ ôn bài ‘ Vấn đề
sử dụng hợp lý và cải tạo tự nhiên ở Đồng bằng Sông Cửu Long’, tôi sử dụng sơ
đồ sau:
(Sơ đồ phóng to ở phụ lục 1)
+ Thứ ba: Giáo viên cho học sinh làm việc cá nhân, sau đó cử từ 2 -3 em lên vẽ
sơ đồ tư duy lên bảng ( có thể vẽ riêng lẻ - một phần, cùng nhau vẽ, phối hợp tạothành sơ đồ có nội dung hoàn chỉnh) Các bạn khác trong lớp có thể nhận xét, bổsung thêm Giáo viên cũng dễ dàng bổ sung phần thiếu sót cho các em
Ví dụ: Bài “ấn đề khai thác thế mạnh ở Tây Nguyên’, tôi đã cho các em thực hiện như sau:
Trang 11Với cách này giáo viên sau khi nhận xét, đánh giá công việc của học sinh
có thể bổ sung và chuẩn kiến thức ngay trên sơ đồ tư duy mà các em đã vẽ
- Hướng dẫn vẽ sơ đồ tư duy để ôn bài ở nhà: đây là công việc mà giáo
viên nên hướng dẫn để học sinh làm sau mỗi tiết học ở trên lớp, sau mỗi chủ đềhọc lớn ( Địa lí tự nhiên, dân cư, công nghiệp ) Việc vẽ sơ đồ tư duy ngay saukhi học sẽ giúp các em học thuộc bài nhanh, không nhàm chán, cúng nhắc nhưcách thuộc bài truyền thống, đặc biệt thuận lợi khi ôn tập Khi thực hiện ở nhàcác em không bị gò bó về thời gian, thỏa sức sáng tạo để trình bày các ý tưởng Các bước tiến hành:
Bước 1: Giáo viên giao nhiệm vụ cụ thể nội dung cần vẽ, chủ đề của sơ đồchính là bài học mà các em vừa học Các em có thể vẽ ra giấy A4, ghim thànhtập để tiện cho giáo viên kiểm tra, cũng như giúp các em ôn bài sau này
Bước 2: Kiểm tra việc vẽ sơ đồ của học sinh:
+ Thu sơ đồ của các em về kiểm tra, sửa, chấm điểm để động viên vàhướng dẫn các em quen dần với công việc này (Nhất là thời gian đầu)
+ Kiểm tra sơ đồ kèm với kiểm tra miệng, lấy kết quả vẽ sơ đồ hỗ trợ việckiểm tra miệng, sẽ giúp học sinh có động lực để thực hiện, giáo viên cũng kiểmtra được hiệu quả của việc ôn bài qua việc vẽ sơ đồ Thực hiện đều đặn tạo thóiquen, dần dần hình thành kỹ năng cho các em
Trang 12+ Có thể chụp ảnh rồi trình chiếu những sơ đồ làm tốt để cả lớp tham khảo,điều này động viên học sinh khá giỏi; làm tương tự với học sinh có nhiều tiến
bộ Với các học sinh làm đối phó giáo viên sẽ động viên, nhắc nhở, so sánh đểcác em cố gắng Giáo viên cũng có thể giao cho các học sinh khá, giỏi giúp đỡcác bạn học yếu vẽ sơ đồ tư duy, sự tương trợ này sẽ làm các em bớt mặc cảm,
tự ti
* Hướng dẫn HS ôn tập bằng các sơ đồ tư duy vẽ bằng phần mềm:
- Giáo viên có thể sử dụng phần mềm imindMap để vẽ các sơ đồ tư duy
các bài học để ôn tập cho học sinh Sơ đồ điện tử này có thể sử dụng để chuẩnkiến thức cho học sinh, trong các điều kiện thời gian hạn chế, hoặc trình chiếu
sơ đồ tư duy để củng cố, hệ thống lại kiến thức cho học sinh trước khi cho họcsinh rèn luyện câu hỏi trắc nghiệm theo từng bài (hoặc theo chủ đề)
Ưu điểm của sơ đồ này là có thể thay đổi tùy ý, độ chi tiết hay khái quátcủa sơ đồ phụ thuộc vào thời gian, mục đích học tập, ôn luyện của học sinh để
vẽ cho phù hợp
Ví dụ bài: Vấn đề sử dụng hợp lý và cải tạo tự nhiên ở Đồng bằng SôngCửu Long, có sơ đồ khái quát như sau:
(Sơ đồ khái quát – Phóng to ở phụ lục 2)
Hay sơ đồ chi tiết của bài ‘Vấn đề khai thác lãnh thổ theo chiều sâu ởĐông Nam Bộ’:
