Bảnthân tôi đang là giáo viên đứng lớp giảng dạy, đón nhận đưa kỹ năng sống vàophân môn Tập làm văn nên cần nỗ lực phấn đấu đảm nhiệm chức trách của mìnhvới học sinh.Muốn vậy, dạy lý thu
Trang 1TRƯỜNG TIỂU HỌC QUẢNG TIẾN 2
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
MỘT SỐ BIỆN PHÁP DẠY VĂN MIÊU TẢ THEO HƯỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH LỚP 4 C,
TRƯỜNG TIỂU HỌC QUẢNG TIẾN 2
Người thực hiện: Nguyễn Thị Thanh Tâm Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Quảng Tiến 2 SKKN thuộc lĩnh vực: Tiếng Việt
SẦM SƠN, NĂM 2020
Trang 2Mục Nội dung Trang
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 2
2.2 Thực trạng dạy - học văn miêu tả ở lớp 4 trước khi áp dụng
sáng kiến kinh nghiệm
3
2.3 Đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng dạy văn miêu tả ở
lớp 4
52.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 17
Trang 3Học môn Tiếng Việt, học sinh được trang bị những kiến thức cơ bản và tốithiểu cần thiết giúp các em hòa nhập với cộng đồng và phát triển cùng sự phát triểncủa xã hội Cùng với môn Toán và các môn học khác, những kiến thức của mônTiếng Việt sẽ là những hành trang trên bước đường đưa các em đi tìm hiểu, khámphá, nghiên cứu kho tàng tri thức vô tận của loài người Mỗi bài văn là một sảnphẩm không lặp lại của từng học sinh trước một đề bài Do đó có thể nói, việc họcTiếng Việt ,đặc biệt làm văn giúp các em bộc lộ rõ nét nhất, trọn vẹn nhất nhữngsuy nghĩ riêng, tính sáng tạo, Qua đó thể hiện được chân thực về con người củamỗi học sinh Vì thế, việc dạy và học Tập làm văn luôn cần có sự đổi mới Bảnthân tôi đang là giáo viên đứng lớp giảng dạy, đón nhận đưa kỹ năng sống vàophân môn Tập làm văn nên cần nỗ lực phấn đấu đảm nhiệm chức trách của mìnhvới học sinh.
Muốn vậy, dạy lý thuyết văn nói chung và lý thuyết văn miêu tả nói riêngnhư thế nào để giúp học sinh được luyện nói mà nắm được kiến thức cơ bản để viếtvăn đúng thể loại Từ khái niệm về thể loại văn, học sinh vận dụng viết văn đúngdạng bài như (miêu tả con vật, miêu tả đồ vật, miêu tả cây cối)
Trong chương trình lớp 4, Tập làm văn là phân môn học chính, nhằm hìnhthành và phát triển ở học sinh kỹ năng sử dụng Tiếng Việt Thông qua việc dạy vàhọc Tiếng Việt rèn luyện cho học sinh các thao tác tư duy
Năm học 2019 - 2020, tôi được giao nhiệm vụ chủ nhiệm, giảng dạy lớp 4.Tôi nhận thấy một số học sinh viết câu sai ngữ pháp, dùng từ chưa phù hợp vớihoàn cảnh và đặc biệt là thiếu ý Mặt khác, học sinh tiểu học còn ham chơi, khảnăng tập trung chưa cao, chưa có những quan sát tinh tế, năng lực ngôn ngữ chưaphát triển tốt, chưa thực sự biết cách diễn đạt điều muốn tả Các em còn khá e ngại,rụt rè, ngại phát biểu dẫn đến hiệu quả học tập chưa cao.Vì thế việc đổi mớiphương pháp dạy học văn miêu tả theo hướng phát huy tích cực trong hoạt độngnhận thức của học sinh vào quá trình học tập, tự học và thực hành sẽ giúp học sinhmạnh dạn, tự tin phát biểu trước đông người Việc đổi mới phương pháp học là hếtsức cấp thiết
Tuy nhiên, dạy văn miêu tả như thế nào cho phù hợp với trình độ học sinhlớp 4? Điều đó khiến tôi tìm tòi, suy nghĩ để tìm biện pháp giúp học sinh học Tập
làm văn tốt nhất Tôi xin đề xuất : “Một số biện pháp dạy văn miêu tả theo
hướng phát huy tính tích cực của học sinh lớp 4 C” ở Trường Tiểu học Quảng
Tiến 2 – Thành phố Sầm Sơn để đồng nghiệp tham khảo Qua đây, nhằm góp phần
nâng cao chất lượng dạy và học văn miêu tả lớp 4 cũng như môn Tiếng Việt lớp 4
1.2 Mục đích nghiên cứu.
1.2.1 Giúp học sinh:
Nghiên cứu nhằm đề xuất các giải pháp giúp phát huy tính tích cực của học
sinh trong các hoạt động học tập:
- Rèn kĩ năng quan sát tìm ý, lập dàn ý
- Rèn kĩ năng dùng từ, đặt câu, viết đoạn, liên kết đoạn, diễn đạt lưu loát,mạch lạc
Trang 4- Rèn kĩ năng viết văn giàu hình ảnh, cảm xúc .
- Bồi dưỡng tình yêu, gắn bó, biết trân trọng những gì xung quanh các em.
- Học sinh tự tìm tòi, phát hiện, chủ động chiếm lĩnh kiến thức; ứng dụngthành thạo các tri thức đã lĩnh hội được vào trong cuộc sống; biết làm tốt một bàivăn miêu tả; có tiền đề tốt để viết văn miêu tả lớp 5
1.2.2 Giúp giáo viên:
- Đề xuất các biện pháp tích cực để nâng cao chất lượng giảng Tập làm vănnói chung và trong dạy học sinh viết văn miêu tả nói riêng
- Mong muốn được chia sẻ với đồng nghiệp những biện pháp tích cực, hiệuquả mà tôi đã vận dụng trong dạy học Tiếng Việt lớp 4 ,đồng thời rèn luyện tinhthần tự học, tự nghiên cứu và sáng tạo trong công việc cho bản thân
1.3 Đối tượng nghiên cứu.
- Nghiên cứu kĩ năng làm văn miêu tả - Nghiên cứu các biện pháp, phươngpháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh lớp 4C trường Tiểuhọc Quảng Tiến 2- Thành phố Sầm Sơn
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
- Thu thập tài liệu, đọc sách và các tài liệu tham khảo
- Điều tra khảo sát thực tế
- Sử dụng các phương pháp khác: Phân tích ngôn ngữ, so sánh đối chiếu,thống kê và xử lý các số liệu thu được,
1.5 Những điểm mới của SKKN.
Đề tài thể hiện được:
- Hệ thống toàn bộ nội dung kiến thức phần văn miêu tả của phân môn Tập làmvăn trong chương trình Tiếng Việt 4
- Những giải pháp nâng cao chất lượng dạy văn miêu tả lớp 4 theo hướng pháthuy tối đa tính tích cực của học sinh Trong đó, học sinh là trung tâm trong quátrình học tập còn giáo viên là người tổ chức, tạo điệu kiện để học sinh chiếm lĩnhkiến thức
2 NỘI DUNG
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.
Trước hết, cần khẳng định rằng: Dạy Tập làm văn là dạy một hoạt động.Công việc đầu tiên của dạy học phân môn này là tạo ra động cơ, nhu cầu nói năng,kích thích học sinh tham gia vào hoạt động giao tiếp (nói, viết)
Tập làm văn là một trong những phân môn có vị trí quan trọng của mônTiếng Việt Phân môn này đòi hỏi học sinh phải vận dụng những kiến thức tổnghợp từ nhiều phân môn Để làm được một bài văn, học sinh phải sử dụng cả bốn kỹnăng: nghe, nói, đọc, viết Phải vận dụng các kiến thức về tiếng Việt, về cuộc sốngthực tiễn
Trang 5Việc đổi mới phương pháp dạy môn Tập làm văn, thể loại văn miêu tả ở lớp
4 cho chúng ta thấy trong việc thừa kế cái cũ, cái vốn có đòi hỏi phải là một sựsáng tạo Với các phân môn khác của môn Tiếng Việt trong việc đổi mới nội dung
và phương pháp dạy học chỉ rõ quy trình các bước lên lớp rất cụ thể rõ ràng Cònvới phân môn Tập làm văn, các nhà nghiên cứu chỉ đưa ra quy trình chung nhấtcho mỗi loại bài, chủ yếu vẫn là sự sáng tạo của giáo viên khi lên lớp Còn việchọc thì sao? Ngoài Tài liệu Hướng dẫn học Tiếng Việt thì hiện nay có rất nhiềuloại sách tham khảo cho học sinh, giúp cho học sinh có cái nhìn đa dạng, phongphú hơn Song những cuốn sách tham khảo của phân môn Tập làm văn lại thườngđưa ra các bài văn mẫu hoàn chỉnh nên khi làm văn các em thường dựa dẫm, ỉ lạivào bài văn mẫu, có khi còn sao chép y nguyên bài văn mẫu vào bài làm của mình.Cách cảm, cách nghĩ của các em không phong phú mà còn đi theo lối mòn khuônsáo, tẻ nhạt Chính vì vậy, dạy Tập làm văn theo hướng đổi mới ở Tiểu học nóichung và lớp 4 nói riêng là việc làm cần thiết để giúp học sinh học môn Tiếng Việttốt hơn và cũng là để nâng cao chất lượng giáo dục trong nhà trường
Dạy Tập làm văn theo hướng đổi mới nhằm khích lệ học sinh tích cực, sángtạo, chủ động trong học tập, biết diễn đạt suy nghĩ của mình thành ngôn bản, vănbản Nói cách khác, các phân môn trong môn Tiếng Việt là phương tiện để hỗ trợcho việc dạy Tập làm văn được tốt
2.2 Thực trạng dạy - học văn miêu tả ở lớp 4 trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
2.2.1 Thực trạng chung việc dạy Tập làm văn lớp 4:
Năm học 2019- 2020, toàn trường có 25 lớp với 891 học sinh, trong đó khối
4 có bốn lớp với 148 học sinh Nhìn chung, các em đều là con em ngư dân, nhiều
em gia đình có hoàn cảnh khó khăn, bố mẹ đi làm ăn xa nên các em phải ở nhà vớiông bà Bởi vậy, sự quan tâm đến việc học hành của các em chưa sát sao, khả năngtiếp thu bài của các em còn nhiều hạn chế Song với phân môn Tập làm văn,chương trình mới được đưa ra quá trừu tượng, khó đối với học sinh nói chung, họcsinh trường Tiểu học nói riêng Bởi phân môn học này mang tính tổng hợp kiếnthức giữa tất cả các phân môn: Tập đọc, Chính tả, Luyện từ và câu, Kể chuyện.Các phân môn này đều có tác dụng hỗ trợ lẫn nhau Đặc biệt là để học tốt phânmôn Tập làm văn cần có sự hỗ trợ tích cực của tất cả các phân môn khác Nó đòihỏi học sinh phải có khả năng tư duy, sáng tạo và khả năng diễn đạt trước lớp mớihọc tốt phân môn học này
Mặt khác, phân môn Tập làm văn lớp 4 có nhiều thể loại Mỗi thể loại bài làmột mạch kiến thức khác nhau mà việc tiếp thu bài của học sinh còn hạn chế : ítđộng não, sử dụng câu chưa phù hợp, vốn từ nghèo, ít đọc sách nên việc viết vănđối với học sinh là rất khó, bài viết khô khan
2.2.2 Thực trạng việc giảng dạy Tập làm văn của giáo viên:
Trang 6công khi dạy Tập làm văn
- Qua các phương tiện thông tin đại chúng: mạng internet, ti vi, đài, sách,báo, giáo viên tiếp cận với phương pháp đổi mới khi dạy Tập làm văn thườngxuyên hơn
b- Khó khăn:
Tiếng Việt là môn học khó, nhất là phân môn Tập làm văn đòi hỏi ngườigiáo viên phải có kiến thức sâu rộng, phong phú, vốn sống thực tế, Người giáoviên biết kết hợp linh hoạt các phương pháp trong giảng dạy, biết gợi mở óc tò mò,khả năng sáng tạo, độc lập ở học sinh, giúp cho các em nói viết thành văn bản,ngôn ngữ quả không dễ
2.2.3 Thực trạng việc học tập làm văn của học sinh:
a- Thuận lợi:
- Môn Tiếng Việt nói chung và phân môn Tập làm văn nói riêng có nội dungphong phú, Tài liệu HDH được trình bày với kênh hình đẹp, trang thiết bị dạy họchiện đại, hấp dẫn học sinh, phù hợp với tâm lý lứa tuổi các em
- Các em đã được học và nắm vững kiến thức, kỹ năng của phân môn Tậplàm văn ngay từ lớp 2, 3 như kỹ năng giao tiếp, kỹ năng tạo lập ngôn bản, kỹ năng
kể chuyện miêu tả, Đây là cơ sở giúp các em học tốt phân môn Tập làm văn ởlớp 4- thể loại văn miêu tả đạt kết quả cao
sử dụng hình ảnh gợi tả chưa linh hoạt, sinh động
- Một số học sinh còn phụ thuộc vào bài văn mẫu, áp dụng một cách máymóc, chưa biết vận dụng bài mẫu để hình thành lối hành văn của riêng mình Vídụ: phần lớn học sinh dùng luôn lời cô hướng dẫn để viết bài của mình
- Chương trình phân môn Tập làm văn lớp 4 hiện đang học thể loại bài miêu
tả Nhìn chung các em đã nắm được cấu trúc một bài văn miêu tả nhưng bài làmcủa các em còn viết theo một lối mòn khuôn sáo, kém hấp dẫn, ít cảm xúc vànghèo hình ảnh, đặc biệt là các em chưa biết sử dụng các biện pháp tu từ, các biệnpháp nghệ thuật như so sánh, nhân hóa,
2.2 4 Thực trạng chất lượng làm văn miêu tả của học sinh lớp 4, trường Tiểu học Quảng Tiến 2:
Thực trạng trên cho thấy chất lượng giảng dạy văn miêu tả còn nhiều hạn chế.
Nhiều học sinh nắm được kiến thức cơ bản của phân môn Luyện từ và câu nhưngkhi áp dụng vào viết văn thì các em thường mắc các lỗi, kết hợp với việc chưa biết
sử dụng các biện pháp nghệ thuật, vốn từ lại nghèo nàn nên bài văn miêu tả củacác em còn khô khan, lủng củng, nghèo cảm xúc Bài văn trở thành một bảng liệt
Trang 7kê các chi tiết của đối tượng miêu tả Giáo viên chưa nhận thức đúng đắn về tầmquan trọng của việc kết hợp linh hoạt các phương pháp trong dạy văn miêu tả.Nhìn chung, trong những năm học gần đây, chất lượng viết văn miêu tả của họcsinh lớp 4 còn chưa cao, chưa đáp ứng tốt yêu cầu dạy học đặt ra Điều đó khiến tôirất trăn trở.
Ngay từ đầu năm học 2019 - 2020, tôi đã tiến hành khảo sát chất lượng phânmôn Tập làm văn của học sinh hai lớp 4, đó là lớp 4B do thầy H phụ trách và lớp4C ( lớp thực nghiệm) do tôi phụ trách (đây là hai lớp có chất lượng tương đốiđồng đều) với đề kiểm tra như sau:
Đề bài: Tuổi thơ ai cũng có những đồ chơi yêu thích đã từng gắn bó với
mình như một người bạn: một bộ xếp hình nhiều màu sắc, một chiếc ô tô có dâycót, một chú thỏ nhồi bông dễ thương, một cô búp bê biết khóc, Em hãy tả lạimột trong những đồ chơi đó
Kết quả học sinh làm bài được thể hiện ở bảng sau:
Bảng 1: Khảo sát chất lượng Tập làm văn lần 1 của hai lớp 4B và 4C
2.3 Đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng dạy văn miêu tả ở lớp 4.
Từ thực trạng việc dạy học phân môn Tập làm văn nói chung và việc dạy họcvăn miêu tả ở lớp 4 nói riêng, tôi thấy cần thiết phải có những biện pháp sáng tạotrong dạy học văn miêu tả lớp 4 góp phần nâng cao chất lượng dạy học Tiếng Việt
ở Tiểu học
2.3.1 Biện pháp 1: Người giáo viên phải nắm chắc đặc điểm tâm lý của học sinh để từ đó tìm ra hướng đi đúng, tìm ra những phương pháp phù hợp khi lên lớp.
Chúng ta đã biết, tâm lý chung của học sinh Tiểu học là luôn muốn khám phá,tìm hiểu những điều mới mẻ Từ đó hình thành và rèn luyện cho các em quansát, cách tư duy về đối tượng miêu tả một cách bao quát, toàn diện và cụ thể tức làquan sát sự vật hiện tượng về nhiều khía cạnh, nhiều góc độ khác nhau, từ đó các
em có cách cảm, cách nghĩ sâu sắc khi miêu tả Ở tuổi học sinh Tiểu học từ hình
Trang 8thức đến tâm hồn, mọi cái mới chỉ là sự bắt đầu của một quá trình Do đó, nhữngtri thức để các em tiếp thu được phải được sắp xếp theo một trình tự nhất định Trítưởng tượng càng phong phú bao nhiêu thì việc làm văn miêu tả sẽ càng thuận lợibấy nhiêu.
Văn miêu tả là loại văn thuộc phong cách nghệ thuật đòi hỏi viết bài phải giàu
cảm xúc, tạo nên cái " hồn" chất văn của bài làm Muốn vậy, giáo viên phải luôn
luôn nuôi dưỡng ở các em tâm hồn trong sáng, cái nhìn hồn nhiên, một tấm lòng dễxúc động và luôn hướng tới cái thiện
Đối với loại bài này, tôi luôn dặn dò học sinh về nhà quan sát các đồ vật, convật gần gũi mà các em thường thấy ở xung quanh Vào lớp, tôi cho học sinh thi đua
cá nhân, nhóm tìm nhanh các đồ vật có thể tả Sau đó, gợi ý cho các em cách lậpdàn ý một đoạn, một bài hoàn chỉnh và yêu cầu mỗi em phải tự làm việc, tự quansát, tự ghi chép khi quan sát một đồ vật, một con vật và có nhiệm vụ giúp các em
hệ thống lại các ý đã quan sát để lập thành dàn bài chi tiết đạt yêu cầu, có hệ thống Đối với các em học sinh yếu, tôi cho các em trình bày phần mở bài và kết bài.Thường thì học sinh yếu tôi gọi trong lúc này là để các em có thể trình bày ngắngọn các ý khi sai sót, ngoài những nụ cười cởi mở giáo viên chỉ nên nhẹ nhàng sửasai và động viên cho các em này
Ở phần thân bài, tôi thường phân nhóm cho các em thảo luận theo dàn ý chitiết, các em nối tiếp, hỗ trợ nhau thực hiện: phần bao quát chung, phần chi tiết từng
bộ phận, phần hoạt động liên quan,
Ví dụ: Tả về đồ vật: “Tả chiếc cặp sách”
Yêu cầu thảo luận phần thân bài sau đây:
+ HS1: Tả bao quát, hình dạng, màu sắc, chất liệu của cặp
+ HS2: Tả chi tiết từng bộ phận của đồ vật: Các bộ phận bên ngoài của cặp (mặtcặp, nắp cặp, quai xách, dây đeo, khóa); Xoa lên da cặp, em có cảm giác gì?(trơn,nhẵn, ram ráp, )
+ HS3: Tả bên trong cặp có mấy ngăn ? Mỗi ngăn đựng gì?
+ HS4: Em có thích cái cặp của em không? Tại sao? Em dùng cặp, giữ gìn cặp nhưthế nào?
Sau khi thảo luận xong một nhóm học sinh trình bày:
+ HS1: Cặp hình chữ nhật, làm bằng vải giả da, màu tím, nắp màu đen Dài hơn haigang tay của em, rộng khoảng một gang rưỡi Cặp có nhiều màu rất đẹp
+ HS2: Ở phía trên cặp có quai xách thật êm tay Sau lưng là hai quai đeo Hai ổkhóa bằng sắt, mỗi khi đóng hoặc mở nghe “tách, tách” rất vui tai Ngoài mặt cặp
có in hình chú chó đốm rất đẹp
+ HS3: Phía bên trong có ba ngăn Ngăn lớn đựng sách, ngăn thứ hai đựng bảngcon, đồ dùng khác ,… ngăn thứ ba nhỏ nhất đựng bút, thước và các đồ dùng như:
áo đi mưa, chai nước, …
+ HS4: Chiếc cặp giúp em đựng sách vở không bị rơi rớt và không bị mưa ướt Khi
đi học về, em để cặp ngay ngắn trên bàn học,
2.3.2 Biện pháp 2: Tạo động cơ học văn miêu tả ở học sinh.
Công việc đầu tiên của dạy học Tập làm văn là tạo ra được động cơ, nhu cầu
Trang 9nói năng, kích thích học sinh tham gia vào cuộc giao tiếp (nói, viết) Sản phẩm củaphân môn Tập làm văn là các bài nói hoặc viết theo kiểu bài do chương trình quyđịnh Để sản sinh ra các bài văn này, học sinh phải có thêm nhiều kĩ năng khácngoài khả năng nghe, nói, đọc viết Tiếng Việt, kĩ năng dùng từ đặt câu Đó là các
kĩ năng phân tích đề, tìm ý và lựa chọn ý, kĩ năng lập dàn ý, viết đoạn và liên kếtđoạn Nhiệm vụ của phân môn Tập làm văn bậc Tiểu học, mở rộng vốn sống, rènluyện tư duy, bồi dưỡng tâm hồn, cảm xúc thẩm mĩ, hình thành nhân cách cho họcsinh Trong đó, học văn miêu tả góp phần phát triển tư duy hình tượng của trẻ đượcrèn luyện phát triển nhờ biện pháp so sánh, nhân hóa khi miêu tả Nhưng làm thếnào để thực hiện được những nhiệm vụ trên mà không biến các em thành những
“thợ” viết văn? Vậy ta cần kích thích các em yêu văn và có nhu cầu viết văn.Trước hết hãy tạo tình huống khiến các em háo hức khám phá điều thú vị trong đốitượng miêu tả Ví dụ: Giáo viên cho học sinh quan sát bức tranh cây phượng đang
ra hoa đỏ rực và hỏi: Quan sát tranh em thấy cây hoa có đặc điểm gì mà nhà thơXuân Diệu đã ví “như muôn ngàn con bướm thắm đậu khít nhau”?
Học sinh sẽ phân tích tìm đặc điểm tương đồng của bộ phận nào đó của câyhoa với muôn ngàn cánh bướm đậu khít nhau Qua đây cũng rèn luyện cho các em
óc quan sát tinh tế, sự liên tưởng và tư duy phân tích, kích thích các em suy luận.Dạy học sinh viết văn miêu tả phải gắn liền với việc hình thành những kĩ năngsống khác Như dạy các em biết giữ gìn đồ vật, tổ chức cho học sinh trồng, chămsóc và bảo vệ cây Học sinh được trau dồi vốn sống, biết suy nghĩ, có những cảmxúc, tình cảm Từ đó, mới dạy các em cách thể hiện suy nghĩ, tình cảm bằng ngônngữ nói, viết Khi ra đề Tập làm văn, giáo viên nên chú ý đề bài yêu cầu viết vềnhững gì gần gũi thân thiết với học sinh, tạo ra được động cơ nói năng, kích thíchcác em muốn nói,viết về nội dung mà đề bài đã yêu cầu Trong tiết kiểm tra viết(TL HDH Tiếng Việt 4 tập 2A – Trang 152) có 4 đề bài gợi ý Giáo viên nên dựavào đó ra đề khác nhằm gợi cảm xúc cho các em trước khi viết bài
Ví dụ: Đề 1: Hãy tả một cây ở trường gắn với nhiều kỉ niệm của em
Đề 2: Hãy tả một cây do chính tay em vun trồng
Đề 3: Hãy tả một cây hoa mà em yêu thích
Đề 4: Tả một vườn rau(hoa) gần nơi em ở
Khi học sinh đã có hứng thú học văn miêu tả, ta tiếp tục duy trì điều đó trongsuốt quá trình học tập và tiếp tục rèn các kĩ năng khác theo yêu cầu khi viết văn.Ngoài ra, bên cạnh yêu cầu duy trì chủ đề để đạt mục đích giao tiếp, bài văn phải
có sự phát triển, chủ đề phải được triển khai Giáo viên cần chỉ ra các hướng chohọc sinh viết bài: viết theo trình tự thời gian, không gian hay từ toàn thể đến bộphận Các bài văn miêu tả của học sinh phải thể hiện được tình cảm, cảm xúc.Điều này chi phối kĩ thuật viết đồng thời đòi hỏi dạy viết văn miêu tả phải được bắtđầu từ việc hình thành tình cảm đối với đối tượng được miêu tả
2.3.3 Biện pháp 3: Cần giúp học sinh hiểu rõ những đặc điểm cơ bản của văn miêu tả.
Văn miêu tả mang tính chất thông báo thẩm mỹ, dù miêu tả bất kỳ đối tượngnào, dù có bám sát thực tế đến đâu thì miêu tả cũng không bao giờ là sự sao chép,chụp ảnh lại những sự vật hiện tượng một cách máy móc mà là kết quả của sự nhận
Trang 10xét, tưởng tượng, đánh giá hết sức phong phú Đó là sự miêu tả thể hiện được cái
riêng biệt của mỗi người Nhà văn Phạm Hổ cho rằng: "Cái riêng, cái mới trong
văn miêu tả phải gắn với cái chân thật" Văn miêu tả không hạn chế sự tưởng
tượng, không ngăn cản sự sáng tạo của người viết nhưng như vậy không có nghĩa
là cho phép người viết "bịa" một cách tùy ý Để tả hay, tả đúng thì phải tả chânthật, giáo viên cần uốn nắn để học sinh tránh thái độ giả tạo, giả dối, bệnh côngthức sáo rỗng Mặt khác giáo viên cần giúp các em nắm được: trong văn miêu tả,ngôn ngữ sử dụng phải là ngôn ngữ giàu hình ảnh, giàu cảm xúc, giàu nhịp điệu
âm thanh, … và các thể loại văn khác
Từ việc hiểu rõ đặc điểm của thể loại văn miêu tả, hiểu rõ con đường mình cần
đi và đích mình cần tới, chắc chắn học sinh sẽ thận trọng hơn khi chọn lọc từ ngữ,
sẽ gọt giũa kỹ hơn từng lời, từng ý trong bài văn và như vậy chất lượng bài làmcủa các em sẽ tốt hơn Mặt khác học sinh cần phải thực hiện yêu cầu sau:
Lưu ý: Đảm bảo yêu cầu quan sát đối tượng miêu tả:
- Quan sát tổng thể đối tượng, chú ý cả ở trạng thái động và tỉnh Quan sátbằng tất cả các giác quan: thính giác, thị giác, xúc giác, cảm giác
- Nếu tả cảnh: cần quan sát tỉ mỉ từng phần (bộ phận) của cảnh theo trình tựhợp lí (Ví dụ: Từ ngoài vào trong, từ bộ phận chủ yếu đến các bộ phận thứ yếu),hoặc sự thay đổi của cảnh theo thời gian (ví dụ: sáng, trưa, chiều, tối)
* Tả theo trình tự không gian:
Từ quan sát toàn bộ đến quan sát từng bộ phận hoặc ngược lại Tả từ xa đếngần, từ trên xuống dưới, từ ngoài vào trong, từ trái qua phải…hoặc ngược lại.Trình tự này thường được vận dụng khi miêu tả loài vật, cảnh vật, đồ vật, cây cốinói chung
- Tả từ dưới lên trên
Ví dụ: “ Cây hồi thẳng, cao, tròn xoe Cành hồi giòn, dẽ gãy hơn cả cànhkhế Quả hồi phơi mình xoè trên mặt lá đầu cành”
( Trích Rừng hồi xứ Lạng, Tô Hoài )
Tác giả quan sát và tả rất tinh tế về cây hồi, rồi quả hồi và cuối cùng là láhồi theo trình tự dưới lên trên Dùng lối miêu tả tĩnh với những tính từ ( thẳng, cao,tròn xoe, giòn, dễ gãy…), dùng cách nói nhân hoá quả hồi phơi mình làm cho sựmiêu tả thêm gần gũi, sinh động
- Tả từ ngoài vào trong
Ví dụ: “ Nắp bút màu hồng, có cái cài bằng sắt mạ bóng loáng Mở nắp ra,
em thấy ngòi bút sáng loáng, hình lá tre, có mấy chữ rất nhỏ, nhìn không rõ ”
(Cây bút máy, TL HDH Tiếng Việt 4 tập1B, Tr.121)
- Tả từ xa đến gần
Ví dụ: “…Tôi vội ra khoang trước nhìn Xa xa từ vệt rừng đen, chim cấtcánh tua tủa bay lên, giống hệt đàn kiến từ trong lòng đất chui ra, bò li ti đen ngòmtrên da trời Càng đến gần, những đàn chim bay đen kít trời …Mỗi lúc tôi càngnghe tiếng chim kêu náo động như tiếng xúc những rổ đồng tiền…”
(Trích Đất rừng Phương Nam, Đoàn Giỏi)
* Tả theo trình tự thời gian:
Trang 11Quan sát diễn biến của thời gian từ lúc bắt đầu đến lúc kết thúc, từ mùa nàysang mùa khác, từ tháng này sang tháng khác… Cái gì xảy ra trước (có trước) thìmiêu tả trước, cái gì xảy ra sau (có sau) thì tả sau Trình tự này thường được vậndụng trong bài văn tả cảnh vật, hiện tượng tự nhiên (tả cảnh) hay tả cảnh sinh hoạtcủa người.
Ví dụ: “… Buổi chiều, xe dừng lại một thị trấn nhỏ Nắng phố huyện vànghoe Những em bé Hmông, những em bé Tu Dí, Phù Lá cổ đeo móng hổ, quần áosặc sỡ đang chơi đùa trước cửa hàng Hoàng hôn, áp phiên của phiên chợ thị trấn,người ngựa dập dìu chìm trong sương núi tím nhạt…”
( Trích Đường đi Sa Pa, Nguyễn Phan Hách, TL HDH Tiếng Việt 4, tập 2B- Tr.4 )
* Tả theo trình tự tâm lý:
Thấy đặc điểm gì nổi bật, thu hút bản thân, gây cảm xúc mạnh cho bản thân(buồn, vui, yêu, ghét…) thì tập trung quan sát trước, tả trước, các bộ phận khácquan sát sau, tả sau… Trình tự này thường được vận dụng khi tả đồ vật, tả loài vật,
tả người chỉ cần miêu tả những điểm nổi bật nhất, không nhất thiết phải tả đầy đủ,chi tiết, như nhau tất cả các đặc điểm của đối tượng
Ví dụ: “Sầu riêng là loại trái quý của miền Nam Hương vị nó hết sức đặcbiệt, mùi thơm đậm, bay rất xa… Hoa sầu riêng trổ vào cuối năm… Hoa đậu từngchùm, màu trắng ngà… Đứng ngắm cây sầu riêng, tôi cứ nghĩ mãi về dáng cây kì
lạ này Thân nó khẳng khiu, cao vút, cành ngay thẳng đuột…”
(Sầu riêng, Mai Văn Thọ, TL HDH Tiếng Việt 4, tập 2A- Tr.55)
Chú ý phát hiện những đặc điểm riêng, phân biệt đối tượng được tả với đốitượng khác cùng loại Tuy vậy, trong quá trình hướng dẫn các em quan sát, giáoviên phải đồng thời khéo léo gợi mở để các em huy động vốn sống, khả năngtưởng tượng và cảm xúc để giúp cho việc quan sát được tốt hơn
Muốn làm văn miêu tả trước hết các em phải biết có cái gì để viết, để tả.Muốn tả đúng, tả hay phải quan sát Giáo viên phải hướng dẫn các em tập quan sát,cách quan sát để tìm ra cái mới cái riêng Quan sát để thấy được màu sắc khácnhau, hương vị khác nhau, đặc điểm, tính chất khác nhau Từ đó có những sáng tạođộc đáo, không giống nhau mà chân thật
Ví dụ: + Quan sát ánh trăng: Khi vui em thấy trăng cười, mời gọi hay nô đùavới em Khi buồn, em lại thấy trăng trầm tư lặng lẽ, muốn chia sẻ
+ Quan sát gió: Khi gió thổi nhẹ có em thấy vuốt ve, vỗ về, miênman trên da thịt, có em lại thấy gió thầm thì trò chuyện, gió hát ru
+ Quan sát cơn mư a mùa hạ: Có em thấy mây dày đặc hơn, quánh lạivới nhau và như hạ thấp xuống Rồi đột nhiên: rào, rào, Mưa đổ xuống xối xả Có
em thấy mây phía đông ùn ùn kéo đến, Hạt mưa bắt đầu rơi, những giọt nướcmưa thật to lộp bộp rơi xuống mái nhà Có em thấy mưa tuôn rào rào, xối xả trênmái nhà mặt đường, muôn nghìn hạt mưa đổ xuống
Trong quan sát, giáo viên cần hướng dẫn các em quan sát sự vật ở nhiều thờiđiểm, hoàn cảnh, trạng thái, nhiều hoạt động khác nhau để tìm ra cái riêng,cái mới
Ví dụ: Quan sát con vật: Quan sát con mèo ngủ, sưởi nắng, bắt chuột, rìnhmồi, khi leo cây, để thấy được những nét khác nhau từ ánh mắt, bước đi, cách vẫy
