Tổ chức các hoạt động tạo tình huống học tập trong dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh ở trường THPT chu văn an tp sầm sơn

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT CHU VĂN AN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG TẠO TÌNH HUỐNG HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH Ở TRƯỜN

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT CHU VĂN AN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG TẠO TÌNH HUỐNG HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH Ở TRƯỜNG THPT CHU VĂN AN – TP SẦM SƠN

Người thực hiện: Hoàng Đức Dũng Chức vụ: TTCM

SKKN thuộc lĩnh mực (môn): Lịch sử

THANH HOÁ, NĂM 2020

MỤC LỤC

1 Mở đầu

Mục lục 1

1.1 Lí do chọn đề tài 2

1.2 Mục đích nghiên cứu 4

1.3 Đối tượng nghiên cứu của đề tài 5

1.4 Phương pháp nghiên cứu 5

1.5 Những điểm mới của SKKN……… 5

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 6

2.2 Thức trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 8

2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 10 2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 24 3 Kết luận, kiến nghị - Kết luận 24

- Kết luận 25

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 26 SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐÃ ĐƯỢC HỘI ĐỒNG SÁNG KIẾN

KINH NGHIỆM NGÀNH GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

XẾP LOẠI

27

1 Mở đầu 1.1 Lí do chọn đề tài:

Đổi mới phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THPT theo định hướngphát triển năng lực học sinh là muốn nhấn mạnh đến vai trò của người học với tưcách là chủ thể của quá trình nhận thức Chương trình giáo dục phát triển theonăng lực, phẩm chất học sinh đã trở thành xu hướng phát triển mang tính quốc tếtrong cải cách phương pháp dạy học ở trường phổ thông từ những năm 90 củathế kỉ XX

Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011 – 2020 ban hành kèm theoQuyết định 711/QĐ-TTg ngày 13 – 6 – 2012 của Thủ tướng Chính phủ chỉ rõ:

“Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyệntheo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tựhọc của người học.”

Nắm bắt được xu hướng này, Nghị quyết số 29 - NQ/TW của Hội nghị lầnthứ VIII, Ban Chấp hành Trung ương khóa XI, năm 2013 về đổi mới căn bản,toàn diện nền giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đạihóa trong điều kiện kinh tế thị trường XHCN và hội nhập quốc tế đã nêu rõ:

"Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học, khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú trọng các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh áp dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học".

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diệngiáo dục và đào tạo xác định “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố

cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, nănglực của người học”; “Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất,năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệpcho học sinh Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lýtưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năngthực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tựhọc, khuyến khích học tập suốt đời.”

Như vậy, giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từchương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học,nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâmhọc sinh vận dụng được cái gì qua việc học Để đảm bảo được điều đó, nhất địnhphải chuyển từ phương pháp dạy học theo lối “truyền thụ một chiều” sang dạycách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực vàphẩm chất cho học sinh nhằm nâng cao chất lượng của các hoạt động dạy học

Hiện nay đông đảo giáo viên có nhận thức đúng đắn về đổi mới phươngpháp dạy học Nhiều giáo viên đã xác định rõ sự cần thiết và có mong muốnthực hiện đổi mới đồng bộ phương pháp dạy học cũng như trong kiểm tra, đánh

giá Một số giáo viên đã vận dụng được các phương pháp dạy học, kiểm tra,đánh giá tích cực trong dạy học, kỹ năng sử dụng và khai thác thiết bị dạy học,ứng dụng công nghệ thông tin – truyền thông trong tổ chức hoạt động dạy họcđược nâng cao, vận dụng được quy trình kiểm tra, đánh giá mới Nhưng nhìnchung, hoạt động đổi mới phương pháp dạy học ở các môn thuộc trường trunghọc phổ thông nói chung, môn Lịch sử nói riêng chưa thực sự mang lại hiểu quảcao Truyền thụ tri thức một chiều, nặng về truyền thụ kiến thức lý thuyết vẫn làphương pháp dạy học chủ đạo của nhiều giáo viên Số giáo viên thường xuyênchủ động, sáng tạo trong việc phối hợp các phương pháp dạy học cũng như sửdụng các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của họcsinh còn chưa nhiều Việc rèn luyện kỹ năng sống, kỹ năng giải quyết các tìnhhuống thực tiễn cho học sinh thông qua khả năng vận dụng tri thức tổng hợpchưa thực sự được quan tâm

Thực tế trong những năm học qua, phần lớn giáo viên đã được tiếp cậnvới các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực như dạy học nêu vấn đề, dạyhọc theo dự án… Phương pháp “bàn tay nặn bột” với các kỹ thuật dạy học tíchcực: kỹ thuật “khăn trải bàn”, kỹ thuật “các mảnh ghép”, kỹ thuật động não, kỹthuật tia chớp, kỹ thuật “3 lần 3”… Tuy nhiên, qua việc dự giờ thăm lớp, quabuổi thao giảng liên môn ở trường, qua việc dạy thể nghiệm theo nghiên cứu bàihọc minh họa ở các môn học, qua việc trao đổi với giáo viên (cùng môn) củatrường bạn, bản thân thấy việc nắm vững và vận dụng chúng còn hết sức hạnchế, có khi máy móc và lạm dụng, có lúc “làm cho có” và rất lúng túng, kémhiệu quả Điều này rất dễ hiểu bởi một tình trạng là giáo viên không trải nghiệmthường xuyên, lo sợ “cháy giáo án” do học sinh không hoàn thành các hoạt độngđược giao trong giờ học Chính vì vậy, mặc dù có cố gắng nhưng việc sử dụngcác phương pháp dạy học tích cực hiện nay chưa thực sự tổ chức được hoạtđộng nhận thức tích cực, sáng tạo và bồi dưỡng phương pháp tự học cho họcsinh, chưa kết hợp được sự đánh giá của giáo viên và sự tự đánh giá của họcsinh trong quá trình dạy học Như vậy, sự hiểu biết của giáo viên về các phươngpháp dạy học, kỹ thuật dạy học tích cực còn hạn chế, chủ yếu mới dừng lại ởmức độ “biết” một cách rời rạc, thiếu tính hệ thống, chưa làm chủ được phươngpháp mới nên giáo viên “vất vả” hơn khi sử dụng so với phương pháp truyềnthống Vì vậy dẫn tới tâm lý ngại sử dụng Mặt khác chưa kể đến hiệu quả khaithác sử dụng các phương tiện dạy học và tài liệu bổ trợ theo phương pháp dạyhọc tích cực còn hạn chế

Chính những hạn chế đó mà dẫn tới các hình thức kiểm tra kết quả họctập của học sinh còn lạc hậu, chủ yếu là đánh giá sự ghi nhớ của học sinh màchưa đánh giá được khả năng vận dụng sáng tạo, kỹ năng thực hành và năng lựcgiải quyết vấn đề của học sinh Đó cũng là lí do chưa tạo được động lực cho đổimới phương pháp và hình thức tổ chức dạy học

Với mong muốn hướng tới phát triển năng lực, phẩm chất của học sinh,giúp đỡ học sinh về phương pháp học tập, động viên sự cố gắng, hứng thú học

tập của các em trong quá trình dạy học Thực hiện mục tiêu phát triển toàn diệncác phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức trong những tìnhhuống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho học sinh năng lực giải quyết các tình huốngcủa cuộc sống và nghề nghiệp Mặt khác, nhằm khắc phục những hạn chế trên

và đặc biệt gây được hứng thú học tập, phát huy tính tích cực , chủ động của họcsinh, giáo viên phải thường xuyên đổi mới phương pháp dạy học và các hìnhthức tổ chức hoạt động dạy học Chính vì vậy mà việc khơi dậy niềm đam mêyêu thích môn học cho học sinh là điều hết sức cần thiết, trong đó hoạt độngkhởi động bài học trên lớp có tác dụng kích thích tính tò mò và định hướng hoạt

động của học sinh vào bài học mới Tôi tiến hành thực thực hiện đề tài: “ Tổ

chức các hoạt động tạo tình huống học tập trong dạy học Lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh ở trường THPT Chu Văn An – Tp Sầm Sơn ”,

góp phần nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn lịch sử hiện nay nói riêng vàcác bộ môn khác nói chung

1.2 Mục đích nghiên cứu:

Đề tài nghiên cứu nhằm đổi mới nội dung, phương pháp, hình thức tổchức dạy học để tìm ra biện pháp nâng cao chất lượng, hiệu quả giảng dạy vàgiáo dục học sinh: hình thành và phát triển một số phẩm chất và năng lực nóichung cho học sinh trong quá trình dạy học như phẩm chất nhân ái và khoandung, làm chủ bản thân, thực hiện nghĩa vụ học sinh Cũng như năng lực tự học,năng lực sáng tạo, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, năng lực giao tiếp vàhợp tác, năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông Riêng đối với bộmôn lịch sử ở trường trung học phổ thông, trong quá trình dạy học giáo viên cầnchú trọng hình thành và phát triển năng lực chung – cơ bản, chú ý phát triểnnăng lực chuyên biệt cho học sinh đó là: tái hiện sự kiện, hiện tượng, nhân vậtlịch sử Năng lực thực hành bộ môn; Năng lực xác định và giải quyết mối liên

hệ, ảnh hưởng, tác động giữa các sự kiện, hiện tượng lịch sử với nhau; Năng lực

so sánh, phân tích, phản biện, khái quát hóa; Năng lực nhận xét, đánh giá rút rabài học lịch sử từ những sự kiện, hiện tượng, vấn đề lịch sử, nhân vật; Năng lựcvận dụng, liên hệ kiến thức lịch sử đã học để giải quyết những vấn đề thực tiễnđặt ra; Năng lực thông qua sử dụng ngôn ngữ lịch sử thể hiện chính kiến củamình về các vấn đề lịch sử Vì vậy, có nhiều năng lực hình thành và pháttriển cho học sinh trong dạy học trong số đó phát triển năng lực sáng tạo, nănglực phát hiện và giải quyết vấn đề của học sinh là mục tiêu quan trọng Qua đógóp phần thúc đẩy sự hình thành và phát triển của các năng lực khác

Để có thể đạt được mục tiêu đó, phương pháp dạy học cần phải đổi mớisao cho phù hợp với tiến trình nhận thức khoa học để học sinh có thể tham giavào hoạt động tìm tòi sáng tạo, giải quyết vấn đề, góp phần quan trọng hìnhthành năng lực hành động, phát huy tính tích cực, độc lập, sáng tạo của học sinh

để từ đó bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, hình thành khả năng họctập suốt đời – bởi trong một xã hội đang phát triển nhanh, hội nhập và cạnhtranh thì việc phát hiện sớm và giải quyết hợp lý những vấn đề nảy sinh trong

thực tiễn là một năng lực đảm bảo sự thành công trong cuộc sống, nhằm tậpdượt cho học sinh biết phát hiện, đặt ra và giải quyết những vấn đề gặp phảitrong học tập, trong cuộc sống của cá nhân, gia đình và cộng đồng

Như vậy, tổ chức các hình thức khởi động trong dạy học không nhữngphát triển năng lực và phẩm chất cho học sinh các môn học nói chung, môn Lịch

sử trung học phổ thông nói riêng mà còn nhằm mục đích chú ý tích cực hóa họcsinh về hoạt động trí tuệ , thông qua đó học sinh sẽ tiếp cận bài học bằng sựhứng thú và chủ động ngay từ đầu Mặt khác còn kích thích tính tò mò và địnhhướng hoạt động của học sinh vào bài học mới’.gắn hoạt động trí tuệ với hoạtđộng thực hành, thực tiễn, góp phần quan trọng làm cho tiết học đạt hiệu quảcao

1.3 Đối tượng nghiên cứu của đề tài.

Các hình thức tổ chức tạo tình huống học tập phù hợp với từng nội dung

bài học trong chương trình môn lịch sử ở trường trung học phổ thông.

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lý thuyết:

Tài liệu về lý luận như phương pháp dạy học lịch sử, những vấn đề chung

về đổi mới giáo dục trung học phổ thông, chương trình sách giáo khoa lịch sửlớp 10, lớp 11 và lớp 12, sách giáo viên, tài liệu chuẩn kiến thức kỹ năng và cáctài liệu có liên quan

- Nghiên cứu thực tiễn:

+ Phương pháp điều tra sư phạm:

Tiến hành thực nghiệm kiểm tra và so sánh kết quả đánh giá học sinh quatừng giai đoạn để kiểm chứng các hình thức khởi động đã nghiên cứu có phùhợp và mang lại kết quả tốt như thế nào

+Phương pháp đàm thoại

Trao đổi với thầy cô giáo, đồng nghiệp và học sinh trường trung học phổthông (chủ yếu là giáo viên bộ môn và học sinh từ khối - lớp 10 đến khối -lớp12) Xử lý thông tin và rút ra kết luận khoa học, điều tra thực tế qua dự giờthăm lớp, thao giảng liên môn, liên tổ Qua việc dạy thể nghiệm nghiên cứu bàihọc minh họa, chủ đề dạy học

+ Phương pháp thực nghiệm sư phạm:

Trải nghiệm việc biên soạn và tiến hành tổ chức hoạt động khởi động bàihọc từ các chủ đề như :Truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam, kinh tế,văn hóa, Duy Tân- cải cách… một cách cụ thể, chi tiết ở các lớp 10, lớp 11, lớp

12 để kiểm chứng, rút ra biện pháp đúng, loại trừ biện pháp không hợp lý quamột số hình thức tổ chức hoạt động khởi động dạy học cho học sinh Đối chiếukết quả thực nghiệm với lý luận để rút ra những kết luận khái quát, khoa học,mang tính phổ biến

1.5 Những điểm mới của SKKN: SKKN này do tôi làm lần đầu nên

hoàn toàn mới

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

Định hướng đổi mới chương trình giáo dục phổ thông là chuyển từ chươngtrình định hướng nội dung dạy học sang chương trình định hướng năng lực.Theo định hướng đổi mới giáo dục phát triển năng lực học sinh thì giáo dụckhông chỉ đạt được mục tiêu về kiến thức mà còn phát huy được các năng lựccho học sinh Một trong những năng lực cần phải hình thành và phát triển chohọc sinh đó là năng lực giải quyết vấn đề

Đổi mới phương pháp dạy học nói chung, phương pháp lên lớp nói riêng làviệc làm quan trọng nhằm đáp ứng nhu cầu của đổi mới chương trình và sáchgiáo khoa hiện hành, đồng thời từng bước nâng cao chất lượng dạy và học đểlàm được điều đó mỗi người giáo viên cần phải tìm tòi, sáng tạo trong từng hoạtđộng dạy học Trong đó, hoạt động tạo tình huống học tập cho bài học mặc dùchỉ chiếm từ 5 đến 7 phút nhưng là hoạt động rất quan trọng trong sự thành côngcủa một tiết dạy Các hình thức tạo tình huống học tập cho bài học cần phù hợpvới từng đối tượng, trình độ nhận thức của học sinh giúp các em có hứng thú họctập, có đam mê với môn học

Lý luận dạy học hiện đại xem hứng thú học tậplà yếu tố có ý nghĩa to lớnkhông chỉ trong quá trình dạy học mà cả đối với sự phát triển toàn diện sự hìnhthành nhân cách của học sinh Hứng thú học tập là yếu tố dẫn tới tự giác, hứngthú và tự giác là hai yếu tố tâm lý đảm bảo tính tích cực độc lập sáng tạo tronghọc tập Ngược lại phong cách học tập tích cực độc lập, sáng tạo có ảnh hưởngđến sự phát triển hứng thú và tự giác F.bruno cho rằng “hứng thú được hìnhthành qua việc tổ chức học tập như những hành động khám phá” TheoE.P.Brounovt, “Một niềm hứng thú thực sự biểu hiện ở sự bền bỉ, kiên trì vàsáng tạo trong việc hoàn thành các công tác độc lập dài hơn” Nếu học sinh đượcđộc lập quan sát, so sánh, phân tích, khái quát hóa các sự kiện, hiện tượng thìcác em sẽ hiểu sâu sắc và hứng thú bộc lộ rõ mối quan hệ giữa tích cực học tập

và hứng thú nhận thức (Một số vấn đề đổi mới phương pháp dạy học ở trường

trung học cơ sở - Bộ Giáo dục và Đào tạo).

Tạo tình huống học tập cho bài học là một hoạt động học tập nhằm tạo ratình huống vấn đề học tập để huy động kiến thức kinh nghiệm hiện có của họcsinh và nhu cầu tìm hiểu kiến thức mới liên quan đến tình huống vấn đề học tập.Hoạt động này nhằm phát triển năng lực cho học sinh, phát triển năng lực tư duynêu và giải quyết vấn đề Khi thiết kế, người dạy cần tạo ra những tình huống,những vấn đề mà ở đó người học cần được huy động tất cả các kiến thức hiện

có, những kinh nghiệm, vốn sống của mình để cố gắng ghi nhận và giải quyếttheo cách riêng của mình và cảm thấy thiếu hụt kiến thức thông tin để giảiquyết

Trước kia, người ta thuần túy quan niệm phần khởi động (mở bài) chỉ đểvào bài mới Ngày nay, ngoài chức năng đó, hoạt động này có tác dụng chính là

nêu được vấn đề chính của bài học Khai thác triệt để hoạt động này sẽ tạo điềukiện để giáo viên thực hiện tốt việc cải tiến phương pháp soạn giảng, học sinh cóđiều kiện chủ động tích cực tham gia vào quá trình học và tự học một cách tốtnhất thông qua cái đã biết - chưa biết, giữa lý thuyết - thực tiễn đời sống hàngngày.

Đây là một hoạt động sáng tạo, thầy(cô) giáo với những kiến thức về khoahọc cơ bản và khoa học sư phạm cùng với những kinh nghiệm tích lũy đượctrong quãng đời dạy học của mình mà vận dụng những phương pháp dạy họcphù hợp với từng đối tượng học sinh, hoàn cảnh cụ thể, lựa chọn những conđường và biện pháp cụ thể để thu được hiệu quả cao nhất trong dạy học Cónhiều con đường và biện pháp khác nhưng để nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử

ở trường trung học phổ thông, tổ chức các hình thức khởi động trong dạy họcnhằm phát triển năng lực và phẩm chất , phát huy được tính tích cực, tự giác,chủ động của người học, hình thành và phát triển năng lực tự học (sử dụng sáchgiáo khoa, nghe, ghi chép, quan sát, tìm kiếm thông tin…), trên cơ sở đó trau dồicác ẩm chất linh hoạt, độc lập, sáng tạo , tư duy của học sinh

Phương pháp tổ chức các hình thức tạo tình huống học tập trong dạy họclịch sử nhằm phát triển năng lực cho học sinh ở trường trung học phổ thông cònđóng một vai trò tích cực đó là tăng cường phối hợp học tập cá thể với học tậphợp tác theo phương châm “tạo điều kiện cho học sinh nghĩ nhiều hơn, làm việcnhiều hơn và thảo luận nhiều hơn Điều đó có nghĩa, mỗi học sinh vừa cố gắng

tự lực một cách độc lập, vừa hợp tác chặt chẽ với nhau trong quá trình tiếp cận,phát hiện và tìm tòi kiến thức mới Lớp học trở thành môi trường giao tiếp thầy– trò và trò – trò nhằm vận dụng sự hiểu biết và kinh nghiệm của từng cá nhân,của tập thể trong giải quyết các nhiệm vụ học tập chung Chú trọng phát triển kỹnăng tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau của học sinh với nhiều hình thức tổ chứchoạt động dạy học của giáo viên

Thực nghiệm hình thức tổ chức dạy học này giúp học sinh không dừng lại

ở việc biết lịch sử mà còn nâng cao trình độ nhận thức lịch sử, lý giải, xâu chuỗitìm ra các mối quan hệ, tác động, ảnh hưởng của các nội dung, sự kiện lịch sử vàkhả năng vận dụng các kiến thức đã học vào giải quyết những vấn đề khác tronghọc tập và thực tiễn Như vậy, sẽ hình thành năng lực trong học tập của họcsinh, do đó trong học tập không phải là cung cấp nhiều sự kiện, những sự kiệnchi tiết, chủ yếu là phát triển tư duy nói chung, tư duy lịch sử nói riêng Bướcđầu hình thành cho học sinh năng lực nghiên cứu một số vấn đề, phù hợp vớitrình độ, yêu cầu cần đạt ở các nội dung của chương trình, sách giáo khoa trunghọc phổ thông (theo chương trình hiện hành) Không những thế, hình thức tổchức dạy học này còn rất chú trọng đến việc giáo dục thái độ, tình cảm, tưtưởng, quán triệt nguyên lý học đi đôi với hành, nâng cao tính thực hành Ởtrong các bài thực nghiệm của các khổi lớp 10, khối lớp 11 và khối lớp 12 Bảnthân đã hướng tới giáo dục nhân sinh quan, thế giới quan khoa học, lòng yêu

nước, yêu chủ nghĩa xã hội, niềm tin vào cách mạng, vào Đảng, vào Bác Hồ,tinh thần quốc tế vô sản, phẩm chất, đạo đức cách mạng

2.2 Thức trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.

2.2.1 Thực trạng nghiên cứu

2.2.1.1.Về giáo viên

Chương trình giáo dục phổ thông ở nước ta đang thực hiện bước chuyển

từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của ngườihọc Từ quan tâm việc học sinh học được cái gì đến quan tâm học sinh vận dụngđược cái gì qua việc học Để đảm bảo được điều đó nhất thiết giáo viên phảithường xuyên đổi mới phương pháp dạy học Trên thực tế tiến hành bằng biệnpháp điều tra, khảo sát ở các trường THPT trên địa bàn cho thấy nhiều giáo viên

đã xác định rõ việc cần thiết và mong muốn thực hiện đổi mới đồng bộ phươngpháp dạy học cũng như trong kiểm tra, dánh giá Một số giáo viên đã vận dụngđược các phương pháp – kỹ thuật dạy học tích cực nhưng nhìn chung hoạt độngđổi mới phương pháp dạy học ở các môn trong nhà trường phổ thông nói chung

và môn lịch sử nói riêng chưa thực sự mang lại hiệu quả cao

Các khóa trình lịch sử ở trường Trung học phổ thông trình bày và cungcấp cho học sinh tiến trình ra đời và phát triển của xã hội loài người trên mọimặt đời sống xã hội bằng các loại bài về chính trị, chiến tranh cách mạng, kinh

tế, văn hóa người giáo viên trước khi chuẩn bị bài cho một tiết lên lớp khôngthể không lưu ý tới các dạng bài với những đặc trưng của nó để xác định nộidung và phương pháp cho phù hợp, trong đó sự hiểu biết và vận dụng các kiếnthức liên ngành là yếu tố quan trọng đảm bảo thành công cho bài giảng

Về mặt phương pháp trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nóiriêng, việc sử dụng phương pháp truyền miệng truyền thống là cần thiết nhưng

sẽ hấp dẫn hơn nếu giáo viên kết hợp với đồ dùng trực quan, tài liệu tham khảocủa các khoa học khác Việc vận dụng kiến thức liên môn vào dạy học lịch sửnhằm phát triển năng lực cho học sinh ở trường trung học phổ thông bằng cách

sử dụng nội dung và phương pháp các bộ môn khác như văn học, địa lí , âmnhạc

Số giáo viên thường xuyên chủ động sáng tạo trong việc vận dụng kiếnthức liên môn: Lịch sử với văn học, địa lí, âm nhạc nhằm phát huy được nănglực tự học, năng lực giải quyết ác tình huống thực tiễn cho học sinh khả năngvận dụng tri thức nhiều môn học chưa thực sự được quan tâm, chưa phổ biến Vìvậy trong các tiết dạy – học lịch sử thường không thu hút và gây hứng thú đốivới học sinh, nặng về cung cấp kiến thức, liệt kê sự kiện lịch sử

Từ việc giảng dạy và dự giờ đồng nghiệp tôi thấy được thực trạng nhưsau:

- Giáo viên chỉ vào bài trực tiếp: giới thiệu tên bài mới

- Tổ chức hoạt động trò chơi chưa có mối quan hệ với bài học

- Lựa chọn các tình huống chưa sâu sắc dẫn đến các em có thể trả lời được mộtcách dễ dàng với các câu hỏi đặt vấn đề còn quá đơn giản

- Thời gian cho hoạt động này quá ít vì chưa xem đó là một hoạt động học tập,chưa cho các em suy nghĩ, bày tỏ ý kiến của mình.

- Cố gắng giảng giải chốt kiến thức ngay ở hoạt động này

2.2.1.2 Về học sinh

Năng lực của học sinh là khác nhau Số học sinh khá, giỏi rất năng động,sáng tạo, tích cực học tập, tiếp thu bài tốt, tham gia nhiệt tình vào các hình thứckhởi động bài học Ngược lại học sinh yếu, kém lại rất lười học, tiếp thu bài họcmột cách thụ động, chưa có khả năng tham gia vào các hoạt động khởi động bàihọc tốt Có những hình thức khởi động bài học tạo được nhiều hứng thú cho họcsinh khá, giỏi, nhưng số học sinh yếu, kém lại không đủ khả năng tham gia tíchcực, ngược lại có nhiều hình thức được sự hưởng ứng nhiệt tình của những họcsinh yếu, kém, nhưng lại gây nhàm chán cho số học sinh khá, giỏi

2.2.2 Yêu cầu của việc tổ chức các hình thức tạo tình huống trong dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh ở trường Trung học phổ thông

2.2.2.1 Đối với giáo viên

Phân tích nội dung chương trình môn lịch sử ở các bậc học và tìm ranhững mạch nội dung để vận dụng tổ chức các hình thức khởi động trong dạyhọc cho phù hợp

Luôn chú ý mối quan hệ chặt chẽ giữa các phần, chương, bài, mục trongchương trình môn lịch sử Mối quan hệ giữa môn lịch sử với các môn học khác

Chuẩn bị cho mình vốn kiến thức rộng trên các lĩnh vực khác nhau, thựchiện học tập suốt đời

Hướng dẫn các em chuẩn bị bài bằng những câu hỏi cụ thể Lựa chọn nộidung phù hợp với trình độ của học sinh

Lựa chọn phương pháp, phương tiện phù hợp để phối hợp trong quá trình

tổ chức các hình thức khởi động dạy học Hướng dẫn học sinh biết cách vậndụng những kiến thức đã học để tiếp thu kiến thức mới Luôn chú ý kiểm tra,đánh giá công việc chuẩn bị của học sinh

Như vậy việc tổ chức các hình thức khởi động trong dạy học lịch sử đòihỏi người giáo viên không chỉ có những kiến thức vững chắc về bộ môn lịch sử

mà còn phải nắm vững những nội dung, kiến thức cơ bản về môn được tích hợp.Vận dụng linh hoat nhẹ nhàng, đúng nội dung bài giảng, không làm nặng nềhoặc rối tiết học, tránh biến môn lịch sử thành môn học khác

2.2.2.2 Đối với học sinh

Chuẩn bị bài theo sự hướng dẫn của giáo viên, khâu chuẩn bị bài của họcsinh là một yếu tố rất quan trọng, quyết định sự thành công của phương phápnày

Tích cực tham gia quá trình học trên lớp theo yêu cầu của giáo viên: Phátbiểu ý kiến, trình bày kết quả chuẩn bị của mình

Ngoài ra, học sinh phải thường xuyên sưu tầm các tác phẩm văn học,tranh ảnh, lược đồ, sơ đồ có liên quan đến bài giảng, tự đọc và tìm kiếm cho

mình những kiến thức quan trọng khác Ôn tập, củng cố, tổng hợp ở mức caohơn và được vận dung thông minh hơn trong học tập.

2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề.

2.3.1 Những yêu cầu chung:

Tự lĩnh hội kiến thức trên lớp là một trong những bước quan trọng nhấttrong quá trình học tập của học sinh vì dưới sự hướng dẫn có phương pháp vàkiểm tra chặt chẽ của giáo viên, học sinh có thể tiếp thu được những tri thức lịch

sử cơ bản quan trọng nhất Ngoài ra, với những nội dung phong phú và vận dụngphương pháp giảng dạy tốt của giáo viên trên lớp thì khả năng tư duy, năng lựcdiễn đạt, kỹ năng thực hành… của học sinh mới được bộc lộ và có điều kiện đểphát triển

Tiếp thu kiến thức kết hợp phát biểu ý kiến để nhận thức bài học Lịch sử.Đây là một trong những hoạt động quan trọng để tiến hành khởi động bài họclịch sử nhằm phát triển tư duy và phát huy tính tích cực của học sinh Để đạtđược những yêu cầu – mục tiêu của bài giảng, giáo viên cần tổ chức các hìnhthức khởi động và sử dụng sáng tạo hệ thống các câu hỏi trong sách giáo khoa,ngoài sách giáo khoa sao cho đúng nguyên tắc, phù hợp với yêu cầu từng bài,từng chương, phù hợp với đối tượng học sinh… Song song với việc đó, giáoviên cần xây dựng tình huống có vấn đề để học sinh luôn tự suy nghĩ, tự rút ranhững kết luận trước các vấn đề giáo viên đưa ra

Học sinh chú ý đi sâu tìm hiểu những điểm quan trọng, cơ bản theo sự hướngdẫn của giáo viên kết hợp với trả lời các câu hỏi liên quan đến bài Lịch sử đó

mà giáo viên và sách giáo khoa đã đặt ra

2.3.2 Một số nguyên tắc khi tổ chức các hình thức tạo tình huống trong dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh ở trường Trung học phổ thông.

* Nhiệm vụ học tập trong hoạt động khởi động cần đảm bảo rằng học sinhkhông thể giải quyết trọn vẹn với kiến thức, kĩ năng cũ

* Tình huống, câu hỏi mở đầu chỉ có thể giải quyết một phần hoặc phỏng đoánkết quả nhưng chưa lý giải được đầy đủ bằng kiến thức, kỹ năng cũ mà cần họcthêm kiến thức, kỹ năng mới trong các hoạt động hình thành kiến thức và luyệntập để hoàn thiện; đặt ra được tình huống có vấn đề trong câu hỏi đưa ra Vì vậykhông cần học sinh trả lời hết và đúng các câu hỏi trong hoạt động khởi động

- Giáo viên không chốt kiến thức

- Học sinh không phải ghi kết quả trả lời các câu hỏi của hoạt động khởiđộng

* Giáo viên cần:

- Xem hoạt động này là một hoạt động học tập, có mục đích, thời gian hoạtđộng và sản phẩm hoạt động

- Chuyển giao nhiệm vụ rõ ràng, cụ thể phù hợp với đối tượng học sinh, lựachọn các tình huống có vấn đề để giúp học sinh động não (vấn đề với câu hỏilệnh: Tại sao?)

- Bố trí thời gian thích hợp cho các em học tập, bày tỏ quan điểm, cũng như sảnphẩm của hoạt động

Xuất phát từ những vấn đề trên tôi đã nghiên cứu và trải nghiệm qua quá trìnhgiảng dạy để đúc rút ra kinh nghiệm này

2.3.3 Một số giải pháp tổ chức các hình thức tạo tình huống trong dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực học sinh ở trường Trung học phổ thông

Tạo tình huống cho bài dạy là một trong những hoạt động thể hiện nănglực cốt lõi của một giáo viên trong thế kỷ XXI, đồng thời đây cũng là một trongnhững hoạt động quan trọng góp phần quyết định sự thất bại hay thành công củamột tiết dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh Qua quá trình trảinghiệm trực tiếp giảng dạy trên các lớp, tôi đưa ra một số giải pháp tổ chức cáchình thức khởi động trong dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực cho học sinh

ở trường trung học phổ thông như sau:

2.3.3.1 Giải pháp tổ chức hoạt động khởi động bài học lịch sử từ việc xây dựng tình huống có vấn đề.

*Ý nghĩa

“Tình huống có vấn đề” là thời điểm thể hiện mâu thuẫn trong nhận thức

của học sinh để nhận ra điều mình chưa biết, mà chưa giải quyết được Tìnhhuống này buộc học sinh phải quyết tâm tìm hiểu, chứ không khoanh tay khuấtphục Song không phải điều không biết nào được đặt ra cũng tạo được tìnhhuống có vấn đề, mà chỉ khi nào những điều học sinh nhận thấy không thểkhông biết, không thể không tìm hiểu để nhận thức đúng, sâu sắc vấn đề đặt ra,nhằm vào việc học tập Việc giải quyết vấn đề là tiến hành tìm hiểu, làm sáng tỏnhững điều chưa biết để biết

Để tổ chức các hình thức tình huống khởi động trong dạy học nhằm pháttriển năng lực cho học sinh , giáo viên luôn chú trọng khêu gợi học sinh đặt vấn

đề để tìm hiểu, không dừng lại ở việc tiếp thu thụ động Đặt câu hỏi nêu ra điềumình chưa biết là một yếu tố quan trọng để học tập thông minh, chủ động Vấn đềđặt ra là phải nhằm vào bản chất, những điều quan trọng để hiểu sự kiện, chứkhông phải những chi tiết vụn vặt, hình thức bên ngoài Giáo viên hướng dẫn họcsinh giải quyết vấn đề thông qua việc khai thác sách giáo khoa, sử dụng đồ dùngtrực quan, tư liệu thành văn…

Học sinh tự mình nắm kiến thức, tự mình rút ra kết luận sau khi đã suynghĩ kỹ Những kết luận này là phản ánh những quan điểm riêng, có căn cứ khoahọc, do các em nhận thức được Học sinh chỉ học tập tốt, có kết quả khi các emphát hiện ra vấn đề và tìm cách giải quyết vấn đề Câu hỏi đưa ra phải là vấn đềmới mà học sinh chưa biết Câu trả lời của học sinh phải là sản phẩm của hoạtđộng tư duy

*Cách thức tiến hành:

- Cách 1.

+ Bước 1 Giáo viên đưa ra quan điểm trái chiều về một vấn đề của bài học + Bước 2 Yêu cầu học sinh đưa ra chính kiến về vấn đề tìm hiểu của bài học + Bước 3.Giáo viên nhận xét và dẫn dắt vào bài học.

Ví dụ 1

Khi học về Tổng khởi nghĩa tháng Tám 1945 giáo viên đưa ra vấn đề:Bàn về thắng lợi của cách mạng tháng Tám 1945 ở Việt Nam, một số sử gia tư

sản cho rằng: đó là một sự “ăn may” vì nó diễn ra trong điều kiện “trống vắng

quyền lực” Các nhà sử học của chúng ta lại khẳng định: Thành công của cách

mạng tháng Tám không phải là sự “ăn may” Các em đồng ý với ý kiến nào , vì

sao?

Ví dụ 2

Khi nghiên cứu về phong trào Đồng khởi (1959-1960), có ý kiến chorằng Nghị quyết Trung ương lần thứ 15 của Ban chấp hành Trung ương Đảng rađời quá muộn nên để lại những tổn thất to lớn cho cách mạng Còn các nhà sửhọc Mác-xít thì khẳng định Nghị quyết Trung ương lần thứ 15 của Ban chấphành Trung ương Đảng ra đời kịp thời, đáp ứng yêu cầu cơ bản của cách mạngmiền Nam Vậy quan điểm của các em như thế nào? Tại sao?

* Cách 2.

- Bước 1 Giáo viên tạo mâu thuẫn xung đột về mặt nhận thức để học sinh tự tìm

ra con đường giải quyết

- Bước 2 Yêu cầu học sinh suy nghĩ và trả lời câu hỏi

- Bước 3 Giáo viên nhận xét, kết luận và dẫn vào bài học.

Ví dụ1

Khi học về Luận cương chính trị tháng 10/1930, giáo viên yêu cầu họcsinh nhắc lại những nét cơ bản về nội dung Cương lĩnh chính trị đầu tiên củaĐảng và kết luận: Đây là một cương lĩnh cách mạng giải phóng dân tộc sáng tạo,kết hợp đúng đắn vấn đề dân tộc và vấn đề giai cấp Tại Hội nghị lần thứ nhấtBan Chấp hành Trung ương lâm thời tháng 10/1930 đã thông qua Luận cươngchính trị của Đảng Luận cương chính trị này có gì khác hơn so với Cương lĩnhchính trị đầu tiên mà người ta đánh giá đây là văn kiện còn có những mặt hạnchế?

Ví dụ 2

Sau khi học xong về các phong trào cách mạng ở Việt Nam giai đoạn1930-1945, trong phần ôn tập giáo viên có thể đưa ra tình huống có vấn đề là: Vìsao phong trào cách mạng 1930-1931 là phong trào cách mạng vừa có tính chấtrộng lớn, vừa có tính chất quyết liệt và triệt để? Với câu hỏi này buộc học sinhphải tái hiện lại những nét cơ bản nhất của các phong trào cách mạng đã học đểnắm được những nét đặc trưng của mỗi phong trào, đồng thời phải giải quyết

về “vấn đề”: rộng lớn, quyết liệt và triệt để của phong trào cách mạng

1930-1931 Đương nhiên giáo viên cũng phải đưa ra các gợi ý để học sinh từng bước

giải quyết về tính rộng lớn thể hiện như thế nào về phạm vi nổ ra, lực lượngtham gia, quy mô như thế nào? Tính quyết liệt thể hiện ở hình thức đấu tranh gì,

sự kiện nào tiêu biểu, thực dân Pháp đàn áp như thế nào? Tính triệt để thể hiện ởkết quả ra sao? Sau khi giải quyết được các vấn đề này, giáo viên khắc sâu chohọc sinh về vị trí của phong trào này so với các phong trào trước đây và sau này

kể từ khi Đảng ra đời

Với sự phát triển không ngừng và nhanh chóng của khoa học công nghệđòi hỏi phải đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học hướng đến người học.Người học cần phải có những năng lực kiến tạo tri thức, kỹ năng đa dạng, có tưduy tốt Để phát huy ưu thế của phương pháp dạy học nêu vấn đề đòi hỏi ngườigiáo viên cần quan tâm đến kĩ thuật xây dựng và sử dụng tình huống có vấn đề.Tuy nhiên, để đưa lại hiệu quả cao đòi hỏi người dạy phải căn cứ vào đặc trưngtừng loại bài, kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp dạy học để xây dựng cáctình huống có vấn đề có tỉ lệ hợp lý giữa cái chưa biết và cái đã biết phù hợp với

khả năng của học sinh

2.3.3.2 Giải pháp tổ chức hoạt động tạo tình huống bài học lịch sử từ việc tổ chức trò chơi

* Ý nghĩa

Trò chơi học tập đem lại hiệu quả cao trong dạy học, gây sự hứng thútrong giờ học Thông qua trò chơi lịch sử nội dung của bài học được truyền tảiđến học sinh một cách tự nhiên, nhẹ nhàng, sâu sắc và dễ hiểu Mặt khác, còn có

ý nghĩa làm thay đổi hình thức học tập, làm cho hình thức học tập trở nên đadạng, phong phú hơn và biến quá trình học tập của học sinh trở thành hình thứchọc tập vui chơi hấp dẫn Ngoài tác dụng truyền thụ kiến thức cho học sinh nócòn giúp các em hình thành nhân cách khiến cho các em vui vẻ, nhanh nhẹn, cởi

mở hơn, tiếp thu bài học một cách tự nhiên, tự giác, tích cực

Trò chơi học tập là một hoạt động của con người nhằm mục đích chủ yếu

là tiếp thu kiến thức một cách có hiệu quả nhất, ngoài ra còn giúp các em vuichơi, giải trí và thư giãn Giúp các em yêu thích môn học hơn.Thông qua tròchơi học tập, giúp học sinh có thể rèn luyện được thể lực, rèn luyện về giácquan, tạo cơ hội giao lưu với mọi người, cùng hợp tác với bạn bè, đồng đội trongnhóm tổ… đây là một hoạt động được tổ chức có tính chất vui chơi, giải trí, thưgiản Nhưng thông qua hoạt động này học sinh có điều kiện học mà chơi, chơi

mà học Khi tham gia các trò chơi học tập học sinh sẽ có điều kiện thể hiện khảnăng của mình, giúp các em mạnh dạn hơn, tự tin hơn, giao tiếp cũng tốt hơn,sống hòa nhã với bạn bè hơn, được suy ngẫm, thử nghiệm các tình huống, cáclập luận để đạt kết quả cao

Trò chơi học tập còn tạo không khí vui tươi, hồn nhiên, nhẹ nhàng, sinhđộng trong giờ học Giúp cho đặc thù bộ môn lịch sử bớt đi sự khô khan, giúpcác em ghi nhớ sự kiện, nhân vật lịch sử, thấu hiểu bài học một cách nhanh nhất,giúp các em tiếp thu tri thức một cách tích cực và tự giác.Từ đó bồi dưỡng chocác em lòng say mê, yêu thích môn lịch sử Sử dụng trò chơi học tập ở các môn