Môn Ngữ văn lại là một môn học không chỉ mang tính khoa họa mà còn mang tính nghệ thuật nên đòi hỏi người thầy phải tìm tòi, sáng tạo những cách thức để giúp học sinh khám phá được cái h
Trang 11 Mở đầu
1.1 Lí do chọn đề tài
Văn chương bắt rễ từ cuộc đời, ẩn khuất trong những trang văn là ân tình người cầm bút, những bài học cuộc sống vô cùng quý giá Văn chương có sức hấp dẫn kì diệu Sứ mệnh của văn chương không chỉ mang đến cho người đọc nhận thức, khám phá sâu sắc về cuộc sống muôn màu mà quan trọng hơn, nhờ những “nguồn sáng, vệt sáng” được chiếu rọi trong những tác phẩm mà tâm hồn con người sẽ sáng trong, cao đẹp hơn Thứ khí giới thanh cao ấy sẽ hướng con người ta đến cái Chân Thiện
-Mĩ của cuộc sống Trong nhà trường, nhiệm vụ của môn Ngữ văn rất quan trọng Môn Ngữ văn lại là một môn học không chỉ mang tính khoa họa mà còn mang tính nghệ thuật nên đòi hỏi người thầy phải tìm tòi, sáng tạo những cách thức để giúp học sinh khám phá được cái hay vẻ đẹp của văn chương, phát huy năng lực sáng tạo của bản thân, từ đó vỡ lẽ những bài học làm Người
“Nếu anh bắn vào quá khứ bằng súng lục thì tương lại sẽ bắn anh bằng đại bác”.
Ngẫm cho kĩ, triết lí ấy quả thật sâu sắc Quá khứ - hiện tại - tương lại luôn có sự kết nối Người ta sống trong hiện tại, luôn hướng về tương lại nhưng đừng bao giờ quên quá khứ Song có một thực tế phũ phàng rằng, cuộc sống hiện đại hôm nay, cái ấm no đủ đầy dễ khiến nhiều người nhất là thế hệ trẻ không còn nhớ đến những đói khổ cơ hàn của ngày trước Để rồi lối sống ấy gây ra không ít những hậu quả khôn lường Trong bối cảnh ấy, những câu chuyện hấp dẫn, những áng văn hay về một “thời xa vắng” có ý nghĩa vô cùng
to lớn Lần theo những trang sách, các em sẽ có những hiểu biết, trải nghiệm, thấu hiểu hơn về cuộc sống và lĩnh hội được cho mình những bài học làm người quý giá Tuy nhiên, để đưa những văn bản ấy đến với tâm hồn người học, đòi hỏi người giáo viên dạy Văn phải biết cách vận dụng phương pháp, kĩ thuật dạy học thích hợp nhằm mục địch phát triển năng lực người học
Trong chương trình Ngữ văn 12, truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu, “người mở đường tinh anh và tài năng” của thời kì văn học đổi mới, giữ một vị trí quan trọng Nhiều năm, tác phẩm vinh dự được lựa chọn ra đề thi cho học sinh cuối cấp Câu chuyện ám ảnh về cảnh bạo lực trong một gia đình hàng chài ven biển mấy mươi năm về trước vẫn mang đến cho mỗi người những cảm xúc đặc biệt, lĩnh hội được các thông điệp sâu xa về cách nhìn đời, nhìn người, mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc sống Với học trò cuối cấp, áng văn chương giá trị như vậy sẽ là hành trang quý báu cho các em vào đời Bởi thế, việc dạy học văn bản sao cho hiệu quả nhất trở thành yêu cầu then chốt Nhiệm vụ của thầy cô giáo trên bục giảng cần làm gì để biến một tác phẩm văn học hay thành giờ học thú vị, tạo hứng thú, phát huy tốt năng lực phẩm chất của học sinh? Sau quá trình công tác, giảng dạy, với những kinh nghiệm bản
thân đã đúc kết được, xin được chia sẻ những biện pháp: Nâng cao hiệu quả dạy học truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu (Ngữ văn 12) theo định hướng phát triển năng lực học sinh.
1.2 Mục đích nghiên cứu
Trang 2Mục đích nghiên cứu của chúng tôi là từ việc vận dụng các phương pháp, biện pháp, kĩ thuật dạy học tích cực, các phương tiện thiết bị dạy học hiện đại nhằm nâng cao năng lực đọc hiểu văn bản văn học của học sinh, giúp học sinh tiếp nhận,
khám phá những giá trị nổi bật của truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn
Minh Châu, từ đó bồi dưỡng cho học sinh năng lực cảm thụ, đọc hiểu, tiếp nhận văn chương, năng lực vận dụng kiến thức văn học để viết bài nghị luận, năng lực ứng phó với cuộc sống, cách quan sát nhìn nhận sự việc xung quanh
1.3 Đối tượng nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của nhà
văn Nguyễn Minh Châu trong Sách giáo khoa Ngữ văn 12 ( Cơ bản)
- Là học sinh lớp 12A1, 12A8 và 12A10 năm học 2019-2020 của trường THPT Hậu Lộc 4, Hậu Lộc, Thanh Hóa
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Trong phạm vi của đề tài, chúng tôi sử dụng kết hợp các phương pháp như: Phương pháp thống kê: Chọn lựa và thống kê các ngữ liệu, dẫn chứng tiêu biểu trong tác phẩm phục vụ cho mục đích nghiên cứu Phương pháp thống kê, phân tích tổng hợp: Để có thể dạy học theo yêu cầu phát triển năng lực của học sinh, tôi tiến hành thống kê, so sánh các tiết dạy của đồng nghiệp theo phương pháp mới và phương pháp cũ hay như giữa các tiết dạy của chính mình trong hai cách khác nhau So sánh đối tượng học sinh của các năm, tìm ra nguyên nhân yếu kém
1.5 Những điểm mới của Sáng kiến kinh nghiệm
- Tổ chức trò chơi trong dạy học văn bản nhằm tạo hứng thú cho học sinh
- Sử dụng kĩ thuật dạy học tích cực trao đổi nhóm nhằm mục đích phát huy sự chủ động tích cực của học sinh trong quá trình khám phá văn bản
- Phương pháp đóng vai với mục đích giúp học sinh hóa thân vào nhân vật, có những trải nghiệm thú vị khi học văn
- Dạy học tích hợp kiến thức liên môn văn học với lịch sử xã hội; văn học với làm văn, Văn với Giáo dục công dân
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
2.1.1 Bám sát nguyên tắc dạy đọc hiểu văn bản theo đặc trưng thể loại
Văn chương mang vẻ đẹp của một của một vườn hoa muôn sắc, ngàn hương.
Mỗi thể loại dường như tiềm ẩn một vẻ đẹp riêng có sự cuốn hút đến kì lạ Nếu thơ
là cây đàn muôn điệu của tâm hồn, của nhịp thở con tim thì truyện lại hấp dẫn người đọc bởi sự đậm đặc của hiện thực đời sống khách quan được tái hiện qua cốt truyện, hệ thống nhân vật Do vậy, dạy đọc hiểu văn bản theo đặc trưng thể loại là nguyên tắc hàng đầu mà bất cứ giáo viên dạy văn nào cũng cần phải tuân theo Dạy thơ trữ tình cần bám sát đặc trưng thể loại thơ từ đó hướng dẫn học sinh tiếp cận mạch cảm xúc, thế giới hình ảnh, âm điệu, nhịp điệu cái hay vẻ đẹp của bài thơ, dạy kịch cần bắt đầu từ mâu thuẫn, xung đột đến hành động kịch, các nhân vật kịch rồi mới đi đến ý
Trang 3nghĩa văn bản Trong chương trình THPT, số lượng các tác phẩm truyện chiếm số lượng khá nhiều Bên cạnh các văn bản truyện dân gian, truyện trung đại, các tác phẩm truyện hiện đại xuất hiện nhiều nhất Ở đó mỗi tác phẩm đề có vẻ đẹp riêng, thể hiện phong cách nghệ thuật độc đáo của nhà văn
Bởi vậy, khi hướng dẫn học sinh đọc hiểu văn bản văn học thuộc thể loại truyện, nhất thiết giáo viên cần nắm vững đặc trưng riêng của thể loại văn học thú vị này Theo quan niệm của chúng tôi, bước đầu tiên khá quan trọng là thầy cô giáo cần giúp học sinh tìm hiểu bối cảnh xã hội, hoàn cảnh sáng tác để có cơ sở cảm nhận các tầng lớp nội dung và hiểu ý nghĩa của câu chuyện Sở dĩ cần làm tốt điều này bởi văn học
và đời sống luôn gắn bó mật thiết, đặc biệt truyện luôn phản ánh đời sống trong tính khách quan, “mỗi trang văn đều soi bóng thời đại mà nó ra đời” (Tô Hoài) Bước thứ hai, định hướng học sinh tìm hiểu diễn biến cốt truyện qua các phần mở đầu, vận động, kết thúc với các tình tiết, sự kiện biến cố cụ thể Làm rõ giá trị của các yếu tố đó trong việc phản ánh hiện thực đời sống và khắc họa bản chất, tính cách các nhân vật Chú ý tới nghệ thuật tự sự, sáng tạo tình huống truyện của nhà văn Bước thứ ba, đây
là khâu quan trọng nhất khi đọc hiểu văn bản truyện Đó là phân tích các nhân vật trong dòng lưu chuyển của cốt truyện Tập hợp thành hệ thống và làm rõ ý nghĩa của các chi tiết miêu tả nhân vật về ngoại hình, hành động, nội tâm, ngôn ngữ Tìm hiểu mối quan hệ nhân vật này với nhân vật khác, giữa nhân vật với hoàn cảnh xung quanh
Từ đó, cần hướng đến khái quát đặc điểm tính cách, vẻ đẹp của nhân vật trong truyện Khái quát những nội dung tư tưởng, ý nghĩa nhân sinh sâu sắc mà nhà văn gửi gắm trong truyện
Tóm lại, dạy đọc hiểu thể thoại truyện, không thể không bám sát đặc trưng của thể loại này Điều quan trọng là giáo viên cần linh hoạt các khâu lên lớp, sử dụng các phương pháp phù hợp nhất giúp học nắm được những kiến thức xoay quanh một câu chuyện, hình thành năng lực cảm thụ khám phá vẻ đẹp văn chương
2.1.2 Đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh
Đổi mới phương pháp dạy học đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm các em vận dụng được cái gì qua việc học Việc dạy học theo định hướng phát triển năng lực thực chất là hướng tới yêu cầu thực hành, vận dụng; không chỉ biết kiến thức mà quan trọng hơn là phải biết vận dụng các kiến thức ấy để giải quyết các vấn đề đặt ra trong học tập cũng như trong đời sống Tình huống trong học tập là các tình huống mới, tình huống giả định có thể xảy ra Tình huống trong cuộc sống là các tình huống có thật thường xuất hiện hằng ngày, quen thuộc và gần gũi với người học Với môn Ngữ văn, dạy cách học và phát triến năng lực đòi hỏi giáo viên cần chú ý hình thành cho học sinh cách tiếp cận, giải mã và tạo lập văn bản; thực hành, luyện tập và vận dụng nhiều kiểu loại văn bản khác nhau để sau khi rời nhà trường các em có thể tiếp tục học suốt đời và
có khả năng giải quyết các vẩn đề trong cuộc sống Kết quả của dạy học phát triển
Trang 4năng lực là HS không chỉ nắm được nội dung cơ bản của tác phẩm, thông điệp tư tưởng, tình cảm tác giả muốn gửi gắm, mà còn biết cách nhận biết, hiểu và lựa chọn, đánh giá được những hình thức độc đáo, nổi bật, giàu ý nghĩa của một văn bản văn học; từ đó mà biết cách đọc, cách tiếp cận, giải mã một văn bản văn học
Để đảm bảo được điều đó, phải thực hiện chuyển từ phương pháp dạy học theo lối
"truyền thụ một chiều" sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ giáo viên - học sinh theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực
xã hội Bên cạnh việc học tập những tri thức và kỹ năng riêng lẻ của các môn học chuyên môn cần bổ sung các chủ đề học tập tích hợp liên môn nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của người học, hình thành và phát triển năng lực tự học, trên cơ sở đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt, độc lập, sáng tạo của tư duy Có thể chọn lựa một cách linh hoạt các phương pháp chung và phương pháp đặc thù của môn học để thực hiện Tuy nhiên dù sử dụng bất kỳ phương pháp nào cũng phải đảm bảo được nguyên tắc “Học sinh tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhận thức với sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên” Việc sử dụng phương pháp dạy học gắn chặt với các hình thức tổ chức dạy học Tuỳ theo mục tiêu, nội dung, đối tượng và điều kiện cụ thể mà có những hình thức tổ chức thích hợp như học cá nhân, học nhóm; học trong lớp, học ở ngoài lớp Cần chuẩn bị tốt về phương pháp đối với các giờ thực hành để đảm bảo yêu cầu rèn luyện kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn, nâng cao hứng thú cho người học Với việc dạy đọc hiểu văn bản văn học, giáo viên cần chú trọng phát triển năng lực tiếp nhận, khám phá cái hay vẻ đẹp của văn chương, hình thành năng lực thẩm mĩ, năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
2.2.1 Thực trạng
Hiện nay trong trường THPT, phần lớn học sinh đều không đầu tư quan tâm học các môn khoa học xã hội Thực trạng đó bắt nguồn từ bối cảnh thời đại khoa học công nghệ, đại đa số HS chỉ muốn học các ngành khoa học tự nhiên, kĩ thuật, kinh tế…ít có học sinh hứng thú học văn, thậm chí có phụ huynh, học sinh còn suy nghĩ học văn không thiết thực Bối cảnh đó dẫn đến trong các giờ học môn Ngữ văn học trò không hứng thú, chưa đọc chuẩn bị bài ở nhà, thậm chí có em trong giờ học các môn xã hội còn tranh thủ học các môn khoa học tự nhiên Với phân môn Đọc văn, tiếp nhận văn bản văn học, khám phá cái hay vẻ đẹp của nó không đơn giản Yêu cầu quan trọng của học văn là học sinh cần đọc văn bản Tuy nhiên do chưa quan tâm đến môn học nên nhiều học sinh không đọc tác phẩm, soạn bài trước khi lên lớp Khi lên lớp, với thời lượng có hạn, thầy cô không thể cho các em đọc lại toàn bộ văn bản mà chỉ có thể cho đọc minh họa những đoạn tiêu biểu sau đó yêu cầu học sinh tóm tắt Chính vì vậy trong giờ học, nhiều học sinh cảm thấy xa lạ với văn bản, nhiều tác phẩm tự sự, học trò không biết tên nhân vật, diễn biến cốt truyện Điều đó dẫn đến hệ quả khi đọc hiểu văn bản, các em tiếp thu một cách thụ động Thực trạng này dường như đi ngược lại
Trang 5với yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học, lấy học sinh làm trung tâm, huy động tính chủ động tích cực của người học, học sinh là người đồng sáng tạo với nhà văn
Có một thực tế phải nhìn nhận, dù giáo dục nước nhà đang chuyển mình trước
sự thay đổi của thời cuộc nhưng hiện tượng giáo viên các môn học nói chung cũng như giáo viên bộ môn Ngữ văn nói riêng dạy chay trong mỗi giờ lên lớp vẫn còn phổ biến Việc sử dụng tranh ảnh, bảng phụ, phiếu học tập hay các phương tiện hỗ trợ vẫn chỉ là hình thức hoặc đối phó, chưa thật sự hiệu quả
Truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu phản ánh cuộc sống mưu
sinh lam lũ, vất vả của một gia đình hàng chài mấy mươi năm về trước Với nhiều em học sinh hiên nay, điều kiện sống no đủ hơn, hàng ngày tiếp xúc mạng xã hội, tiểu thuyết ngôn tình, những câu chuyện về một thời đã qua có lẽ không tạo nên sự thu hút, thậm chí
có phần xa lạ Bên cạnh đó, do dung lượng tác phẩm dài, khi đưa vào chương trình sách giáo khoa, học sinh chỉ được đọc phần trích của truyện nên không thể nắm trọn vẹn văn bản Đây là khó khăn không nhỏ mà giáo viên trải qua trong thực tiễn giảng dạy Do đó giờ học diễn ra tương đối đơn điệu Tiến trình bài giảng chủ yếu
là những lời thầy giảng, học sinh tiếp thu khá thụ động, kết quả học tập chưa cao
2.2.2 Kết quả, hiệu quả của thực trạng trên
- Về phía người dạy
Giáo viên khó khăn trong việc lựa chọn đơn vị kiến thức phù hợp cung cấp cho học sinh qua bài học, chưa hứng thú say mê với bài dạy vì học sinh không chuyên tâm Do vậy đôi khi giáo viên cung cấp cho học sinh đủ kiến thức cơ bản phục vụ cho việc thi tốt nghiệp còn việc học sinh thích thú say mê tìm hiểu văn bản hay không cũng mặc Bên cạnh đó, nhiều người dạy chưa thoát khỏi tình trạng truyền thụ kiến thức, chủ yếu là thầy giảng trò nghe
- Về phía người học
Học sinh học thụ động, thiếu sáng tạo, tính chất thụ động thể hiện ở việc học thiếu
hứng thú, học đối phó, và về nhà chỉ còn biết học thuộc các ý trong vở để kiểm tra Cách học đó tất nhiên cũng không có điều kiện tìm tòi, suy nghĩ, sáng tạo, cũng không được khuyến khích sáng tạo dẫn đến không nắm được chiều sâu kiến thức Do đó, kiết quả kiểm tra đánh giá chưa cao
Từ thực trạng trên, chúng tôi đã tiến hành đổi mới phương pháp dạy học, sử dụng kĩ thuật dạy học tích cực, các phương tiện thiết bị dạy học hiện đại, vận dụng tích hợp kiến thức liên môn từ đó góp phần nâng cao hiệu quả dạy học, phát huy năng lực học sinh, cụ thể như sau:
2.3 Các biện pháp đã sử dụng để phát huy năng lực học sinh
2.3.1 Tạo hứng thú học tập bằng hình thức trò chơi
Học và chơi, chân lí ấy vốn đã có từ ngàn xưa Dạy Văn là một nghệ thuật, bản thân mỗi thầy cô phải có sự sáng tạo, linh hoạt trên bục giảng để đánh thức niềm đam mê văn chương, khơi dậy ở học sinh tính sáng tạo và khả năng làm chủ kiến thức Dạy văn mà không tạo được hứng thú cũng giống như “đập búa trên sắt nguội” mà thôi Vậy nên
Trang 6trong bối cảnh đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, giáo viên có thể linh hoạt tổ chức các trò chơi đem lại không khí sôi nổi cho lớp học, kích thích sự tích cực, chủ động của học sinh; tăng cường kĩ năng hợp tác, làm việc nhóm, tư duy phản biện,
… và lồng ghép kiến thức vào đó để học sinh dễ nhớ, dễ hiểu và hứng thú học tập Trong thời gian qua, khi dạy học truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu, chúng tôi đã tiến hành hai trò chơi “Ô cửa bí mật” Trò chơi này tôi sử dụng khi bắt đầu bài học Hoạt động khởi động để thắp lửa đam mê, tạo
ấn tượng, hứng thú, đưa các em khám phá vẻ đẹp văn chương Cách thức tổ chức hoạt động qua các bước như sau:
- Hình thức: Trò chơi “Ô cửa bí mật”
- Thời gian: Tối đa 5 phút
- Chuẩn bị: Trình chiếu trên Powerpoint
- Tiến hành:
+ Giáo viên công bố thể lệ trò chơi “Ô cửa bí mật”: có 4 ô cửa, mỗi ô cửa chứa một câu hỏi với hình thức linh hoạt: trắc nghiệm đúng sai; kết hợp nghe nhạc, xem vi deo, nếu học sinh trả lời đúng, ô cửa sẽ mở ra cung cấp một dữ liệu thông tin, học sinh sẽ kết nối để dự đoán nhân tố bí ẩn của bài học hôm nay là gì
+ Ô cửa số 1: Tỉnh nào được nhắc đến trong đoạn nhạc sau?
GV cho học sinh nghe một đoạn trong bài hát Điệu ví dặm là em: “ Rồi một chiều chợt nhớ Quê hương Nghe em hát dân ca xứ Nghệ Câu hát ru như một thời thuở
bé Đưa ta về bến bãi tuổi thơ xưa Điệu ví Quê hương giữa bốn bề bận rộn ”
(Đáp án: Nghệ An)
+ Ô cửa số 2: Điền từ còn thiếu vào ý kiến sau: "Nghệ thuật không cần phải là lừa dối; nghệ thuật có thể chỉ là tiếng đau khổ kia, thoát ra từ những kiếp sống lầm than.” (Nam Cao)
( Đáp án: Ánh trăng)
+ Ô cửa số 3: Những bức ảnh sau đây gợi cho anh/chị về hiện tượng nào xảy ra trong đời sống?
GV chiếu trên Powerpoint bức ảnh một người đánh vợ, đứa trẻ bầm tím mặt
( Đáp án: Bạo lực gia đình)
+ Ô cửa số 4: Nhà văn nào được Nguyên Ngọc ca ngợi là “Người mở đường tinh anh tài năng” của văn học thời kì đổi mới?
( Đáp án: Nguyễn Minh Châu)
Từ 4 thông tin trên, Giáo viên giới thiệu bài mới Văn chương bắt rễ từ cuộc đời, ẩn sau mỗi trang văn là tài năng, tấm lòng người cầm bút Đó là những trăn trở đau đáu
về số phận con người, những quan niệm sâu sắc về mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc đời Trong nền văn học Việt Nam hiện đại, Nguyễn Minh Châu, nhà văn của miền quê xứ Nghệ giữ một vị trí quan trọng, nhất là trong thời kì văn học đổi mới
“Người mở đường tinh anh và tài năng” đã viết nên những văn phẩm đậm đặc chất thế
sự, qua đó bộc lộ những chiều sâu ý nghĩa “Chiếc thuyền ngoài xa” là tác phẩm tiêu
Trang 7biểu, khẳng định điều đó.
Với việc thực hiện trò chơi trên, không khí giờ học sẽ rất sôi nổi, học sinh hào hứng tham gia vào bài học, có những trải nghiệm vô cùng thú vị khi tìm hiểu khám phá các hay và vẻ đẹp của câu chuyện Kết hợp lồng ghép trò chơi trong tổ chức dạy học ở các giờ Ngữ văn trong chương trình THPT nhằm bổ sung vào đổi mới hình thức dạy học truyền thống Qua phân tích ý nghĩa, mối quan hệ của việc học mà chơi, chơi mà học, minh họa một số trò chơi và khả năng lồng ghép trò chơi đối với từng chủ đề Mục đích cuối cùng là cải tiến phương pháp dạy học, tăng thêm hứng thú cho người học, giúp học sinh tích cực, chủ động tiếp nhận tri thức và hình thành kĩ năng, phát triển nhân cách Hình thức này đã được tôi sử dụng hiệu quả khi dạy học văn bản “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu trong hai năm học vừa qua
2 3.2 Vận dụng tích hợp kiến thức liên môn góp phần nâng cao hiệu quả dạy học
- Tích hợp là nói đến phương pháp và mục tiêu của hoạt động dạy học, còn liên môn là đề cập đến nội dung dạy học Đây là một trong những xu thế dạy học hiện đại hiện đang được quan tâm nghiên cứu, vận dụng vào thực tiễn giảng dạy ở nhiều môn học Dạy học tích hợp lấy chủ thể người học làm xuất phát điểm và đích đến, trong đó tích hợp là việc tổ chức nội dung dạy học của giáo viên sao cho học sinh
có thể huy động nội dung, kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập, thông qua đó lại hình thành những kiến thức, kĩ năng mới, từ đó phát triển được những năng lực cần thiết Trong môn học Ngữ văn, dạy học tích hợp là việc tổ chức các nội dung của các phân môn văn học, tiếng Việt, làm văn trong các bài học, giúp HS từng bước nâng cao năng lực sử dụng tiếng Việt trong việc tiếp nhận và tạo lập các văn bản thuộc các kiểu loại và phương thức biểu đạt Phương pháp tích hợp không chỉ có tác dụng củng cố kiến thức cũ và định hướng giáo dục tư tưởng, lối sống còn cho người hoc Bên cạnh vận dụng kiến thức môn học, việc vận dụng tích hợp kiến thức liên môn góp phần quan trọng để nâng cao chất lượng dạy học Khi dạy truyện ngắn“Chiếc thuyền ngoài xa” của nhà văn Nguyễn Minh Châu, tôi đã vận dụng kiến thức liên môn Văn – Sử - Giáo dục công dân, để tiếp nhận tác phẩm, phát huy năng lực, đặc biệt là năng lực, giáo dục kĩ năng sống cho các em thông qua tác phẩm
- Để tạo tâm thế tiếp nhận cho học sinh, tôi giao quyền chủ động giới thiệu bài học cho học sinh – tác giả Nguyễn Minh Châu Tôi vận dụng kiến thức lịch sử Việt Nam từ sau năm 1975 thời hậu chiến để giải thích tác động của lịch sử đến sáng tác văn học các tác giả nói chung và Nguyễn Minh Châu nói riêng?
- Để HS có cái nhìn liên hệ, so sánh, tìm kiếm vẻ đẹp chung, sự sáng tạo riêng và
hình thành cho HS năng lực tư duy, suy cảm thẩm mĩ, khi dạy Chiếc thuyền ngoài
xa chúng tôi thường tích hợp với những vấn đề sau: Giá trị và hạn chế của văn học
giai đoạn 1945 – 1975, tinh thần đổi mới văn học sau 1975, một số tác phẩm cùng
cảm hứng luận đề của Nguyễn Minh Châu sau 1975 như Bức tranh, Bến Quê,
Trang 8Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Những tác phẩm văn học có ý nghĩa tuyên ngôn nghệ thuật đã học và sẽ học như Vũ Như Tô, Chữ người tử tù, Đàn ghi
ta của Lorca,
- Ở phần đọc – hiểu văn bản, sau khi đọc văn bản, gọi một học sinh tóm tắt văn bản Phần đọc – hiểu chi tiết sau khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu về những phát hiện của nghệ sĩ Phùng, Tiếp đó là cảnh người đàn bà bị người chồng đánh đập, tôi
sẽ vận dụng kiến thức môn giáo dục công dân lớp 12: Luật phòng chống bạo lực gia đình … Sự bùng nổ dân số và trách nhiệm của công dân trong việc hạn chế sự bùng nổ về dân số khi chỉ ra nguyên nhân người đàn ông đánh vợ, nhằm giáo dục các em, giúp các em có kĩ năng sống và giải quyết các tình huống khi các em gặp trong cuộc sống Kết thúc bài học, sau khi cho học sinh tìm hiểu kiến thức về câu chuyện của gia đình người đàn bà hàng chài Tôi chiếu một số hình ảnh từ câu chuyện về bạo lực gia đình, bạo lực học đường để giáo dục học sinh, rèn kĩ năng sống trong cuộc sống hiện tại và sau này
Bên cạnh việc tích hợp kiến thức lịch sử, chúng tôi còn vận dụng kiến thức của phân môn lí luận văn học khi dẫn dắt học sinh tìm hiểu tình huống truyện Tình huống truyện là sự kiện đặc biệt của đời sống được nhà văn sáng tạo theo lối lạ hóa Đó là môi trường, hoàn cảnh để nhân vật xuất hiện, tính cách phát triển và dụng ý của
nhà văn được bộc lộ sắc nét Nhà văn Nguyễn Minh Châu từng cho rằng: “Tình huống truyện là lát cắt, là khúc của đời sống, nhưng qua đó, ta hiểu được trăm năm của đời thảo mộc” Có ba loại tình huống phổ biến trong truyện ngắn: tình
huống hành động, tình huống tâm trạng và tình huống nhận thức Trong tác phẩm
“Chiếc thuyền ngoài xa”, nhà văn đã sáng tạo nên một tình huống nhận thức, phát
hiện sự thật đời sống ẩn sau một bức ảnh nghệ thuật tuyệt đẹp của nhiếp ảnh Phùng Từ tình huống ấy, tác giả thể hiện một cách sâu sắc giá trị hiện thực và nhân đạo của truyện; tính cách, số phận các nhân vật bộc lộ cụ thể, sinh động; những bài học về cách nhìn đời, nhìn người được thể hiện đậm nét, đó là cái nhìn toàn diện,
đa chiều khám phá cố lõi của đời sống sau vẻ ngoài của nó Qua tình huống truyện, người đọc thấy được tài năng nghệ thuật truyện ngắn bậc thầy của nhà văn Tòm lại, tích hợp kiến thức lí luận văn học là khâu không thể thiếu khi dạy học tình huống truyện trong tác phẩm
2.3.3 Sử dụng phương pháp đóng vai giúp học sinh có những trải nghiệm thú
vị khi đọc hiểu văn bản
Đóng vai là phương pháp giáo viên tổ chức cho học sinh thực hành để trình bày
những suy nghĩ, cảm nhận và ứng xử theo một “vai giả định” Đây là phương pháp giảng dạy nhằm giúp học sinh suy nghĩ sâu sắc về một vấn đề bằng cách đứng từ chỗ đứng, góc nhìn của người trong cuộc, tập trung vào một sự kiện cụ thể mà các
em quan sát được từ vai của mình Phương pháp đóng vai giúp HS rèn luyện thực hành những kỹ năng ứng xử và bày tỏ thái độ trong môi trường an toàn trước khi thực hành trong thực tiễn Đặc biệt phương pháp này rất có hiệu quả trong việc phát
Trang 9triển năng lực thẩm mĩ cho HS: Gợi hứng thú và chú ý cho học sinh; HS hình thành
kĩ năng giao tiếp, có cơ hội bộc lộ cảm xúc; Tạo điều kiện làm phát triển óc sáng tạo của học sinh; Khích lệ sự thay đổi thái độ, hành vi của học sinh theo hướng tích cực; Có thể thấy ngay tác động và hiệu quả của lời nói hoặc việc làm của các vai
diễn Đọc - hiểu văn bản Chiếc thuyền ngoài xa, HS có thể đóng vai:
- Đóng vai nghệ sĩ Phùng: Nhà văn đã trao điểm nhìn trần thuật cho Phùng, nhân vật – người kể chuyện Người kể chuyện đóng vai nhân vật nhảy vào các biến cố, tham gia trực tiếp vào các diễn biến của cốt truyện, rồi kể lại cho bạn đọc nghe Đóng vai Phùng, HS như đang kể lại chuyện mình trực tiếp chứng kiến, trực tiếp tham gia vào biến cố câu chuyện (săn tìm được cảnh đắt trời cho – chiếc thuyền ngoài xa; chứng kiến cảnh bạo lực gia đình – chiếc thuyền khi ở gần; nói chuyện với Phác – đứa con; đánh lại gã chồng để tránh đòn cho người đàn bà; nghe lời trần tình, giãi bày của người đàn bà ở tòa án huyện; hình ảnh Phùng một mình anh lang thang dọc bờ biển với bao câu hỏi nhức nhối… …) Từ đó, các em trình bày những suy nghĩ và cảm nhận của mình, suy nghĩ sâu sắc hơn
- Đóng vai người đàn bà; đóng vai chánh án Đẩu Khi nhập tâm vào nhân vật, hiểu
rõ về nội dung tác phẩm, học sinh không chỉ thẩm thấu kiến thức, liên hệ rộng hơn
về tác giả mà còn gắn kết những câu chuyện ngoài đời Đó chính là sự gắn kết giữa tác phẩm văn học với chất “Đời” gần gũi, từ đó nó giúp học trò hiểu thêm về cuộc sống đa chiều, cùng những giá trị tốt đẹp khác phải nâng niu, vun xới từng ngày Đóng vai, hóa thân là phương pháp hữu hiệu để học sinh thực sự sống với tác phẩm, với những rung động, suy nghĩ, trăn trở của nhân vật, người kể chuyện, nhà văn Qua đó để học sinh cùng liên tưởng, tái tạo, đồng sáng tạo cùng tác giả Đó chính là sự phát triển năng lức thẩm mĩ ở mức độ cao cho người học Với học sinh trường THPT Hậu Lộc 4 quanh năm làm bạn với biển cả, cuộc sống gắn bó với chài lưới, những cảnh tượng trong truyện các em dễ bắt gặp đâu đó trong cuộc sống Thế nên, việc đóng vai giúp các em vận dụng hiểu biết thực tế vào việc cảm nhận tác phẩm, hóa thân vào nhân vật Vì thế, sẽ hiểu sâu sắc văn bản
2.3.4 Sử dụng kĩ thuật dạy học tích cực phát huy năng lực học sinh
Kỹ thuật dạy học tích cực có ý nghĩa đặc biệt trong việc phát huy sự tham gia tích cực của học sinh vào quá trình dạy học, kích thích tư duy, sáng tạo và sự cộng tác làm việc của các em trong quá tiếp nhận kiến thức Với phân môn Đọc văn, trước đây các thầy cô giáo chủ yếu vận dụng phương pháp giảng bình, tiết học chủ yếu là hoạt động của người giáo viên Thầy giảng rồi bình, các em ngồi nghe say sưa không được tham gia tích cực vào việc khám phá vẻ đẹp văn chương Hiện nay, việc đổi mới phương pháp dạy học đòi hỏi thầy cô cần vận dụng kỹ thuật dạy học tích cực để học sinh phát huy khả năng tư duy, sáng tạo của mình
- Vận dụng kĩ “các mảnh ghép” kết hợp phương pháp thảo luận nhóm Thảo luận
nhóm là phương pháp có thể áp dụng với nhiều bài học, điều quan trọng ta phải chú
Trang 10ý là đề tài cho học sinh thảo luận phải là đề tài có tính phức hợp, có vấn đề, cần huy động sự suy nghĩ, hợp tác của nhiều người trong giải quyết vấn đề
Những vấn đề có thể gợi mở cho học sinh thảo luận khi đọc – hiểu Chiếc thuyền ngoài xa – Nguyễn Minh Châu Khi văn bản tôi vận dụng kĩ “các mảnh ghép” để
hướng dẫn học sinh tìm hiểu về hệ thống nhân vật trong truyện là Tràng, thị và bà cụ Tứ Hình thức học tập này là sự kết hợp giữa các cá nhân, nhóm nhằm khám phá tri thức Cụ thể chúng tôi xây dựng phiếu học tập liên quan đến các nhân vật trong truyện để học sinh tìm hiểu, phân tích Lớp học gồm 4 tổ, mỗi tổ chia làm 2 nhóm khoảng 5 hoặc 6 học sinh Các nhóm sẽ xen kẽ tìm hiểu về ba nhân vật ( Phùng, người đàn bà, người đàn ông) ở các phương diện ngôn ngữ, hành động, diễn biết tâm trạng, đặc điểm tính cách trong 5 phút, sau đó cử đại trình bày sản phẩm trên máy chiếu đa vật thể Các nhóm khác cùng theo dõi, góp ý bổ sung, giáo viên củng cố khắc sâu kiến thức cần nhớ về nhân vật để học sinh học tập Ngoài ra, việc trao đổi nhóm còn được tiến hành thông qua các chi tiết nghệ thuật
đặc sắc Ví dụ: Ý nghĩa chi tiết “Thằng nhỏ cho đến lúc này vẫn chẳng hề hé răng, như một viên đạn bắn vào người đàn ông voà bây giờ đang xuyên qua tâm hồn người đàn bà, làm rỏ xuống những dòng nước mắt” (Chiếc thuyền ngoài xa – Nguyễn Minh Châu), liên hệ với chi tiết “Chao ôi, người ta dựng vợ gả chồng cho con là lúc trong nhà ăn nên làm nổi, những mong sinh con đẻ cái mở mặt sau này Còn mình thì… Trong kẽ mắt kèm nhèm của bà rỉ xuống hai dòng nước mắt” (Vợ nhặt – Kim Lân) Với chi tiết này, học sinh sẽ chỉ ra điểm gặp gỡ của những giọt
nước mắt thương con, kết tinh từ tấm lòng nhân hậu bao dung của người mẹ Việt Nam
Kĩ thuật mảnh ghép kết hợp trao đổi thảo luận nhóm sẽ mang lại hiệu quả rất tích cực, một mặt học sinh trong các nhóm sẽ chủ động tiếp cận, tìm hiểu kiến thức, sau đó được bày tỏ suy nghĩ hiểu biết của mình trước tập thể một cách chủ động Một mặt với kĩ thuật mảnh ghép, giáo viên sẽ tiết kiệm được thời gian vì trong phân phối chương trình, truyện Chiếc thuyền ngoài xa được thực hiện trong 3 tiết
- Sử dụng kĩ thuật động não: Kĩ thuật này giúp học sinh trong một thời gian ngắn
nảy sinh được nhiều ý tưởng mới mẻ, độc đáo về một chủ đề nào đó Tôi sử dụng kĩ thuật này cho phần giới thiệu vào bài nhằm kết nối tri thức cũ và mới, huy động ý tưởng của các em Kĩ thuật này sẽ được chúng tôi vận dung khi vào bài, phân tích những phát hiện của người nghệ sẽ nhiếp ảnh; vẻ đẹp ẩn khuất của người đàn bà hàng chài cam chịu
- Sử dụng kĩ thuật “Trình bày một phút’: Đây là kĩ thuật tạo cơ hội cho học sinh
tổng kết lại kiến thức đã học và đặt câu hỏi về những điều còn băn khoăn, thắc mắc bằng cách trình bày ngắn gọn, cô đọng ý kiến của mình trước lớp Kĩ thuật này còn giúp các em rèn luyện sự tự tin khi nói trước tập thể Tôi sử dụng kĩ thuật này vào cuối tiết học để đánh giá mức độ hiểu bài của các em với các câu hỏi:
? Thông điệp cuộc sống nhà văn gửi gắm qua tác phẩm là gì?
? Về một chi tiết nghệ thuật tâm đắc nhất trong truyện?