Sử dụng kiến thức liên môn trong bài học vấn đề khai thác thế mạnh của trung du và miền núi bắc bộ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT THẠCH THÀNH I SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM SỬ DỤNG KIẾN THỨC LIÊN MÔN TRONG BÀI HỌC: VẤN ĐỀ KHAI THÁC THẾ MẠNH Ở TRUNG DU VÀ MIỀN NÚI BẮC BỘ Họ và t

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT THẠCH THÀNH I

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG KIẾN THỨC LIÊN MÔN TRONG BÀI HỌC: VẤN ĐỀ KHAI THÁC THẾ MẠNH Ở TRUNG DU VÀ

MIỀN NÚI BẮC BỘ

Họ và tên: Vũ Thị Tâm

Chức vụ: Giáo viên

Sáng kiến thuộc bộ môn: Địa lí

THANH HÓA, NĂM 2020

MỤC LỤC

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 42.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề: 42.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục,

với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường

17

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài

Tích hợp là một trong những quan điểm giáo dục đã trở thành xu thế trong

chương trình môn học ở nhiều nước trên thế giới Dạy học tích hợp sẽ giúp pháttriển các năng lực giải quyết những vấn đề phức tạp và làm cho việc học tập trởnên có ý nghĩa hơn với HS so với việc các môn học, các mặt giáo dục được thựchiện riêng rẽ.

Dạy học tích hợp trong Địa lí là sự vận dụng tổng hợp các kiến thức, kĩnăng của các phân môn của Địa lí tự nhiên và Địa lí kinh tế – xã hội vào việcnghiên cứu tổng hợp về Địa lí các châu lục, một khu vực, một quốc gia Mặtkhác tích hợp còn là việc sử dụng các kiến thức kĩ năng, của các môn học khác

có liên quan như Lịch sử , Sinh học vào dạy học Địa lí, giúp học sinh hiểu vànắm vững các nội dung học tập nhằm nâng cao chất lượng dạy học

Vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ là vùng kinh tế gắn với căn cứ địa cáchmạng có di tích lịch sử Điện Biên Phủ, là vùng có nhiều dân tộc thiểu số sinhsống , đồng bào có kinh nghiệm trong sản xuất và chinh phục tự nhiên Đây làvùng kinh tế có tới 15 tỉnh, không chỉ có thiên nhiên phong phú mà còn giàutruyền thống văn hóa- lịch sử Vì vậy, Sử dụng kiến thức liên môn trong bài

học: “Vấn đề khai thác thế mạnh của Trung du và miền núi Bắc Bộ” vừa là

mục tiêu vừa là nhiệm vụ cần thiết

1.2 Mục đích nghiên cứu Việc dạy học Địa lí có sự tích hợp, trong Địa lí có

Lịch sử , trong Địa lí có Văn học, trong Địa lí có Vật lí, Hóa học, Giáo dục quốcphòng, giáo dục công dân, có văn hóa có âm nhạc có hội họa, có tư tưởng, cógiá trị thẩm mỹ làm cho bài học Địa lí thêm sinh động , mãi tỏa sáng, ngấmvào tâm hồn mỗi học sinh Các em không chỉ hiểu mà còn biết vận dụng kiếnthức vào thực tiễn, làm cho tiết học địa lí trở nên thú vị hấp dẫn không còn khôkhan nữa, các em càng thêm hiểu thêm yêu đất nước mình hơn

1.3 Đối tượng nghiên cứu:

Vận dung kiến thức các môn học dạy học tích hợp trong quá trình dạy – học môn Địa lí ở trường THPT Thạch Thành I

Đối tượng áp dụng của đề tài là học sinh lớp 12A5 của trường THPT ThạchThành I

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Trong đề tài đã sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu như: phương phápđiều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin từ đồng nghiệp và học sinh, phươngpháp thống kê xử lí số liệu, phân tích các số liệu cụ thể.

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lí luận

a Một số quan niệm về tích hợp.

Theo "Từ điển giáo dục học", Nhà xuất bản Từ điển Bách khoa 2001 quan

niệm tích hợp được trình bày như sau:

+ Tích hợp: Hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế

hoạch dạy học

+ Tích hợp các bộ môn: Quá trình xích gần và liên kết các ngành khoa

học lại với nhau

+ Tích hợp dọc: Kiểu tích hợp dựa trên cơ sở liên kết hai hoặc nhiều môn học thuộc cùng một lĩnh vực hoặc một số lĩnh vực gần nhau.

+ Tích hợp ngang: Kiểu tích hợp dựa trên cơ sở liên kết các đối tượng học tập, nghiên cứu thuộc các lĩnh vực khoa học khác nhau.

b Cơ sở lí luận tích hợp liên môn trong giảng dạy Địa lí

Hệ thống khoa học Địa lí là một hệ thống các khoa học tự nhiên và xã hội,nghiên cứu các thể tổng hợp lãnh thổ tự nhiên và sản xuất và các thành phần củachúng, chúng có mối quan hệ rất chặt chẽ với nhau Hệ thống khoa học Địa líbao gồm hai nhóm khoa học lớn là nhóm khoa học Địa lí tự nhiên và nhóm khoahọc Địa lí kinh tế, xã hội Giữa Địa lí học và các khoa học khác có những mốiquan hệ rất mật thiết như: toán học, vật lý học, hóa học và sinh học; Địa lí kinh

tế xã hội có quan hệ chặt chẽ với Lịch sử, Văn học và với nhiều môn khoa họckhác Như vậy trong Địa lí có các khoa học khác cũng như trong khoa học khác

có Địa lí

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

+ Từ phía đội ngũ giáo viên: Đội ngũ giáo viên trung học phổ thông hiện

nay chủ yếu được đào tạo theo chương trình sư phạm đơn môn, chưa được trang

bị về cơ sở lý luận dạy học tích hợp liên môn một cách chính thống, khoa họcnên khi thực hiện thì phần lớn là do giáo viên tự tìm hiểu.

+ Từ phía học sinh: Qua thực tế giảng dạy ở trường tôi nhận thấy phần

lớn các em học môn Địa lí vẫn chủ yếu học kiến thức bộ môn, còn việc sử dụngkiến thức, kĩ năng của các môn “liên quan” như kiến thức môn Toán, Vật lí, Hóahọc, Sinh học,…khai thác kiến thức mới ở môn Địa lí, hay hiểu sâu vấn đề địa lícòn hạn chế

+ Từ phía chương trình sách giáo khoa của môn Địa lí hiện nay: Được

viết theo kiểu đơn môn nên đôi khi còn có sự chồng chéo, thiếu tính đồng bộ vềkiến thức giữa các môn học “liên quan”, giữa các cấp học, các lớp học, nên khitiến hành xác định được các nội dung tích hợp liên môn nhưng thực hiện không

có hiệu quả cao hoặc không thực hiện được

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề:

KẾ HOẠCH DẠY HỌC BÀI 32: “VẤN ĐỀ KHAI THÁC THẾ MẠNH Ở

TRUNG DU VÀ MIỀN NÚI BẮC BỘ” – Chương trình địa lí 12.

I/ MỤC TIÊU BÀI HỌC: Sau bài học, học sinh cần:

1 Kiến thức:

- Nắm được phạm vi, diện tích, dân số và ý nghĩa của vị trí địa lí đối với sự pháttriển kinh tế, xã hội của vùng

- Hiểu và trình bày được các thế mạnh và hạn chế của điều kiện tự nhiên, dân

cư, cơ sở vật chất – kĩ thuật của vùng

- Phân tích việc sử dụng các thế mạnh để phát triển các ngành kinh tế của vùng; một số vấn đề đặt ra và biện pháp khắc phục

2 Kĩ năng:

- Học sinh xác định trên lược đồ, bản đồ ranh giới của vùng, vị trí giới hạn của vùng, một số tài nguyên quan trọng

- Sử dụng bản đồ tự nhiên hoặc Atlat địa lí

- Xác định vị trí, nhận xét và giải thích sự phân bố một số ngành sản xuất nổi bậtdựa vào bản đồ kinh tế của vùng

3 Thái độ:

- Giáo dục lòng yêu thiên nhiên, lòng tự hào dân tộc,

- Khai thác và sử dụng tài nguyên hợp lí, tiết kiệm, bền vững

-Có ý thức bảo vệ và giữ gìn các di sản của vùng

4 Định hướng phát triển năng lực:

- Năng lực chung: Năng lực tư duy; giải quyết vấn đề; tự học; hợp tác; thuyết trình

- Năng lực chuyên biệt: Sử dụng bản đồ; sử dụng bảng số liệu thống kê; sử dụnghình vẽ, tranh ảnh; tư duy tổng hợp theo số liệu thống kê

II/.CHUẨN BỊ CỦA THẦY VÀ TRÒ:

1 Giáo viên:

- Bản đồ Địa lý tự nhiên Việt Nam

- Bản đồ treo tường Trung du và miền núi phía Bắc Bộ, Đồng bằng sông Hồng

- Một số tranh ảnh của vùng, tư liệu…

2 Học sinh:

- Đồ dùng học tập, sách giáo khoa, Atlat …

- Kết quả thảo luận nhóm trình bày trên PowerPoint

III/.TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP:

1.Khởi động ( 2phút):

Bước 1: Giáo viên giới thiệu các vùng kinh tế của nước ta và một số hình

ảnh về vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ, GV lồng ghép hình ảnh trên nền nhạc của bài hát: Tình ca Tây Bắc và đặt vấn đề: Em biết gì về những hình ảnh trên?

Bước 2: Học sinh quan sát hình ảnh, suy nghĩ

Bước 3: Giáo viên gợi ý

Bước 4: Học sinh trình bày ý kiến, giáo viên chuẩn kiến thức

2 Bài mới

Họat động 1: Khái quát chung (06phút)

Mục tiêu: Phân tích được đặc điểm vị trí địa lí, giới hạn lãnh thổ,dân số

và nêu ý nghĩa của chúng đối với việc phát triển kinh tế- xã hội của vùng

Phương pháp:Phương pháp nhận xét bản đồ, biểu đồ, tranh ảnh Kĩ thuật

đặt câu hỏi: nêu vấn đề, giải quyết vấn đề

Hình thức tổ chức hoạt động: Cá nhân/cả lớp

Hoạt động của giáo viên và học sinh Nội dung

Bước 1: GV chiếu Lược đồ vùng

Trung du và miền núi Bắc Bộ, yêu cầu

học sinh kết hợp sử dụng Atlat, đặt câu

hỏi

?Trình bày đặc điểm vị trí địa lý và

1 Khái quát chung

Bước 3: Giáo viên lưu ý học sinh cách

nhớ tên các tỉnh Tây Bắc và Đông Bắc

Liên hệ: Là nơi lừng lẫy năm châu

chấn động địa cầu với chiến dịch Điện

Biên Phủ , cây đa Tân Trào,Nhà tù Sơn

La và có điểm cực Bắc Lũng Cú và

Cao nguyên đá Đồng Văn lại là nơi

xuất phát của các tuyến đường xuyên

Việt (1A, đường Hồ Chí Minh) ; Hữu

Nghị, Móng Cái, Lào Cai trở thành khu

vực trọng điểm phát triển kinh tế và

thương mại

Giáo viên cho học sinh quan sát cửa

khẩu trên qua hình ảnh minh họa

Bước 4: Giáo viên kết luận, đồng thời

mở rộng kiến thức cho HS Giáo viên

có thể ĐỌC cho học sinh nghe 1 vài

đoạn thơ: Tiếng hát con tàu – Chế Lan

Viên và Việt Bắc – Tố Hữu) từ đó giúp

hoc sinh thấy được sự khác nhau giữa

tự nhiên của hai vùng ĐB và TB

nhiên cả nước( gần 1/3 diện tích cả nước)

+ Gồm 15 tỉnh (TB: 4 tỉnh; ĐB: 11 tỉnh)

- Dân số12,8 triệu người (2014), chiếm 14,2% dân số cả nước

- Vị trí địa lí:

+ Phía Bắc giáp Trung Quốc(7 tỉnh)+ Phía Nam giáp vùng Đồng bằng sôngHồng

+ Phía Đông giáp vịnh Bắc Bộ(Quảng Ninh)

+ Phía Tây giáp Lào

=>Ý nghĩa: Vùng nằm ở nơi địa đầu

đầu Tổ quốc, có vị trí chiến lược về KT-XH và quốc phòng- an ninh

Hoạt động 2: Các thế mạnh của vùng (30 phút)

Mục tiêu: Phân tích tiềm năng, hiện trạng và định hướng phát triển bền

vững các thế mạnh của vùng Tích hợp kiến thức về sử dụng năng lượng tiếtkiệm, nâng cao ý thức về phát triển bền vững và giáo dục quốc phòng an ninh

Phương pháp: Phương pháp nhận xét Bản đồ, biểu đồ, tranh ảnh,SGK…

kĩ thuật đặt câu hỏi; nêu vấn đề; giải quyết vấn đề

Hình thức tổ chức hoạt động : Thảo luận nhóm

Hoạt động của thầy và trò Nội dung

Bước 1: GV chia lớp làm 4 nhóm và giao

nhiệm vụ

+ Nhóm 1: Tìm hiểu về khai thác, chế biến

khoáng sản và thủy điện

- Nêu các biện pháp sử dụng năng lượng,

khoáng sản tiết kiệm, hiệu quả

-GV liên hệ với các em về dòng sông Đà

lịch sử huyền thoại không chỉ trong thời

chiến mà còn thời bình (nguồn thủy năng

dồi dào), liên hệ tác phẩm văn học :Người

lái đò sông Đà, khi giảng về quặng Apatit

Gv liên hệ để giới thiệu về nhà máy lân Lâm

Thao lấy nguồn nguyên liệu từ quạngApatit

+ Nhóm 2: Tìm hiểu về trồng và chế biến

cây công nghiệp, cây dược liệu, rau quả cận

nhiệt và ôn đới

+ Phiếu học tập 2

Điều kiện

phát triển

Hiện trạngSX

Hướng khai thác

Giới thiệu một số đặc sản của vùng và địa

b Trồng và chế biến cây công nghiệp, cây dược liệu, rau quả cận nhiệt và ôn đới.

CHÈ (Tân cương- Thái Nguyên,

Hà Giang ), cam (Hà Giang, Tuyên Quang, Hòa Bình), vải thiều (Bắc Giang), mận Bắc Hà – Lào Cai

Điều kiện

phát triển

Hiện trạngSX

Hướng khai thácGiáo viên giới thiệu các mô hình canh tác

bền vững (Liên hệ địa phương )

+ Nhóm 4: Tìm hiểu về kinh tế biển.

+ Phiếu học tập 4

Tiềm năng Hiện trạng khai thác

- Tại sao một hòn đảo dù nhỏ nhưng có ý

nghĩa quan trọng

- Giới thiệu tiềm năng du lịch biển của vùng

(Bước 2: Các nhóm thảo luận hoàn thành

theo phiếu học tập

Bước 3: Đại diện các nhóm trình bày kết

quả

Bước 4: GV chuẩn kiến thức theo bảng.

Giáo viên có thể cho học sinh biết

TDMNBB trong quá khứ người dân phải

hứng chịu nhiều đau thương song cũng rất

anh hùng:

.+Thời kì Phong kiến : Vua Mèo, chúa

Mường (liên hệ tác phẩm Vợ chồng A Phủ

- Tô Hoài)

+ Trong kháng chiến chống Pháp thì đây là

căn cứ địa kháng chiến với các địa danh :

Hang Pac Bó, suối Lênin, ATK, Điện Biên

Phủ

+ Đây là quê hương của nhiều lãnh tụ cách

mạng Giáo viên yêu cầu học sinh kể tên

c Chăn nuôi gia súc.

d Kinh tế biển.

+ Khẳng định chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ

+ Phát triển tổng hợp KT biển+ Tạo việc làm, nâng cao thu nhập

một vài tấm gương tiêu biểu( Kim Đồng,

Lưu Nhân Chú, Hoàng Hoa Thám, Lương

Ngọc Quyến ) , trong văn học có tác phẩm

Việt Bắc của nhà văn Tố Hữu rất nổ tiếng

GV nhấn mạnh vùng còn có tiềm năng du

lịch rất lớn, loại hình đa dạng và đặc sắc,

( Vịnh Hạ Long, Phanxi phăng, Mẫu Sơn )

Vì vậy việc khai thác thế mạnh của vùng có

ý nghĩa lớn không chỉ về kinh tế mà còn có

ý nghĩa chính trị và xã hội sâu sắc

4 Luyện tập, củng cố(5 phút)

Chọn câu trả lời đúng nhất:

Câu 1: Căn cứ vào Atlat Địa lí Việt Nam trang 17, cho biết khu kinh tế cửa

khẩu nào sau đây thuộc Trung du và miền núi Bắc Bộ ?

A Xa Mát B Cầu Treo C Lao Bảo D Tây Trang Câu 2: Sản xuất nông nghiệp hàng hoá ở Trung du và miền núi Bắc Bộ còn gặp

khó khăn chủ yếu do

A thời tiết, khí hậu diễn biến thất thường.

B thiếu quy hoạch, chưa mở rộng thị trường.

C thiếu nguồn nước tưới, nhất là vào mùa khô.

D thiếu cơ sở chế biến nông sản quy mô lớn.

Câu 3: Ý nghĩa lớn nhất của việc xây dựng nhà máy thủy điện Sơn La đối với

vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ là

A có tác dụng chống lũ lụt vào mùa mưa.

B kết hợp phát triển thủy lợi, thủy sản.

C góp phần cơ bản tình trạng thiếu điện.

D tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội.

Câu 4: Thế mạnh để phát triển ngành trồng cây công nghiệp, cây dược liệu, cây

ăn quả dựa vào cơ sở nào?

A Khí hậu cận nhiệt gió mùa B Khí hậu phân hóa đa dạng, đất feralit

C Địa hình nhiều đồi núi D Có nhiều dân tộc ít người sinh sống Câu 5: Thế mạnh để phát triển ngành kinh tế biển là thế mạnh của tỉnh nào nào?

A Điện Biên B Hải Phòng

C Quảng Ninh D Lạng Sơn

5 Vận dụng, mở rộng(2phút)

- Làm câu hỏi và bài tập SGK

- Chuẩn bị bài Vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo ngành ở Đồng bằng

+ Than: tập trung chủ yếu ở Đông Bắc

+ Kim loại: đồng - niken (Sơn La), sắt (Yên Bái), kẽm - chì

+ Phi kim loại: Apatit (Lào Cai), pyrit (Phú Thọ)

- Nhiên liệu cho nhiệt điện và xuất khẩu

- Phát triển công nghiệp luyện kim, chế tạo máy

- Công nghiệp hóa chất

Thủy điện

chiếm khoảng 1/3 trữ lượng thủy năng cả nước

Hòa Bình, Thác Bà, Sơn La

- Phát triển thủy điện

- Điều tiết lũ

- Thủy lợi

* Phản hồi phiếu học tập 2

Điều kiện phát triển Hiện trạng SX Hướng khai thác

- Khí hậu nhiệt đới gió mùa, có

mùa đông lạnh

- Địa hình có sự phân hóa đa

dạng; Đất feralit trên đá phiến,

- Cây ăn quả, rau, cây đặc sản

- Phát triển nông nghiệp hàng hóa

- Áp dụng tiến bộ KHKT trong sản xuất

- Định canh, định cư

- Đồng bào có nhiều kinh

nghiệm trong chăn nuôi

- Đàn trâu, bò phát triển mạnh nhất cả nước, đặc biệt là trâu

- Các gia súc khác :dê, lợn

- Phát triển dịch vụthúy y, cơ sở hạ tầng, công nghệp chế biến

- Cải tạo và phát triển nguồn thức ăn

* Phản hồi phiếu học tập 4

Đường bờ biển thuộc tỉnh

Quảng Ninh trong vùng

Vịnh Bắc Bộ

- Đánh bắt và nuôi trồng thủy sản

- Phát triển du lịch biển đảo (Hạ Long)

- Xây dựng các cảng biển (Cái Lân)

Một số hình ảnh minh họa nội dung bài học

Một số cửa khẩu của vùng

Sự khác nhau về tự nhiên giữa Tây Bắc và Đông Bắc

Một số thiên tai chủ yếu

Một số dân tộc tiêu biểu

Các di tích lịch sử tiêu biểu

Mô hình V-A-C

Bài powerpoint nhóm 4:

Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm

a Kết quả thực nghiệm đối với học sinh lớp 12A5, trường THPT Thạch Thành I

Trong năm học 2018- 2019, đề tài đã được đưa vào giảng dạy ở lớp 12A5.Qua việc thực hiện đề tài, bằng những quan sát định tính, tôi thấy ở tiết dạy tíchhợp liên môn học sinh tích cực, chủ động, hứng thú trong việc tìm ra các tri thứcmới với những biểu hiện như: các em sôi nổi, tích cực trao đổi, chủ động bày tỏquan điểm Các kiến thức mới hình thành đều được gắn với những tình huống cụ