Dạy học lịch sử địa phương có khả năng rất to lớn trong việc cung cấpcho học sinh những tri thức lịch sử về địa phương, trên cơ sở đó giáo dục chohọc sinh tình yêu quê hương tha thiết, n
Trang 1MỤC LỤC
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
CÁCH DẠY BÀI
“CUỘC KHỞI NGHĨA LAM SƠN TRÊN ĐẤT THANH HÓA
(1418-1423) ” THEO HƯỚNG TÍCH HỢP LIÊN MÔN,
TRƯỜNG THCS THỌ THANH, THƯỜNG XUÂN
Trang 2MỤC LỤC
MỤC LỤC 1
DANH MỤC CÁC TỪ NGỮ VIẾT TẮT TRONG ĐỀ TÀI 2
1 MỞ ĐẦU 3
1.1 Lí do chọn đề tài 3
1.2 Mục đích nghiên cứu 3
1.3 Đối tượng nghiên cứu 3
1.4 Phương pháp nghiên cứu 3
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 4
2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm 4
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 4
2.2.1 Về phía giáo viên 4
2.2.2 Về phía học sinh 4
2.3 Các biện pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 5
2.3.1 Các môn học được tích hợp 5
2.3.2 Định hướng tích hợp 6
2.3.3 Soạn giáo án cụ thể theo hướng tích hợp 6
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 16
3 KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 17
3.1 Kết luận 17
3.2 Kiến nghị 18
TÀI LIỆU THAM KHẢO 19
DANH MỤC SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐÃ ĐƯỢC HỘI ĐỒNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM NGÀNH GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO 20
Trang 3DANH MỤC CÁC TỪ NGỮ VIẾT TẮT TRONG ĐỀ TÀI
THCS Trung học cơ sở
GDCD Giáo dục công dân
GV Giáo viên
HS Học sinhSGK Sách giáo khoa
Tr Trang
SL Số lượngSTK Sách tham khảo
AL Âm lịch
LT - TP Lương thực - thực phẩm
GVKL Giáo viên kết luận
GD&ĐT Giáo dục và Đào tạo
SKKN Sáng kiến kinh nghiệm
NXB GD Nhà xuất bản Giáo dục
1 MỞ ĐẦU
Trang 41.1 Lí do chọn đề tài
Dạy học lịch sử địa phương có ý nghĩa lý luận, thực tiễn hết sức to lớn,giúp học sinh hiểu biết về lịch sử hình thành và phát triển, những truyền thốngtốt đẹp của quê hương, ý thức về trách nhiệm và bổn phận của mình để góp sứcxây dựng quê hương Tuy nhiên, trên thực tế việc dạy học chương trình lịch sửđịa phương ở trường trung học phổ thông vẫn chưa được coi trọng Chính vìvậy, làm thế nào để nâng cao chất lượng giờ học lịch sử địa phương và đượcthực hiện một cách nghiêm túc trong nhà trường đang càng trở nên cấp thiết
Dạy học lịch sử địa phương có khả năng rất to lớn trong việc cung cấpcho học sinh những tri thức lịch sử về địa phương, trên cơ sở đó giáo dục chohọc sinh tình yêu quê hương tha thiết, niềm tự hào chính đáng về nơi “chôn nhaucắt rốn” Để việc nâng cao chất lượng giáo dục nói chung và chất lượng bộ mônnói riêng, việc đổi mới phương pháp dạy học trong tiết dạy học lịch sử địaphương là một nhân tố quan trọng Một trong những phương pháp đổi mới giảngdạy lịch sử địa phương để giúp học sinh hiểu bài tốt đó là phương pháp tích hợpkiến thức liên môn nhằm phát huy tính tích cực hoạt động độc lập của học sinhtrong dạy học lịch sử
Việc dạy tích hợp liên môn giữa môn Lịch sử với các môn học khác nhưNgữ văn, Địa lí, GDCD… đòi hỏi người giáo viên bộ môn không chỉ nắm chắcmôn mình dạy mà còn phải không ngừng trau dồi kiến thức các môn học khác
để tổ chức, hướng dẫn các em giải quyết các tình huống, các vấn đề đặt ra trongmôn học một cách nhanh nhất, hiệu quả nhất
Là giáo viên nhận thức được tầm quan trọng và ý nghĩa của tiết dạy học
lịch sử địa phương, nên trong khuôn khổ của bài viết này, tôi xin chia sẻ: Cách
dạy bài “Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn trên đất Thanh Hóa (1418- 1423)” theo hướng tích hợp liên môn, trường THCS Thọ Thanh, Thường Xuân
1.2 Mục đích nghiên cứu
Qua việc nghiên cứu này hi vọng giúp được bản thân và cho các em họcsinh, đặc biệt là học sinh lớp 7 hiểu rõ được mối liên hệ giữa các môn học với bộmôn Lịch sử, nhằm khắc sâu hơn nội dung bài học
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Học sinh khối 7 Trường THCS Thọ Thanh, Thường Xuân, Thanh Hoá
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Với đề tài này, tôi sử dụng các phương pháp: phương pháp nghiên cứu cơ
sở của vấn đề; phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin; phươngpháp thống kê xử lý số liệu
Trang 5
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm
Tích hợp là hợp lại để thống nhất các mặt riêng lẻ thành một tổng thể,
phối hợp tối ưu các hoạt động dạy học khác nhau, các kỹ năng, phương pháp củamôn học khác nhau, nhằm đáp ứng mục tiêu, mục đích cụ thể, hướng đến mộtnội dung bao hàm cao hơn, sâu hơn
Bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông giới thiệu (cung cấp) cho học sinhnhững tri thức về nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội trong quá trình phát triểncủa lịch sử dân tộc và thế giới Vì vậy, kiến thức lịch sử không chỉ liên quan đếntri thức về khoa học xã hội mà cả về khoa học tự nhiên Chính những kiến thứcđược đề cập đến các môn học đó bổ sung cho nhau, làm sáng rõ hơn kiến thức
mà học sinh được học trong mỗi môn học Có như vậy, học sinh nắm kiến thứcmới vững chắc và việc giáo dục tư tưởng thông qua môn học mới có kết quả
Việc vận dụng kiến thức liên môn trong dạy học đòi hỏi giáo viên khôngchỉ có kiến thức vững chắc về bộ môn Lịch sử mà còn phải nắm được nội dung,chương trình các bộ môn khác Từ đó, giúp khắc phục được tình trạng khô cứng,nặng nề trong dạy học, làm cho học sinh hứng thú và say mê hơn với môn họcLịch sử nói chung và học Lịch sử địa phương nói riêng
Có thể nói, việc vận dụng kiến thức liên môn với Ngữ văn, Địa lí, GDCD,
Âm nhạc, Mĩ thuật… và ứng dụng công nghệ thông tin làm cho hiệu quả của tiếtdạy Lịch sử địa phương được nâng cao, giúp cho học sinh học bài với niềm say
mê, hứng thú Đồng thời làm cho các em hình dung được một cách chân thực,sinh động cuộc sống xung quanh mình qua các môn học khác
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
2.2.1 Về phía giáo viên
Trong giai đoạn hiện nay, đại đa số giáo viên đều cố gắng thay đổiphương pháp giảng dạy của mình theo hướng phát huy tính tích cực của họcsinh Song, vẫn có một số ít giáo viên trong quá trình giảng dạy chưa mạnh dạntrong việc đổi mới phương pháp dạy học; chưa thực sự coi trọng các tiết dạy lịch
sử địa phương, đang còn chuẩn bị qua loa, thờ ơ, coi nhẹ; thiếu nhiệt tình trongquá trình giảng dạy, quá trình tìm tòi, sưu tầm những kiến thức có liên quan bổsung cho nội dung bài dạy dẫn đến khả năng tích hợp kiến thức còn hạn chế.Chính điều này làm chất lượng môn học thực sự chưa có hiệu quả cao
Trang 6Học sinh ít và không có sự phối hợp với phụ huynh trong quá trình học,chuẩn bị bài ở nhà, Do vậy, không có sự hỗ trợ về kiến thức trong quá trình tiếpcận bài học.
* Kết quả khảo sát học sinh trước khi dạy bài “Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn trên đất Thanh Hóa (1418 - 1423)” theo hướng tích hợp các môn học: (Năm học 2017 - 2018)
HS
HS biết vận dụng kiến thức liên môn trong bài học
HS chưa biêt vận dụng kiến thức liên môn trong bài học
2.3 Các biện pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
2.3.1 Các môn học được tích hợp
Khi dạy bài “Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn trên đất Thanh Hóa
(1418-1423)”, tôi đã tích hợp với các môn học sau:
- Mĩ thuật: Thông qua hình ảnh minh hoạ biết được chân dung vị anh
hùng dân tộc Lê Lợi; tranh mô tả Hội thề Lũng Nhai
- Địa lí: Vận dụng kiến thức về địa lý để biết xác định trên bản đồ:
+ Vị trí địa lí chiến lược của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn: Căn cứ Lam Sơnxưa- nay thuộc xã Xuân Lam, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hoá
+ Vị trí địa lí Hội thề Lũng Nhai xưa - nay thuộc xã Ngọc Phụng, huyệnThường Xuân, tỉnh Thanh Hoá
+ Vị trí địa lí núi Chí Linh xưa - nay thuộc huyện Lang Chánh, tỉnh ThanhHoá
- Ngữ văn: Liên hệ những bài thơ, văn bản nói về cuộc khởi nghĩa Lam
Sơn như:
+ Truyền thuyết: "Sự tích Hồ Gươm": ca ngợi cuộc kháng chiến chínhnghĩa của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đánh đuổi giặc Minh xâm lược do Lê Lợilãnh đạo
+ "Bình Ngô đại cáo" của Nguyễn Trãi: giúp mỗi chúng ta hiểu đượcnhững khó khăn gian khổ mà nghĩa quân đã trãi qua
- Giáo dục công dân:
+ Bồi dưỡng lòng biết ơn tới những vị anh hùng dân tộc (Lê Lợi, Lê Lai)
đã dũng cảm chiến đấu giành độc lập cho quê hương, đất nước
Trang 7+ Giáo dục cho học sinh ý thức gìn giữ, bảo vệ các di sản văn hoá (Khu ditích Lam Kinh, Di tích Hội thề Lũng Nhai).
+ Giáo dục ý thức, trách nhiệm bảo vệ môi trường, cảnh quan ở những nơidanh lam thắng cảnh, di tích lịch sử đến thăm
2.3.2 Định hướng tích hợp
Để bài học sinh động, học sinh có thể nắm bài tốt hơn, chúng ta có thểthực hiện tích hợp theo những cách thức sau:
- Tích hợp thông qua việc kiểm tra bài cũ
- Tích hợp thông qua việc giới thiệu bài mới
- Tích hợp thông qua câu hỏi tìm hiểu bài
- Tích hợp thông qua phương tiện dạy học như bảng phụ tranh ảnh, Lược
đồ cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, Bản đồ tỉnh Thanh Hoá …
- Tích hợp thông qua hệ thống bài tập (ở lớp cũng như ở nhà)
- Tích hợp thông qua hình thức kiểm tra đánh giá
- Tích hợp gắn với đời sống xã hội
2.3.3 Soạn giáo án cụ thể theo hướng tích hợp
Tiết 63 LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG
CUỘC KHỞI NGHĨA LAM SƠN TRÊN ĐẤT THANH HOÁ
2 Kĩ năng:
- Rèn luyện kỹ năng, phân tích, liên hệ thực tế, quan sát hình ảnh và nhậnxét Học sinh cần có năng lực vận dụng kiến thức các môn Mĩ thuật, Địa lí, Giáodục công dân, Ngữ văn để giải quyết vấn đề đặt ra trong bài học
- Bồi dưỡng tinh thần, quyết tâm vượt mọi khó khăn để học tập và phấnđấu vươn lên
II ĐỒ DÙNG DẠY HỌC
1 Giáo viên:
- Máy tính, máy chiếu, bài giảng điện tử
Trang 8- Tranh ảnh, clíp nhạc, Lược đồ cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, Bản đồ tỉnhThanh Hoá.
- Giấy Ao, bút dạ cho học sinh làm việc nhóm
- Kiến thức từ các nguồn tư liệu SGK, Sách Lịch sử địa phương, STK
2 Học sinh:
- Soạn bài và tìm hiểu bài trước ở nhà
- Sưu tầm hình ảnh, tư liệu theo yêu cầu của giáo viên
III CÁC HOẠT ĐỘNG TRÊN LỚP
1 Kiểm tra bài cũ:
? Vua Quang Trung có những chính sách gì để phục hồi, phát triển kinh
tế, ổn định xã hội và phát triển văn hoá giáo dục?
Trả lời: Vua Quang Trung có những chính sách:
* Về kinh tế:
- Nông nghiệp: Ban hành "chiếu khuyến nông", giảm tô thuế.
- Công thương nghiệp: Mở cửa ải thông thương chợ búa
* Về Văn hoá, giáo dục:
- Ban chiếu lập học, dùng chữ Nôm làm chữ viết chính thức
HS: Đọc 1- SGK địa phương (Tr17)
* Tích hợp môn Mĩ thuật: (Tranh vẽ chân
dung về Lê Lợi)
Lê Lợi ( 1385 - 1433)
1 Lê Lợi và hoạt động của nghĩa quân trên đất Thanh Hoá.
a Lê Lợi: (1385 - 1433).
Trang 9? Dựa vào những hiểu biết và tư liệu em
hãy cho biết một vài nét về Lê Lợi?
HS trả lời
GV giảng : Lê Lợi (1385 - 1433): Sinh ra
tại quê mẹ, làng Chủ Sơn, huyện Lôi
Dương (nay là xã Xuân Thắng - Thọ
Xuân - Thanh Hoá) Là một hào trưởng có
uy tín lớn ở vùng Lam Sơn Trước cảnh
nước mất, nhân dân lầm than, ông đã dốc
hết tài sản để chiêu tập nghĩa sĩ, bí mật
liên lạc với các hào kiệt, xây dựng lực
lượng, chọn Lam Sơn làm căn cứ
* Tích hợp môn Địa lí:
GV: Cho HS quan sát Lược đồ Cuộc khởi
nghĩa Lam Sơn
? Tại sao Lê Lợi lại chọn Lam Sơn làm
căn cứ?
HS: + Lam Sơn nằm bên tả ngạn sông
Chu, nối liền giữa đồng bằng với miền
núi
+ Địa bàn cư trú của các dân tộc
Việt, Mường, Thái
Quê: Lam Sơn (nay Thọ Xuân Thanh Hoá)
Là người yêu nước thương dân,
có uy tín lớn ở vùng Lam Sơn.-> chọn Lam Sơn làm căn cứ
Trang 10GV: Giới thiệu vị trí địa lí Lam Sơn trênlược đồ: Lam Sơn - nơi Lê Lợi dựng cờkhởi nghĩa có tên Nôm là làng Cham, nằmbên tả ngạn sông Chu (thuộc Thọ Xuân,Thanh Hoá) Về địa thế, đó là nơi giaotiếp giữa đồng bằng và miền núi, thuận lợicho khi lực lượng còn non yếu, có thể thủhiểm chống vây quét Nhưng một khi lựclượng đã lớn mạnh, có thể từ đó tiếnxuống làm chủ những vùng đất rộng,người đông Về cư dân, ở đây đã tập hợp
và đoàn kết nhiều tộc người Nhiều tướnglĩnh Lam Sơn có nguồn gốc từ những tộcngười thiểu số khác nhau như Mường (LêLai , Lê Hiến, Lê Hưu), Thái (Lê Cố, XaKhả Sâm, Cầm Quý) hoặc Tày (Lý Huề )
Và nơi đây cũng là quê hương của Lê Lợi Đầu 1416, bộ chỉ huy cuộc khởinghĩa đã tổ chức hội thề Lũng Nhai
* Tích hợp môn Mĩ thuật, Địa Lí, GDCD:
GV cho HS quan sát tranh mô tả: Hội thềLũng Nhai
Tranh mô tả: Hội thề Lũng Nhai (1416)
? Em có nhận xét gì về Hội thề Lũng Nhai?
HS: + Đã thể hiện quyết tâm đánh giặccứu nước
+ Đặt cơ sở cho sự hình thành hạtnhân đầu tiên của bộ tham mưu khởinghĩa
Trang 11GV: Cho HS quan sát Bản đồ Thanh Hoá
để xác định vị trí Lũng Nhai ngày nay
? Em cho biết địa điểm Hội thề Lũng
Nhai xưa, nay thuộc huyện nào của tỉnh
Thanh Hoá?
HS trả lời
GV: Giới thiệu địa điểm Lũng Nhai qua
bản đồ tỉnh Thanh Hoá: Lũng Nhai thuộc
xã Ngọc Phụng - Thường Xuân -Thanh
Hoá ngày nay Năm 1416, Lê Lợi cùng 18
người thân tín làm lễ tế cáo trời đất, thề
quyết tâm đánh giặc cứu nước
Nơi đây, năm 2014 được công nhận
là Di tích lịch sử cấp Quốc gia Vì vậy,
chúng ta cần có biện pháp để bảo tồn và
gìn giữ khu di tích.(Tích hợp môn GDCD
6)
HS hoạt động nhóm (thời gian 5 phút)
GV phát giấy Ao, bút dạ cho các nhóm
Chia lớp làm 4 nhóm HS
Nội dung: Lập bảng niên biểu những hoạt
động chính của nghĩa quân trên đất
Thanh Hoá (1418 - 1423) theo mẫu:
Trang 12HS làm việc nhóm -> cử đại diện nhómlên bảng treo sản phẩm của nhóm.
GV: Sẽ cùng các nhóm kiểm tra các sựkiện, bằng việc lồng ghép hỏi thêm HSnhững kiến thức liên quan đến sự kiệnđang trình bày
- Sự kiện 7/2/1418: Lê Lợi dựng cờkhởi nghĩa, tự xưng là Bình Định Vương
- Sự kiện: Đầu 1418: Nghĩa quân rútlên núi Chí Linh lần thứ nhất
GV: Giới thiệu vị trí Chí Linh trên lược
đồ Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn Núi ChíLinh (còn gọi là núi Bù Rinh) là một ngọnnúi cao, hiểm yếu bậc nhất ở thượng dusông Chu - nay thuộc huyện Lang Chánh,tỉnh Thanh Hoá
? Trước tình hình đó, nghĩa quân đã nghĩ
Núi
Chí
Linh
Trang 13* Tích hợp Mĩ thuật, GDCD:
GV cho học sinh quan sát tranh vẽ: ảnh
Lê Lợi trao mũ, áo long bào cho Lê Lai vàảnh Lê Lai bị rơi vào tay giặc
Tranh: Lê Lợi trao mũ, áo cho Lê Lai Tranh: Lê Lai bị rơi vào tay giặc
? Em có suy nghĩ gì về trước gương hi sinh của Lê Lai? (Tích hợp môn GDCD
6)
HS: Đó là tấm gương hi sinh anh dũng,nhận lấy cái chết cho mình để cứu thoátcho minh chủ
GV giảng: Để ghi nhớ công lao của LêLai, Lê lợi đã phong cho ông làm côngthần hạng nhất và dặn con cháu nhà Lêlàm giỗ Lê Lai trước ngày giỗ của Lê Lợimột ngày Ngày nay dân gian có câu" hămmốt Lê Lai, hăm hai Lê Lợi" ( 21/8 ALhàng năm đều tổ chức tế lễ Lê Lai rồi đếnngày 22 mới tế lễ Lê Lợi Lê Lợi mất 22/8
- Sự kiện: 1418 - 1420: Nghĩa quânđánh thắng nhiều cuộc vây quét của quânMinh
GV: Sau khi bao vây quân ta 3 tháng thìquân Minh rút lui, nghĩa quân trở về căn
cứ Lam Sơn Được nhân dân ủng hộ, nên
từ năm 1418 đến năm 1420 nghĩa quân
Trang 14đánh thắng nhiều cuộc vây quét của quân
Minh
- Sự kiện: 3/1423: Rút lên núi Chí
Linh lần thứ ba
* Tích hợp môn Ngữ văn:
? Trong lần rút lui lần thứ ba lên núi Chí
Linh, nghĩa quân đã gặp những khó khăn
gì? (Tích hợp môn Ngữ văn)
HS: Bị bao vây -> thiếu lương thực, thực
phẩm trầm trọng
GV giảng: 3/1423 do bị bao vây, quân ta
một lần nữa rút lên núi Chí Linh Ở đây,
quân ta đã trải qua những ngày gian khổ,
do thiếu lương thực, thực phẩm Đói, rét,
quân ta phải mỗ cả voi ngựa để nuôi quân:
" Khi Linh Sơn lương hết mấy tuần
Khi Khôi Huyện quân không một đội"
(Bình Ngô đại cáo- Nguyễn Trãi)
- Sự kiện: 5/1423: Lê Lợi hoà hoãn với
quân Minh Nghĩa quân trở về căn cứ
GV chốt nội dung 1 bằng: Bảng hoàn
thành niên biểu những hoạt động chính
của nghĩa quân trên đất Thanh Hoá
(giai đoạn: 1418 - 1423)
( bảng phụ)
Bảng niên biểu những hoạt độngchính của nghĩa quân trên đấtThanh Hoá (1418 - 1423):
Niên đại Nội dung sự kiện
xưng là Bình Định Vương.
Đầu 1418
Nghĩa quân rút lên núi Chí Linh lần thứ nhất.
5/ 1418 Nghĩa quân rút lên núi Chí Linh lần thứ hai.
1418 -1420 Nghĩa quân đánh thắng nhiều cuộc vây quét của quân Minh