Lồng ghép kĩ năng phòng tránh ngạt khí cho học sinh tại trường THCS xuân cẩm qua chương hô hấp sinh học 8

Đặc biệt hơn nữa là “Kĩ năng sống” trong chương trình sinh học nóichung và sinh học lớp 8 nói riêng là một vấn đề rất khó, để dạy thành công một kĩ năng sống hay một nội dung nào đó đòi

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

TÊN ĐỀ TÀI LỒNG GHÉP KĨ NĂNG PHÒNG TRÁNH NGẠT KHÍ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ XUÂN CẨM QUA CHƯƠNG TRÌNH HÔ HẤP SINH HỌC 8

Người làm đề tài : Đoàn Thị Thu Chức vụ : Giáo viên

Đơn vị công tác : THCS Xuân Cẩm

SKKN thuộc môn: Sinh học

THANH HÓA NĂM 2020

Mục lục Trang

1 Mở đầu

1.1 Lí do chọn đề tài

1.2 Mục đích nghiên cứu

1.3 Đối tượng nghiên cứu

1.4 Phương pháp nghiên cứu

2 Nội dung SKKN

2.1 Cơ sở lí luận

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng SKKN

2.3 Các giải pháp đã áp dụng để giải quyết vấn đề

2.4 Hiệu quả của SKKN đối với hoạt động giáo dục, với bản

thân, đồng nghiệp và nhà trường

4 4-7 7-16 17

17-18 18 19

Đặc biệt đối với môn Sinh học là môn khoa học thực nghiệm, môn khoa học

mở, luôn luôn mới và rất trừu tượng Mỗi một tiết học, một kiểu bài lên lớp đòihỏi phải có những phương pháp khác nhau, phù hợp với mục tiêu, yêu cầu củabài Làm sao để phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh Đặc biệt hơn nữa là “Kĩ năng sống” trong chương trình sinh học nóichung và sinh học lớp 8 nói riêng là một vấn đề rất khó, để dạy thành công một

kĩ năng sống hay một nội dung nào đó đòi hỏi người giáo viên phải tìm tòi,nghiên cứu phương pháp phù hợp và qua thử nghiệm mới có thể thành công.Tuy nhiên khả năng thành công của mỗi tiết dạy còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố:

Sự nhiệt tâm và cần mẫn của người thầy, sự nổ lực vượt khó của mỗi học sinh Qua thực tế giảng dạy bồi dưỡng thực hành môn sinh học lớp 8 nhiều nămliền, tôi xin được trình bày lại một số biện pháp bồi dưỡng thực hành kĩ năngsống cho học sinh môn sinh học 8 theo tôi là hiệu quả, có thể coi là kinh nghiệm

để bạn bè, đồng nghiệp cùng tham khảo và đóng góp ý kiến để việc giáo dục kĩnăng cho học sinh lớp 8 tại các trường THCS trong huyện thành công theo mongmuốn Trong đó kĩ năng phòng tránh ngạt khí là một kĩ năng vô cùng quan trọngvới các em qua chương hô hấp Sinh học 8

Sau khi vụ việc 7 người tử vong tại quán Karaoke ở Quảng Ninh vì ngạtkhí thở trong phòng kín,và học sinh bị chết ngạt do ngồi trên ô tô khi đến trườngcủa bé 5 tuổi tại Hà Nội… Thì việc trang bị những kiến thức kĩ năng cơ bảncho các em khi bị ngạt khí là một vấn đề vô cùng quan trọng và cấp bách hiệnnay

Một bệnh nhân bị ngạt khí thở.

Nhiều tình huống ở không gian kín như phòng ngủ, phòng làm việc, trong

xe hơi, kho hàng có cửa thông gió hẹp Ở đó, mọi người vẫn có thể sinh hoạtbình thường, tuy nhiên vì một lý do nào đó vô tình con người đã mang vào

không gian chật hẹp này một trong những đồ dùng sinh khí độc đã dẫn đếnnhững cái chết thương tâm Thậm chí người bệnh tử vong vì sơ cứu chưa đúngcách.

Vì vậy tôi lồng ghép kĩ năng phòng tránh ngạt khí cho học sinh trung học

cơ sở vào trong giảng dạy sinh học 8 .Với mong muốn giúp học sinh tích cực vàchủ động trong việc tiếp thu chủ đề này, từ đó các em có thể tự giải đáp những tò

mò, thắc mắc của bản thân đồng thời có những hành trang cần thiết cho kĩ năngthoát hiểm của các em, tôi đã mạnh dạn thực hiện tìm hiểu thu thập thông tin,một số phương pháp dạy học lồng ghép nhằm khai thác có hiệu quả nội dunggiáo dục kĩ năng sống cho học sinh qua một số bài chương hô hấp ở sách giáo

khoa sinh học 8 Đó là lý do tôi chọn đề tài: “Lồng ghép kĩ năng phòng tránh ngạt khí cho học sinh THCS qua chương trình hô hấp sinh học 8 ”.

1.2 Mục đích nghiên cứu

Sự phát triển kinh tế xã hội ảnh hưởng mạnh đến lối sống, nếp sinh hoạtcủa các em Tuy nhiên, các em thiếu đi kĩ năng cơ bản để tự vệ bản thân khi gặpcác tình huống nguy hiểm trong cuộc sống

Vậy tôi chọn đối tượng nghiên cứu là học sinh khối lớp 8, thông quagiảng dạy bộ môn sinh hoc lớp 8, để giáo dục cho học sinh ý thức bảo vệ mìnhđồng thời có thể tuyyen truyền hướng dẫn người thân của mình phòng tránh ngạtkhí trong các hoàn cảnh khác nhau Bởi vì đây là lứa tuổi giao thời giữa thiếuniên và thanh niên, do vậy các em có nhiều chuyển biến về nhận thức Trongthực tế cho thấy đa số các em có ý thức tốt, nhận thức được hành động đó đúnghay sai Giáo viên và phụ huynh cần có biện pháp giúp đỡ, chỉ bảo, giáo dục chocác em để các em nhận thức và tiếp thu được những kĩ năng cơ bản để bảo vệbản thân và cộng đồng khi bị ngạt khí

- Nhiệm vụ trang bị tri thức, hình thành ở học sinh những kiến thức cơbản có hệ thống về cấu tạo, chức năng của cơ quan hô hấp cơ thể người

- Nhiệm vụ phát triển năng lực nhận thức, rèn luyện các kỹ năng, nhậnthức cảm tính, kỹ năng quan sát, chú ý ghi nhớ nhận thức lý tính, kỹ năng sosánh, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa trừu tượng hóa, cụ thể hóa, hệ thốnghóa Đây là những kỹ năng cần thiết cho việc tự học và học tập liên tục sau này

- Nhiệm vụ giáo dục: Dạy học sinh 8 góp phần:

+ Giáo dục kĩ năng phòng tránh ngạt khí cho lứa tuổi học sinh lớp 8 + Giáo dục thế giới quan khoa học, vạch rõ mối quan hệ giữa các cơ quantrong cơ thể

+ Giáo dục tình cảm, đạo đức cho học sinh, bảo vệ sức khỏe bản thân và

xã hội

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Dạy sinh học 8 nhằm hình thành ở học sinh những hiểu biết về đặc điểmcấu tạo, các bộ phận và chức năng của cơ thể con người Nhằm giúp học sinhtrong việc tìm hiểu cơ thể của con người qua các bài học, đặc biệt trên mô hìnhthực tế Từ đó có thể nhận biết các cơ quan, bộ phận trên cơ thể mình, rèn luyện

kỹ năng nghiên cứu bộ môn, giáo dục cho học sinh ý thức phòng tránh ngạt khí,đồng thời góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục trung học cơ sở.

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Thực trạng hiểu biết của học sinh về kĩ năng phòng tránh ngạt khí tronghọc đường còn nhiều yếu kém Qua các bài học kiểm tra tôi thấy kết quả về kỹnăng của các em trong việc bảo vệ sức khoẻ hệ hô hấp còn rất thấp Chính vìvậy phải vận dụng các phương pháp linh hoạt để tổ chức dạy học giáo dục kĩnăng sống vào bài học phù hợp với kiến thức và trình độ học sinh bằng các hìnhthức: - Quan sát quá trình hoạt động của học sinh

- Vấn đáp tìm tòi nắm thực tế và báo cáo

- Chuẩn bị tài liệu và mẫu thực hành có liên quan

- Sử dụng phiếu học tập đã được chuẩn bị sẵn

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

Nhiệm vụ ở trường THCS là bồi dưỡng thế hệ trẻ trở thành những ngườilàm chủ đất nước trong tương lai Đây là những chủ nhân tương lai được giácngộ lí tưởng cách mạng, có trình độ văn hoá, khoa học kỹ thuật toàn diện, có sứckhoẻ, sự thông minh, cần cù, sáng tạo để xây dựng đất nước

Với chương trình môn sinh học lớp 8 hiện nay thì có nhiều nội dung cầnphải thực hành để nắm rõ hơn các đặc điểm cấu tạo và chức năng sinh lí của cơthể người Nội dung các bài thực hành kĩ năng sống cho học sinh trong chươngtrình như: Kĩ năng thực hành băng bó khi bị gãy xương, kĩ năng sơ cứu khi bịchảy máu, kĩ năng sơ cứu khi bị ngạt khí, Đây là những bài thực hành kĩ năngđối với học sinh lớp 8 rất khó thực hiện, phải cần có sự hướng dẫn chu đáo củangười thầy.Qua những bài thực hành này giúp các em được hiểu rõ hơn về vaitrò của con người trong tự nhiên; rèn được kỹ năng quan sát, khả năng tư duy vàvận dụng vào đời sống hằng ngày một cách hiệu quả

Để có được điều đó thì phảỉ cần đến vai trò quan trọng của người thầy.Thầy phải là người có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ vững vàng, có lòng nhiệttình, tâm huyết với nghề nghiệp, bên cạnh đó thầy phải biết vận dụng phù hợpcác phương pháp dạy – học với từng kiểu bài, từng nội dung kiến thức để giúphọc sinh vận dụng tốt kiến thức lí thuyết vào thực hành và thực tiễn trong cuộcsống Phù hợp với phương châm: Học đi đôi với hành, lí thuyết kết hợp với thựctiễn, Kiến thức sinh học mà các em đã học được muốn khắc sâu thì phải thựchành trên mẫu vật, tạo cho các em có một kỹ năng thực hành tốt Lí giải các vấn

đề sinh học, các đặc điểm cấu tạo, các quá trình sinh lí diễn ra trong cơ thể độngvật, cơ thể người vào thực tiễn một cách khoa học, chính xác Đó là cơ sở lýluận mà tôi chọn vấn đề này

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sang kiến kinh nghiệm

Ở Việt Nam, những vụ việc không may thiệt mạng vì ngộ độc khí, ngạtkhí khi ở trong phòng kín hoặc trong xe… Đã gần như liên tục xảy ra, nhất làkhi ở trong phòng điều hòa kín, ở bồn khí của các nhà máy hoặc ngạt khí khi hítphải khí thải độc như than tổ ong hay khí điều hòa…

Những khí độc gây ra các vụ chết người chủ yếu là CH4, CO, CO2

Ngộ độc khí CO là một tai nạn thường gặp nhất trong các loại ngộ độc khíđộc, thường gây tử vong và để lại di chứng thần kinh - tâm thần cao CO xâmnhập cơ thể chủ yếu qua đường hô hấp Các tổn thương đầu tiên của nhiễm độc

CO xảy ra với hệ thần kinh trung ương (vỏ não, nhân dưới vỏ não, đồi thị) kéotheo tổn thương cả thần kinh ngoại biên Bên cạnh sự phát triển các tổn thươngthần kinh, CO còn gây rối loạn tuần hoàn mạch, làm tăng tính thấm của mạchmáu, nhất là các mao mạch, gây xuất huyết ở hàng loạt các cơ quan: não, phổi,đường tiêu hóa Trên thực tế, có rất nhiều ca ngộ độc khí do sử dụng máy phátđiện hay sưởi ấm bằng than

Khi sử dụng máy phát điện hoạt động trong không gian kín vô cùng nguyhiểm Nó sẽ cháy yếm khí, sinh ra loại khí độc là CO, nhanh chóng chiếm chỗcủa ôxy, hít vào sẽ gây ngạt Nếu không cấp cứu kịp thời, để thiếu ôxy não lâudẫn đến hôn mê, tử vong, cứu được cũng sẽ sống đời sống thực vật do não bị tổnthương Đây là một chất khí không màu, không mùi, không gây kích thích, cókhả năng khuếch tán mạnh Nó thường xuất hiện trong khói của lò sưởi, bộ sưởicủa xe ôtô, động cơ ôtô, lò sưởi điện, lò nướng than, máy phát điện Khi nạnnhân nhận biết được mình bị nhiễm độc thì không còn khả năng phản kháng, gọicấp cứu

Nguy cơ ngộ độc khí cũng thường xảy ra ở các hầm mỏ, hố sâu, giếngđào Các nạn nhân chết vì thiếu ôxy và hít phải các khí tích tụ lại dưới đáyhồ/hầm, bể kín Những hoạt động chuyển hóa, phân hủy các chất hữu cơ làmbốc lên những luồng hơi chứa khí CO2, CH4 và các hợp chất lưu huỳnh Nhữngkhí này đều nặng hơn không khí nên tích tụ lại ở chỗ thấp, không gian kín vàhòa tan trong lớp nước bề mặt Ở những giếng khơi, không gian kín cũng dễ lànơi tích tụ nhiều khí CO2 Những vụ tai nạn chết người trong tình huống này xảy

ra chủ yếu do người đầu tiên xuống hầm kín rồi bị ngạt khí, ngất đi Nhữngngười sau không có kinh nghiệm, lao xuống ngay để cứu và cũng gặp cảnh ngộtương tự

Một tình huống nữa dễ gây ngộ độc khí là các phòng máy lạnh có quáđông người Tại Việt Nam, có những phòng học, phòng làm việc lắp máy lạnhnhưng số lượng người chật chội, máy lạnh chạy không đủ công suất Bên cạnh

đó, nhiều phòng máy lạnh không lắp đặt quạt hút, không khí trong phòng khôngluân chuyển kịp

Lượng người quá đông thở ra lượng khí CO2 lớn Khi chúng ta hít phảikhí do chính mình thải ra, lượng CO2 trong máu tăng Ban đầu nạn nhân có cảmgiác hô hấp bị kích thích như thở nhanh hơn, nhưng để lâu nạn nhân sẽ bị ứcchế, thở chậm dần và lịm đi Nhiều trường hợp tài xế ngủ quên trong xe hơi bị tửvong cũng do nguyên nhân như trên

- Các loại máy nổ như xe máy, xe ô tô, máy phát điện… khi hoạt động sẽ thải ra khí khí CO2 và khí CO sinh ra từ khí thải động cơ Đã có rất nhiều

trường hợp tử vong nổ xe máy trong nhà, nổ máy phát điện trong nhà

- Tình trạng nặng: Đau ngực, hồi hộp, mất định hướng, co giật, hôn mê,

rối loạn nhịp tim, tụt huyết áp, thiếu máu cơ tim, phỏng da, tiểu tiện, đại tiện không tự chủ Người ngoài có thể thấy nạn nhân bị ngất, khó thở, thở trào bọt hồng………

Đầu năm 2016, một bé gái 18 tháng tuổi tại Nghệ An tử vong do người nhà dùng than củi để sưởi ấm Bốn thành viên khác trong gia đình bị khó thở, sùi bọtmép, lơ mơ, rối loạn ý thức Trước đó, tại Thanh Hóa, một gia đình đốt than đặt trong nhà đóng kín cửa dẫn tới ba người chết ngạt, hai người nguy kịch, vì ngộ độc khói, khí than không thoát được ra ngoài

Trường hợp 6 người tử vong ở Quảng Ninh, nguyên nhân có thể do máyphát điện hoạt động trong môi trường phòng kín sẽ gây tác hại vô cùng nguyhiểm Nó sẽ cháy hết khí thở và tiếp tục sinh ra loại khí độc là khí CO, nhanhchóng chiếm chỗ của ô-xy, nếu người thường hít vào sẽ gây ngạt trong thời gianvài phút Đây chính là dạng ngạt tế bào, ngạt hệ thống đường thở, những trườnghợp này nếu không thoát ra ngoài và cấp cứu kịp thời, dẫn đến tình trạng thiếuô-xy não lâu dẫn đến hôn mê, tử vong Nhưng nếu có cấp cứu được cũng sẽ sốngđời sống thực vật do não bị tổn thương nặng nề do thiếu khí thở Vì vậy tôi lồngghép kĩ năng phòng tránh ngạt khí cho học sinh trung học cơ sở vào trong giảngdạy sinh học .

Với mong muốn giúp học sinh tích cực và chủ động trong việc tiếp thu chủ

đề này, từ đó các em có thể tự giải đáp những tò mò, thắc mắc của bản thân đồngthời có những hành trang cần thiết cho kĩ năng thoát hiểm của các em, tôi đãmạnh dạn thực hiện tìm hiểu thu thập thông tin, một số phương pháp dạy họclồng ghép nhằm khai thác có hiệu quả nội dung giáo dục kĩ năng sống cho họcsinh qua một số bài chương hô hấp ở sách giáo khoa sinh học 8 Đó là lý do tôi

chọn đề tài: “Lồng ghép kĩ năng phòng tránh ngạt khí cho học sinh THCS Xuân Cẩm qua chương trình hô hấp sinh học 8”.

Trước đây, khi bản thân tôi chưa áp dụng đề tài

bộ môn nói riêng và phương pháp học tập tích cực và tự lực nói chung, tạo cho

các em có cách nhìn một cách có hệ thống về sự tiến bộ khoa học và công nghệcủa xã hội mới đối với người lao động.

2.3 Các giải pháp đã áp dụng để giải quyết vấn đề

Để tạo cho học sinh có thao tác và kĩ năng thực hành tốt với môn sinh họclớp 8 trong nhà trường và có học sinh tham gia dự thi thực hành kĩ năng sốngtrong các cuộc thi do huyện tổ chức đạt hiệu quả cao theo tôi mỗi giáo viêngiảng dạy môn sinh học cần tìm ra cho mình một phương pháp dạy bồi dưỡngthích hợp với đối tượng học sinh theo nội dung sách giáo khoa hiện hành Quanhiều năm được nhà trường phân công dạy kĩ năng thực hành môn sinh học lớp

8 bước đầu đem lại kết quả đáng kể Dưới đây là một số biện pháp mà bản thântôi đã áp dụng trong công tác giáo dục kĩ năng sống cho học sinh qua thực hànhmôn sinh học 8 trong những năm qua theo tôi là hiệu quả:

CHƯƠNG IV HÔ HẤP

Bài 21 : HOẠT ĐỘNG HÔ HẤP

* Hoạt động 1: Tìm hiểu sự thông khí ở phổi

- GV yêu cầu HS quan sát H21.1; H21.2 và đọc thông tin, thảo luận các câu hỏi: + Các cơ lồng ngực đã phối hợp hoạt động như thế nào để tăng giảm thể tíchlồng ngực?

+ Dung tích phổi khi hít vào, thở ra bình thường và gắng sức có thể phụ thuộcvào các yếu tố nào?

HS quan sát H21.1; H21.2 và đọc thông tin, thảo luận sau đó trình bày, nhậnxét, bổ sung

- GV nhận xét và yêu cầu HS rút ra kết luận

- GV giảng giải thêm: bình thường trong phổi luôn có một lượng khí nhất địnhgọi là khí cặn

- GV yêu cầu HS đọc kết luận chung

* Hoạt động 2: Tìm hiểu sự trao đổi khí ở phổi và tế bào

- GV yêu cầu HS quan sát H21.4 và đọc thông tin , thảo luận:

+ Sự trao đổi khí ở phổi và tế bào thực hiện theo cơ chế nào?

+ Nhận xét thành phần khí ôxi và khí cacbonnic khi hít vào và thở ra? Do đâu

có sự chênh lệch đó?

-HS quan sát H21.4 và đọc thông tin, thảo luận sau đó trình bày, nhận xét, bổsung

- GV nhận xét và yêu cầu HS tự rút ra kết luận

- GV giảng giải thêm: Lồng ghép kĩ năng sống tránh ngạt khí có minh họa bằng tranh ảnh trên máy chiếu

+ Sự trao đổi khí ở phổi thực chất là sự trao đổi giữa mao mạch phế nang vớiphế nang nồng độ khí ôxi trong mao mạch thấp còn khí cacbonnic cao và ngượclại

+ Sự trao đổi khí ở tế bào là sự trao đổi giữa tế bào và mao nạch đến tế bào,nồng độ khí ôxi trong mao mạch cao, khí cacbonnic thấp và ngược lự trao đổikhí ở phổi sẽ bất thường khi có các nguyên nhân sau: Ngộ độc khí thường là

do khí CO, sản phẩm cháy không hoàn toàn của các chất có chứa

cacbon Nguồn nhiễm phổ biến nhất là sử dụng các nhiên liệu cócacbon (than, củi, xăng, dầu ) để đốt (bếp, lò sưởi, chạy độngcơ ) ở nơi có thông khí kém (phòng kín, khu vực ít lưu thông khí).

CO là khí không màu, không mùi, không vị, khuếch tán mạnh,không gây kích thích, có tỉ trọng xấp xỉ tỉ trọng không khí CO gâyngạt hệ thống, giảm khả năng vận chuyển oxy đến tế bào, giảmsức co bóp cơ tim, rối loạn chức năng tế bào, ức chế co bóp cơtim Ngộ độc khí có thể gây tử vong nhanh chóng Di chứng thầnkinh - tâm thần nặng nề khi xuất viện chiếm tới 4-40% Thai nhi,người cao tuổi, người có bệnh lý mạch vành, mạch máu não nguy

cơ bị ngộ độc cao hơn

Xử trí ban đầu vẫn là hướng đến đường thở, ổn định hô hấp

và tuần hoàn Nhanh chóng mở rộng cửa, làm thông thoáng khí,đưa bệnh nhân ra khỏi nơi nhiễm độc (lưu ý đảm bảo an toàn chongười cấp cứu) Nếu bệnh nhân thở yếu, ngừng thở cần hô hấpnhân tạo bằng phương tiện hiện có tại chỗ, cung cấp oxy 100%