Một số kinh nghiệm sử dụng hiệu quả phương pháp dạy học dự án trong môn sinh học 9 ở trường THCS thị trấn, thường xuân

MỤC LỤCSỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THƯỜNG XUÂN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ KINH NGHIỆM SỬ DỤNG HIỆU QUẢ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC DỰ ÁN TRONG MÔN SINH 9 Ở TRƯỜN

MỤC LỤC

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THƯỜNG XUÂN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ KINH NGHIỆM SỬ DỤNG HIỆU QUẢ

PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC DỰ ÁN TRONG MÔN SINH 9

Ở TRƯỜNG THCS THỊ TRẤN THƯỜNG XUÂN

Người thực hiện: Nguyễn Thị Hằng Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường THCS Thị Trấn.

SKKN thuộc môn: Sinh học

THANH HÓA, NĂM 2020

8 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 3

9 2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng SKKN 5

10 2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 6

11 2.4 Hiệu quả của SKKN đối với hoạt động dạy học 14

1.1 Lí do chọn đề tài

Mỗi học sinh đều có tài năng và năng khiếu theo những hướng khác nhau.Nhưng làm thế nào để phát triển những trí tuệ tiềm ẩn của học sinh thì là mộtvấn đề khó khăn Phương pháp dạy học dự án – nơi khuyến khích các phongcách học khác nhau, phát triển các kỹ năng cần thiết của thế kỷ 21 đã trả lờiđược vấn đề này Chính vì ưu điểm của phương pháp này mà hiện nay, trongnhững năm gần đây, để đáp ứng nhu cầu phát triển Giáo dục – Đào tạo, bên cạnhviệc vận dụng các phương pháp dạy học tích cực trong hệ thống phương phápthì phương pháp dạy học dự án được nhiều trường học rất chú trọng

So với các phương pháp truyền thống, giáo viên phải cố gắng diễn giảng,gợi mở nhưng chỉ có một số học sinh tiếp thu được còn lại đa số học sinh trở nênthụ động, ỷ lại, và kiến thức không nhớ được lâu Phương pháp dạy học dự án,một trong những phương pháp dạy học tích cực phương pháp này hướng họcsinh là trung tâm, học sinh tích cực và nhớ bài lâu, và đó cũng là luôn là mụctiêu của tôi, đối với môn Sinh học, tôi nhận thấy rằng nội dung kiến thức rất gầngũi với thiên nhiên, gắn liền với thực tiễn đời sống, có rất nhiều phương phápphù hợp để giảng dạy tùy theo từng dạng bài, trong đó có phương pháp dạy học

dự án Tôi đã tiến hành soạn giảng và dạy thử một số tiết trong năm học vừa qua

và đạt được kết quả rất khả quan, học sinh rất hứng thú, yêu thích môn học hơnrất nhiều

Đây chính là động lực khiến cho tôi nghiên cứu về đề tài này trong năm

học 2019 - 2020 Từ đó, tôi tiến hành viết sáng kiến với nội dung: Một số kinh

nghiệm sử dụng hiệu quả phương pháp dạy học dự án bài 54" Ô nhiễm môi trường" trong môn sinh học 9 ở trường THCS Thị Trấn Thường Xuân.

1.2 Mục đích nghiên cứu

Những phương pháp dạy học cũ đã trở nên quen thuộc, thậm chí một sốphương pháp còn trở nên nhàm chán nếu áp dụng liên tục, việc học sinh đượclàm chủ tri thức, được đóng vai là thầy cô giáo đứng trước tập thể lớp báo cáosản phẩm đã được nhóm và bản thân chuẩn bị sẵn sàng với tinh thần phấn khởi,đầy nhiệt huyết Sản phẩm các em thu thập được dưới sự định hướng của giáoviên, các kiến thức gắn liền thực tiễn làm cho bài học trở nên sinh động Tuynhiên để chuẩn bị một tiết dạy thành công, có thể gặp những thuận lợi và khókhăn nhất định

Động viên, khích lệ đồng nghiệp hăng hái và tăng cường thực hiện DHTH

kết hợp với DH định hướng PTNL; đồng thời cùng nhau trao đổi, thảo luận, chia

sẻ kinh nghiệm giữa các đồng nghiệp cùng cơ quan và trên “trường học kết nối”.Trau dồi KT và KN cho bản thân và đồng nghiệp để chuẩn bị tốt cho việc thực

hiện theo chương trình và sách giáo khoa mới và mô hình trường học Việt Nam mới.

Giúp cho giờ học trở nên sinh động, hấp dẫn, tạo hứng thú đối với HSPhát huy tối đa khả năng tư duy, óc sáng tạo, tinh thần và ý thức trong hợp tácnhóm của các em Tạo điều kiện nhiều hơn cho các em được thể hiện bản thântrước tổ nhóm, trước lớp các em có cơ hội phát huy tối đa tiềm năng của mình,phát triển toàn diện về phẩm chất và năng lực

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Trong phạm vi đề tài này tôi sẽ tìm hiểu, NC một cách tổng thể về PPDHtheo dự án

Tìm các biện pháp và giải pháp để sao cho PPDH dự án có hiệu quả, phùhợp với thực tiễn Giúp cho việc PPDH theo dự án trở nên phù hợp, đơn giản, dễthực hiện hơn, cụ thể là với bộ môn sinh học lớp 9

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Với đề tài này, tôi sử dụng các phương pháp: phương pháp nghiên cứu cơ

sở của vấn đề; phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin; phươngpháp thống kê xử lý số liệu

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

2.1.1 Cơ sở lý luận về Phương pháp dạy học dự án

Khái niệm dự án ngày này là một dự định, một kế hoạch trong đó cần xác

định rõ mục tiêu, thời gian, tài chính, nhân lực, vật lực và cần được thực hiện đểđạt được mục tiêu đề ra Dự án được thực hiện trong những điều kiện xác địnhmang tính tổng thể và có tính phức hợp

Dự án học tập là một nhiệm vụ trong dạy học theo dự án, trong đó mục tiêucủa dự án là mục tiêu của dạy học Ví dụ: Sản phẩm là mục tiêu của dự án trongthực tiễn, còn đối với dự án học tập, sản phẩm chỉ là phương tiện để đạt đượcmục tiêu dạy học Quy mô của dự án học tập nhỏ hơn dự án trong thực tiễn Dự

án học tập do người học thực hiện Vì vậy khi thiết kế một dự án học tập vừaphải dựa vào đặc điểm và tiến trình của một dự án nói chung và vừa phải dựavào quan điểm của lí luận dạy học

2.1.2 Khái niệm dạy học theo dự án Bản chất của phương pháp dạy học dự án

a Khái niệm dạy học theo dự án:

Dạy học theo dự án là một phương pháp học tập lấy học sinh làm trungtâm, hướng học sinh đến việc lĩnh hội kiến thức và kỹ năng thông qua việc đóngmột hay nhiều vai để giải quyết vấn đề (gọi là dự án) mô phỏng những vấn đề cóthật ở xã hội chúng ta Những hoạt động này giúp học sinh thấy được kiến thức

cần học có ý nghĩa hơn Học qua phương pháp “học để khám phá”, “ làm giàukiến thức”, tránh cách dạy học “ Giáo viên nói, học sinh nghe” Học sinh đượcchủ động thông qua tìm tòi và khám phá, có cơ hội tiếp cận và trình bày những ýtưởng và kinh nghiệm mới mẻ.

2.1.3 Mục tiêu của dạy học dự án:

- Dạy học theo dự án hướng tới vấn đề của thực tiễn, gắn kết nội dung họcvới cuộc sống thực tế

- Phát triển cho học sinh kỹ năng phát hiện và giải quyết vấn đề; các kỹnăng phân tích, tổng hợp, đánh giá

- Rèn luyện cho các em nhiều kỹ năng khác như kỹ năng tổ chức kiến thức,các kỹ năng sống, kỹ năng hợp tác nhóm, kỹ năng giao tiếp,

- Cho phép học sinh làm việc “một cách độc lập” để hình thành kiến thức

và cho ra những kết quả thực tế

- Nâng cao kỹ năng công nghệ thông tin vào quá trình học tập và cho ra sản phẩm

2.1.4 Ý nghĩa của dạy học dự án:

- Dạy học dự án giúp học sinh phát triển các kỹ năng cho cuộc sống trongmột xã hội công nghệ cao dựa trên tri thức Ngoài những kỹ năng cơ bản nhưđọc, viết, tính toán, học sinh cần có kỹ năng làm việc nhóm, giải quyết vấn đềnghiên cứu thu thập, quản lý thời gian, tổng hợp thông tin, sự dụng công cụ trợgiúp, năng lực thẩm mỹ, Với sự kết hợp các kỹ năng này, học sinh trở thànhchủ nhân thực sự và quản lý trực tiếp quá trình học của các em, được địnhhướng và hướng dẫn bởi giáo viên

- Bằng cách đưa nội dung cuộc sống thực tế và công nghệ vào trongchương trình thông qua dạy học sự án, học sinh được khuyến khích để trởthành một người làm việc độc lập, có tư duy phản biện và là con người họctập suốt đời

- Dạy học dự án không chỉ là một cách học, nó là một cách để làm việccùng nhau, nếu học sinh học cách tự chịu trách nhiệm về việc học của mình, các

em sẽ học được cách làm việc với người khác trong cuộc sống

- Dạy học dự án thích hợp với những học sinh có các phong cách học tập

khác nhau, bởi mỗi HS đều có tích lũy kiến thức của mình thông qua các bốicảnh và hoàn cảnh khác nhau.

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.

2.2.1 Về phía giáo viên.

- Dạy học theo dự án đòi hỏi giáo viên phải có những kỹ năng để thực hiệnthành công:

+ Giáo viên cần lên kế hoạch, nội dung dự án khá công phu, sắp xếp thờigian cho hợp lý

+ Cần phải trao dồi những kỹ năng sống, am hiểu thực tế Có trái tim tâmhuyết với nghề và phải sáng tạo

- Dạy học theo dự án đòi hỏi sự thay đổi tư duy của cả giáo viên và họcsinh, cách thức học và dạy mới sẽ là một thử thách, bởi phương pháp dạy họctruyền thống đã in sâu trong cách dạy và học của thầy và trò

- Thời gian cần chuẩn bị và tiến hành dạy và học dự án đòi hỏi nhiều hơn,trong khi quỹ thời gian dành cho dạy học dự án trong chương trình chính khóachưa có, vì vậy giáo viên sẽ gặp không ít khó khăn và hơi lúng túng khi áp dụng

- Việc tổ chức học mới lạ, học sinh còn bỡ ngỡ nhất là trường THCS nhiềuhọc sinh có học lực yếu nên việc tự học, tự sáng tạo, tự nghiên cứu còn yếu Vìvậy, học sinh phải có năng lực học đồng đều, có tính sáng tạo và có kỹ năngcông nghệ thông tin

2.2.2 Về phía học sinh.

Khi khảo sát đối với HS khối lớp 9 đầu năm học 2018– 2019 tại trườngTHCS Thị Trấn tôi nhận thấy phần lớn các em còn thiếu các KN cần thiếtcho việc tổ chức dự án Nhiều em còn rất rụt rè, e ngại và thiếu tự tin khitrình bày ý kiến trước tổ, trước lớp Phần đa các em có hoạt động thực tế,trải nghiệm ở địa phương và gia đình khi tham gia vào các công việc hàngngày ở nhà Tuy nhiên điều này cũng có hạn chế ở chỗ các em thiếu thờigian đầu tư cho việc tự học; việc chuẩn bị bài cho giờ học chưa đảm bảo,tinh thần phối hợp tham gia còn thấp và thiếu các tài liệu cũng như thiếuhiểu biết thực tế… Qua điều tra tôi thu được một số thông tin cơ bản về HSnhư sau:

Kết quả khảo sát mức độ lôi cuốn hs yêu thích môn học đầu năm học 2018- 2019 môn sinh khối 9 (68 học sinh):

% Hứng thú ít % Hứng thú %

Rất hứng thú

%

Những thông tin trên đã phản ánh thực trạng khó khăn cả về phía GV và

HS của nhà trường trong việc tổ chức DHTH Chính vì vậy cần phải có giảipháp thật phù hợp và khoa học mới mong việc DH có hiệu quả

2.3 Các biện pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

2.3.1 Quy trình dạy học dự án

Quy trình thực hiện dạy học dự án gồm 3 bước:

* Bước 1: Lập kế hoạch (Xây dựng ý tưởng, lựa chọn chủ đề, xây dựng tiểu

chủ đề, lập kế hoạch các nhiệm vụ học tập)

- Giáo viên đề xuất ý tưởng về đề tài của dự án học tập, đề tài này có thểnảy sinh từ sáng kiến của giáo viên, học sinh hoặc nhóm học sinh Học sinh làngười quyết định lựa chọn đề tài, nhưng phải đảm bảo nội dung phù hợp vớimục đích học tập, phù hợp với chương trình và điều kiện thực tế

- Giáo viên chia nhóm, giao nhiệm vụ cho các nhóm học sinh và những yếu

tố khác liên quan đến dự án Trong công việc này, giáo viên là người đề xướngnhưng cũng cần tạo điều kiện cho học sinh chọn nhóm làm việc

- Giáo viên hướng dẫn học sinh lập kế hoạch thực hiện dự án, trong đó họcsinh cần xác định chính xác chủ đề, mục tiêu và những công việc cần làm, kinhphí, thời gian và phương pháp thực hiện

* Bước 2: Thực hiện dự án (Thu thập thông tin, thực hiện điều tra, thảo luận với các thành viên khác, tham vấn giáo viên hướng dẫn)

- Giai đoạn này, dưới sự giúp đỡ của giáo viên học sinh tập trung vào việcthực hiện nhiệm vụ được giao với các hoạt động: như đề xuất phương án giảiquyết và kiểm tra, nghiên cứu tài liệu, tiến hành các thí nghiệm, trao đổi và hợptác với các thành viên trong nhóm

Trong dự án, GV cần tôn trọng các kế hoạch đã xây dựng ở các nhóm, cầntạo điều kiện cho học sinh trao đổi, thu thập tài liệu, tìm kiếm thông tin Cácnhóm thường xuyên cùng nhau đánh giá công việc, chỉnh sửa để đi tới đích,Giáo viên tạo điều kiện cho việc làm chủ hoạt động học tập của học sinh vànhóm học sinh, quan tâm đến phương pháp học của học sinh, khuyến khích họcsinh tạo ra một sản phẩm học tập cụ thể và có chất lượng

* Bước 3: Tổng hợp kết quả

- Học sinh thu thập kết quả, công bố sản phẩm trước lớp Sau đó, giáo viên

và học sinh tiến hành đánh giá, gồm:

+ Học sinh tự đánh giá: Học sinh tự nhận xét quá trình thực hiện dự án, và

Để tiến hành cho một dự án của giáo viên và học sinh, cần thực hiện đầy đủcác bước theo quy trình chung của dạy học theo dự án Cụ thể với dạng bài vềmôi trường, tôi cần chuẩn bị các bước sau:

a Tìm ý tưởng dự án: Từ nội dung bài học, giáo viên suy nghĩ về ý tưởng

của dự án, những vấn đề thế giới đang quan tâm (ô nhiễm môi trường, biến đổikhí hậu, suy giảm đa dạng sinh học, ) Dạng bài này lồng ghép liên hệ thực tếrất nhiều thuộc dạng bài liên môn ( hóa học, sinh học, vật lý…) hơn nữa nhưchúng ta thấy môi trường sống của chúng ta đang ngày càng ô nhiễm nặng nềđang rung lên hồi chuông cảnh báo, chính vì vậy dạng bài này dạy học theophương pháp dạy học dự án là hết sức hợp lý và hiệu quả, giúp các em học sinh

tự tìm ra nguyên nhân ô nhiễm môi trường và tác hại của việc ô nhiễm môitrường đến chính cuộc sống của con người để từ đó các em đề ra những biệnpháp bảo vệ môi trường thật hiệu quả Còn những kiến thức lý thuyết thôngthường, chúng ta có thể dạy theo các phương pháp truyền thống khác

b Xác định mục tiêu của dự án: Sau khi hình thành ý tưởng, giáo viên xác

định mục tiêu của dự án, bao gồm mục tiêu về kiến thức, kỹ năng, thái độ, trong

đó chú ý đến các hoạt động học tập với tư duy bậc cao như phân tích, tổng hợp,đánh giá

c Xây dựng bộ câu hỏi định hướng: Đây là bước quan trọng của việc thiết

kế dự án, nó giúp học sinh tập trung vào những hoạt động học tập chủ yếu.Thông qua những câu hỏi gợi ý, có tính mở, buộc học sinh phải tư duy về nhữngvấn đề cần phải giải quyết Có thể là câu hỏi khái quát, câu hỏi bài học hay câuhỏi nội dung

d Thiết kế dự án: Sau khi xây dựng bộ câu hỏi định hướng, tôi đưa ra dự

án gồm: mục tiêu, công việc chính, địa điểm thực hiện và sản phẩm cần xâydựng Sản phẩm dự án có thể là bài trình diễn, có thể là bài báo cáo bằng tranhảnh sinh động, có thể là tờ rơi,

e Kế hoạch của giáo viên và học sinh: Để tổ chức tốt dạy học dự án và

đảm bảo học sinh tham gia tích cực, tôi đã lên kế hoạch dạy học cho dự án củamình, trong đó mục đích của dự án phải bám sát mục tiêu bài học còn kế hoạchcủa học sinh lá kế hoạch thực hiện dự án: mục tiêu, thời gian, ở đâu, cần gì về cơ

sở vật chất, tài chính, các chuyên gia tư vấn (có thể là cô giáo hoặc anh chị, phụhuynh, )

g Tài liệu hỗ trợ: tôi cần chuẩn bị tài liệu để hỗ trợ học sinh: nội dung bài

học, các nguồn tham khảo, mẫu phiếu phân công nhiệm vụ cho các thành viêntrong nhóm, phiếu đánh giá,

Ngoài ra để thành công, tôi cần chuẩn bị tốt các cơ sở vật chất như phòngchiếu, chuẩn bị máy chiếu nếu cần

2.3.3 Vận dụng triển khai dạy học theo dự án trong môn Sinh học 9:

Tôi đã chọn hai lớp có trình độ nhận thức tương đương để thử nghiệmphương pháp mới, lớp 9A là lớp thí nghiệm áp dụng phương pháp dạy học dựán; trong khi đó lớp đối chứng là lớp 9B với phương pháp truyền thống

Sau đây là một minh họa điển hình khi tôi triển khai dạy học dự án một sốtiết trên lớp học thí nghiệm:

BÀI 54: Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG

Dự án “Tìm hiểu về ô nhiễm môi trường - Các tác nhân

chủ yếu gây ô nhiễm ”

I/ MỤC TIÊU.

1 Kiến thức:

- Nêu được khái niệm ô nhiễm môi trường

- Nêu được một số chất gây ô nhiễm môi trường: Các khí công nghiệp,thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ, các tác nhân gây đột biến

- Nêu được hậu quả của ô nhiễm ảnh hưởng tới sức khỏe và gây ra nhiềubệnh tật cho con người và sinh vật

2 Kỹ năng:

- Thu thập và xử lý thông tin

- Tìm kiếm thông tin trên mạng

- Ứng dụng công nghệ thông tin trong học tập

- Hợp tác ửng xử giao tiếp trong hoạt động nhóm

- Trình bày báo cáo trước đám đông

- Phân tích, đánh giá sản phẩm

3 Thái độ:

- Nâng cao ý thức học tập, hợp tác nhóm

- Độc lập, tự giác và chịu trách nhiệm trước nhóm

- Yêu thích bộ môn, có ý thức bảo vệ môi trường

- Sống hoà hợp với thiên nhiên, thể hiện tình yêu đối với thiên nhiên; có ýthức tìm hiểu và sẵn sàng tham gia các hoạt động tuyên truyền, chăm sóc, bảo vệthiên nhiên; phê phán những hành vi phá hoại thiên nhiên

4 Nội dung trọng tâm của bài học:

- Khái niệm ô nhiễm môi trường

- Các tác nhân chủ yếu gây ô nhiễm

5 Định hướng phát triển năng lực:

a Năng lực chung:

* Nhóm năng lực làm chủ và phát triển bản thân

- Năng lực tự học, tự giải quyết vấn đề

+ Học sinh tự lập được kế hoạch học tập, nghiên cứu bài học ở nhà

+ Xác định, thực hiện nhiệm vụ học tập, tự tìm tòi nguồn tài liệu nhằm giảiquyết các vấn đề liên quan đến bài học

* Nhóm năng lực về quan hệ xã hội:

- Năng lực giao tiếp: Biết diễn đạt ý của mình một cách tự tin và lắng nghe

ý kiến của các bạn trong nhóm

- Năng lực hợp tác: Hợp tác cùng các thành viên trong nhóm để hoàn thànhnhiệm vụ được giao

b Năng lực chuyên biệt:

- Năng lực kiến thức sinh học: Trình bày được ô nhiễm môi trường là gì?Phát hiện được các tác nhân gây ô nhiễm môi trường, mối quan hệ giữa các hoạtđộng trong công nghiệp, sinh hoạt và trong đời sống dẫn đến ô nhiễm và hậu quảcủa chúng

- Năng lực nghiên cứu khoa học: Tìm hiểu kiến thức liên quan đến chủ đề ônhiễm môi trường từ SGK và các tài liệu tham khảo

II/ CÁC BƯỚC THỰC HIỆN

1/ Công tác chuẩn bị của giáo viên:

- Soạn kế hoạch, phiếu hướng dẫn nghiên cứu, phiếu ghi thang điểm đánh