Một số biện pháp hướng dẫn quan sát tìm ý để rèn kĩ năng làm văn tả cảnh cho học sinh lớp 5 trường tiểu học yên nhân 2

Lí do chọn đề tài Như chúng ta đã biết, dạy Tập làm văn nói chung và văn tả cảnh nói riêng là dạy học sinh cách nhìn nhận cuộc sống xung quanh trong thực tế vốn có của nó với cảm xúc thự

Mục lục

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THƯỜNG XUÂN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ BIỆN PHÁP HƯỚNG DẪN QUAN SÁT TÌM Ý ĐỂ RÈN KĨ NĂNG LÀM VĂN TẢ CẢNH CHO HỌC SINH LỚP

5 TRƯỜNG TIỂU HỌC YÊN NHÂN 2

Người thực hiện: Lê Thị Sáu Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Yên Nhân 2 SKKN môn : Tiếng Việt

THANH HÓA NĂM 2020

1.1 Lí do chọn đề tài

1.2 Mục đích nghiên cứu

1.3 Đối tượng nghiên cứu

1.4 Phương pháp nghiên cứu

2 2 2

2

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh

nghiệm

2.3 Các biện pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm với hoạt động giáo

dục, bản thân và nhà trường

2 2 3 5 14 3

3 Kết luận, kiến nghị

3.1 Kết luận

3.2.Kiến nghị

14 14 15

1 Mở đầu

1.1 Lí do chọn đề tài

Như chúng ta đã biết, dạy Tập làm văn nói chung và văn tả cảnh nói riêng

là dạy học sinh cách nhìn nhận cuộc sống xung quanh trong thực tế vốn có của

nó với cảm xúc thực của các em, giúp học sinh có thói quen quan sát, biết phát hiện những điều mới mẻ, thú vị về thế giới xung quanh; biết truyền những rung cảm của mình vào đối tượng miêu tả; biết sử dụng những từ ngữ có giá trị biểu cảm, những câu văn sáng rõ về nội dung, chân thực về tình cảm để thể hiện sự nhìn nhận ấy trong bài viết của mình Một bài văn hay là một bài văn mà khi người đọc thấy hiện ra trước mắt mình cảnh vật, đồ vật,…cụ thể, sống động như

nó vẫn tồn tại trong thực tế cuộc sống Vì vậy, trong quá trình dạy học, thầy cô

đã luôn cố gắng học hỏi, tìm tòi, sáng tạo, đổi mới phương pháp dạy học để có những giờ dạy hay, đem lại niềm vui và hứng thú cho học sinh.

Tuy nhiên trong thực tế, việc dạy và học phân môn tập làm văn ở Tiểu học hiện nay còn gặp không ít khó khăn Bởi dạy học Tập làm văn là một vấn đề vô cùng quan trọng và khó Nó đòi hỏi học sinh phải thực sự có năng khiếu mới có

kĩ năng viết văn, nhưng thực tế rất ít học sinh có khả năng này, còn lại hầu như các em chưa đạt được mục tiêu đề ra Trong đó, khó nhất đối với học sinh là văn

tả cảnh, nhiều em chưa biết nói, viết theo cách cảm, cách nghĩ của mình mà bài viết thường có nội dung cơ bản na ná giống nhau vận dụng rập khuôn theo gợi ý của thầy cô hoặc bài văn mẫu Bài văn thường mang tính liệt kê, kể lần lượt từng phần của cảnh được tả, chưa biết miêu tả cảnh ở trong không gian và khoảng thời gian khác nhau Cách tả thường ước lệ chung chung hời hợt khiến người đọc có cảm giác các em tả mà chưa từng quan sát Thậm chí bài viết còn nghèo nàn, dùng từ chưa chính xác, câu còn lộn xộn chưa hay, lặp ý, bố cục thiếu chặt chẽ, chưa thể hiện được trình tự miêu tả, chưa bộc lộ được cảm xúc, chưa biết cách sử dụng từ gợi tả, gợi cảm khi viết khiến cho bài văn thiếu hình ảnh, thiếu

độ chân thực Các sự vật mà các em tả thường ở trong trạng thái tĩnh, không có hồn, thiếu sức sống

Điều này cũng dễ hiểu vì ở lứa tuổi của các em vốn sống và vốn kiến thức còn hạn hẹp Khi giảng dạy hay bồi dưỡng, giáo viên thường cho học sinh học các bài văn mẫu, dập khuôn nên khi gặp những đề khác lạ, học sinh thường bị ngợp, không viết được

Đứng trước thực tế đó, là một giáo viên trực tiếp giảng dạy qua nhiều năm, tôi luôn trăn trở: “ Làm thế nào để giúp các em yêu thích môn Tiếng Việt, thích làm văn? Giúp các em có điều kiện tiếp cận với vẻ đẹp của thiên nhiên đất nước? Giúp các em có cơ hội bộc lộ cảm xúc của cá nhân, mở rộng tâm hồn và phát triển nhân cách cho các em?” Bản thân tôi đã nghiên cứu và thực hiện thành

công sáng kiến“Một số biện pháp hướng dẫn học sinh quan sát, tìm ý để học tốt văn tả cảnh ở lớp 5A Trường Tiểu học Yên Nhân 2”.

1.2 Mục đích nghiên cứu

Tạo điều kiện cho học sinh tiếp cận với vẻ đẹp của thiên nhiên đất nước, bộc lộ cảm xúc của cá nhân, mở rộng tâm hồn và phát triển nhân cách Giúp các

em yêu thích môn Tiếng Việt, thích học làm văn

Rèn các kỹ năng phân tích đề, quan sát đối tượng miêu tả, lập dàn ý trong bài văn tả cảnh, xây dựng các đoạn văn và liên kết các đoạn văn thành bài văn hoàn chỉnh để học tốt văn tả cảnh, góp phần nâng cao chất lượng dạy học Tập làm văn cũng như chất lượng giáo dục toàn diện ở đơn vị

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Biện pháp hướng dẫn học sinh quan sát, tìm ý để học tốt văn tả cảnh ở lớp 5A Trường Tiểu học Yên Nhân 2”

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết và thực tiễn

- Phương pháp quan sát, trực quan

- Phương pháp luyện tập, thực hành

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

Miêu tả là thể loại văn dùng lời nói, bài viết có hình ảnh cảm xúc làm cho người đọc người nghe hình dung một các rõ nét, cụ thể về người, vật, cảnh vật,

sự vật, sự việc, con vật như vốn có của nó trong đời sống Một bài văn miêu tả hay không những chỉ thể hiện rõ nét, chính xác sinh động được đối tượng miêu

tả mà còn phải thể hiện trí tưởng tượng, cảm xúc và đánh giá của người viết đối với đối tượng miêu tả

Tả cảnh là gợi tả những bức tranh về thiên nhiên hay cảnh sinh hoạt gợi ra trước mắt người đọc về đặc điểm từng nét riêng của cảnh

Yêu cầu tả cảnh:

- Xác định đối tượng miêu tả: Cảnh nào? Ở đâu? Vào thời điểm nào?

- Quan sát lựa chọn được những hình ảnh tiêu biểu

- Trình bày những điều quan sát được theo một thứ tự

Bố cục bài văn tả cảnh:

- Mở bài: Giới thiệu cảnh được tả

- Thân bài: Tập trung tả cảnh vật chi tiết theo một thứ tự nhất định, có thể ở một số trường hợp sau:

+ Từ khái quát đến cụ thể (hoặc ngược lại)

+ Không gian từ trong ra ngoài (hoặc ngược lại)

+ Không gian từ trên xuống dưới (hoặc ngược lại)

- Kết bài: Nêu cảm tưởng về cảnh vật đó

Tập làm văn là sản phẩm thể hiện rõ vốn hiểu biết, đời sống, trình độ văn hoá của học sinh mang tính tổng hợp và sáng tạo cao Tổng hợp các kiến thức,

kĩ năng từ các phân môn Tập đọc, Kể chuyện, Chính tả, Luyện từ và câu, để viết nên một bài Tập làm văn

Để dạy - học có hiệu quả văn tả cảnh nhất thiết người giáo viên phải dạy tốt Tập đọc, Kể chuyện, Chính tả, Luyện từ và câu Vì trong các bài đọc, trong câu chuyện, trong các bài tập luyện từ và câu thường xuất hiện các đoạn văn, khổ thơ có nội dung miêu tả rất rõ về cảnh vật, thiên nhiên, con người, Bài Tập làm văn nếu không sáng tạo sẽ trở thành một bài văn khô cứng, góp nhặt của

người khác, nội dung bài văn sẽ không hồn nhiên, trong sáng, mới mẻ như tâm hồn của các tác giả nhỏ tuổi

Trong Chương trình, các bài làm văn gắn với chủ điểm của đơn vị học Quá trình thực hiện các kỹ năng phân tích đề, tìm ý, quan sát, viết đoạn là những cơ hội giúp học sinh mở rộng hiểu biết về cuộc sống theo các chủ điểm đã học Học các tiết Tập làm văn, học sinh có điều kiện tiếp cận với vẻ đẹp của con người, thiên nhiên qua các bài, đoạn văn điển hình

Nội dung các bài học trong phân môn Tập làm văn lớp 5 là sự tiếp nối và nâng cao, mở rộng Các em được học tiếp văn miêu tả trong đó bao gồm tả cảnh,

tả người, tả cây cối, tả con vật

Với bài hình thành kiến thức, được hướng dẫn theo từng phần nhận xét một bài văn miêu tả mới Đồng thời các em còn được hướng dẫn, nhận xét bài văn miêu tả khá dài để học sinh rút ra ghi nhớ rồi tiếp tục vận dụng ghi nhớ để nhận xét cấu tạo của bài văn miêu tả

Với bài thực hành luyện tập được trình bày theo thứ tự hướng dẫn chuẩn

bị, hướng dẫn làm bài, hướng dẫn hoàn chỉnh bài Hầu hết các tiết luyện tả cảnh phần hướng dẫn chuẩn bị là những bài văn miêu tả yêu cầu học sinh tìm hiểu theo mục tiêu làm cơ sở chuẩn bị cho nửa tiết còn lại lập dàn ý hoặc viết bài

Đây là điều kiện thuận lợi cho học sinh làm văn miêu tả, đặc biệt là đối với học sinh có năng khiếu, các em được chuẩn bị lập dàn ý ở cuối tiết học này, đến cuối tiết học sau mới viết bài Nhưng đối với học sinh khó khăn về học tập các em lại mau quên, không chăm học nên kết quả làm bài sẽ khó đạt yêu cầu Tuy vậy cũng có một vài tiết thực hành hoàn chỉnh ngay trong tiết học

Tổ chức cho học sinh quan sát đối tượng miêu tả là một công việc thuận về nguyên tắc khi dạy học văn miêu tả Trên cơ sở thu nhận trực tiếp các nhận xét, ấn tượng, cảm xúc giúp cho việc quan sát tốt hơn Từ đó hiểu biết kỹ năng về văn miêu tả được hình thành một cách tự giác chủ yếu qua con đường thực hành

Để có một một bài văn hoàn chỉnh, giáo viên dẫn dắt, giúp đỡ, khuyến khích động viên các em thể hiện qua từng bước như sau:

Bước 1: Tìm hiểu đề

Bước 2: Quan sát tìm ý

Bước 3: Sắp xếp ý (lập dàn ý)

Bước 4: Viết bài hoàn chỉnh

Bước 5: Kiểm tra lại bài (Đánh giá kết quả, rút kinh nghiệm)

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

2.2.1 Đặc điểm tình hình của lớp

Năm học 2018-2019, lớp 5A có 25 học sinh Trong đó có 12 học sinh nam, 13 học sinh nữ, tất cả các em đều là người dân tộc Thái sinh sống ở 5 thôn bản trong xã nhưng có đến 4 thôn bản cách xa trường từ 3  7 km đường rừng

đi lại khó khăn lại phải qua khe, qua suối vì vậy vào mùa mưa lũ gặp rất nhiều khó khăn cho việc duy trì số lượng, nâng cao chất lượng Số ít học sinh có hoàn cảnh gia đình phức tạp như: bố mẹ ly hôn, mồ côi hoặc gia đình thường xuyên thay đổi chỗ ở, bố mẹ đi làm ăn xa gửi con ở với ông bà hoặc cô, dì, chú, bác Thiếu sự chăm sóc, nhắc nhở của bố mẹ, ông bà thường cưng chiều với quan

niệm “trời sinh voi, trời sinh cỏ” là nguyên nhân các em chưa có ý thức học tập

và đi học thất thường

Số phụ huynh muốn quan tâm đến việc giúp đỡ con cái học tập nhưng hướng dẫn không đúng, không phù hợp khiến cho trẻ không hiểu và thiếu tin tưởng Đành phó mặc việc học tập của con cho nhà trường, cho thầy cô với quan niệm “trăm sự nhờ nhà trường, nhờ thầy cô''

Đa số học sinh trong lớp tuy học không giỏi nhưng có đời sống thực tế phong phú, kỹ năng sống tương đối tốt, thích nghi với môi trường khắc nghiệt nơi đây Từ nhỏ các em đã quen với cuộc sống tự cung tự cấp của gia đình, gắn

bó với môi trường thiên nhiên, chăn nuôi, trồng trọt, săn bắt hái lượm Sáng đi rừng săn bắn, hái măng, lấy củi,… tối đi suối bắt cá, mò cua đã giúp cuộc sống của các em càng phong phú hơn Bên cạnh đó các em cũng rất đoàn kết, quí mến nhau, hiếu động thích tham gia các hoạt động tập thể do trường, lớp, đặc biệt là những hoạt động học tập sôi nổi do thầy, cô giáo tổ chức

2.2.2 Thực trạng công tác dạy học phân môn Tập làm văn lớp 5 ở Trường Tiểu học Yên Nhân 2 trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Với sự quan tâm chỉ đạo sát sao của chuyên môn nhà trường về đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục Phong trào đổi mới phương pháp dạy học đã được phát động rộng rãi trong toàn trường Giáo viên

đã chủ động vận dụng phương pháp theo hướng tích cực hoá hoạt động của người học đóng góp vào việc nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện và đã đạt được một số thành quả nhất định như: Đa số học sinh nắm được cấu tạo 3 phần của một bài văn tả cảnh Biết phân tích cấu tạo của một bài văn tả cảnh; biết viết đoạn văn mở bài, đoạn kết bài Biết phát hiện những hình ảnh đẹp trong bài văn; biết quan sát và chọn lọc chi tiết trong bài văn tả cảnh, hoàn chỉnh các đoạn văn dựa theo nội dung chính của bài

Bên cạnh những thành quả đạt được cũng còn không ít khó khăn đó là văn tả cảnh là một kiểu bài khó Bởi đối tượng trong bài văn tả cảnh là cả quang cảnh trong một không gian rộng nhưng trong chương trình sách giáo khoa, các tiết hướng dẫn học sinh lập dàn ý còn chung chung, chưa cụ thể, không có tiết làm văn miệng mà việc hướng dẫn học sinh làm văn miệng chỉ được giáo viên dạy lồng ghép trong các tiết lập dàn ý, hay viết một đoạn văn Có giáo viên ít chấm chữa bài cho học sinh Tiết trả bài còn dạy qua loa, có tâm lí “ngại” dạy vì nó không chỉ khó mà còn đòi hỏi giáo viên phải có vốn sống, vốn kiến thức phong phú và óc quan sát tinh tế và nhạy cảm

Mặt khác, Yên Nhân là một xã vùng sâu, vùng xa, tuyên biên giới của huyện Thường Xuân, 100% học sinh là người dân tộc Thái nên trong sinh hoạt giao tiếp hàng ngày chủ yếu là ngôn ngữ mẹ đẻ (tiếng Thái) ít khi sử dụng tiếng Kinh nên ngôn ngữ nói, viết càng bộc lộ nhiều hạn chế Vì vậy, trong quá trình dạy học từ lớp 1 đến lớp 4, giáo viên mới chú trọng làm thế nào để dạy cho học sinh biết đọc, biết viết và biết làm toán mà chưa quan tâm đúng mức đến việc rèn kĩ năng viết văn cho học sinh Hơn nữa, khi hướng dẫn học sinh lập dàn ý thường rập khuôn theo sách giáo khoa, sách giáo viên dẫn đến bài làm của học sinh giống nhau về ý tưởng và nội dung Việc làm này đã làm mất đi sự sáng tạo

và óc tưởng tượng phong phú của học sinh và chính là nguyên nhân dẫn đến mất hứng thú, thiếu chủ động khi tham gia vào các hoạt động học tập mà còn nguy hại hơn là tạo cho học sinh cảm giác nhàm chán, lười học

Ngoài ra có thể kể đến các nguyên nhân chủ quan từ chính các em, như: Hầu như các em thấy khó nên có tâm lý sợ học Tập làm văn, không thích học, ngại viết vì khó viết, mà chỉ thích chơi các trò chơi hiện đại như games, phim ảnh, truyện tranh và nhiều trò tiêu khiển khác dẫn đến sao nhãng trong học tập

Qua thực tế khảo sát đầu năm học 2018 - 2019 với bài văn “T c nh” ả cảnh” ở ả cảnh” ở ở

l p 5A, Trớp 5A, Trường Tiểu học Yên Nhân 2 Kết quả đạt mức như sau: ường Tiểu học Yên Nhân 2 Kết quả đạt mức như sau: ng Ti u h c Yên Nhân 2 K t qu ểu học Yên Nhân 2 Kết quả đạt mức như sau: ọc Yên Nhân 2 Kết quả đạt mức như sau: ết quả đạt mức như sau: ả cảnh” ở đạt mức như sau: t m c nh sau: ức như sau: ư

Tổngsố HS

được khảo sát

Hoàn thành tốt Hoàn thành Chưa hoàn thành

2.2.3 Nguyên nhân của những tồn tại

Khả năng quan sát yếu và thiếu: Do cha mẹ, thầy cô chưa khơi gợi được sự

ham học, yêu thích cảnh vật xung quanh, học sinh có thói quen quan sát mọi lúc mọi nơi nên ngay cả những điều gần gũi, bình thường nhất như tả về ngôi nhà, bầu trời, đêm trăng, dòng suối, quang cảnh trường em, đường làng, cánh đồng, dẫn đến các em ít cảm nhận được môi trường xung quanh

Các em chưa hiểu rõ đặc điểm, cấu tạo của bài văn tả cảnh, chưa phân biệt được sự khác biệt giữa văn tả với văn kể, chưa xác định rõ đối tượng và trình tự miêu tả Vốn từ còn nghèo nàn, chưa biết cách lựa chọn từ ngữ, dùng từ, đặt câu, viết đoạn văn, kĩ năng diễn đạt, chưa biết cách sắp xếp ý khi viết bài, bố cục thiếu rõ ràng, chưa khoa học Không có thói quen sử dụng các từ ngữ gợi tả, gợi cảm, biện pháp so sánh, nhân hoá khi viết văn Khả năng giao cảm với đối tượng miêu tả còn hạn chế; cảm xúc, tình cảm không tự nhiên, thậm chí thiếu tính tưởng tượng và thừa sự bịa đặt

Trong tiết trả bài, học sinh chưa được sửa lỗi và tự sửa lỗi kĩ và đầy đủ, thậm chí bài viết còn rập khuôn máy móc văn mẫu và lời giảng của thầy (cô)

2.3 Các biện pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

Biện pháp 1: Rèn kỹ năng phân tích cấu tạo bài văn tả cảnh

Phân tích cấu tạo, học sinh nắm được yêu cầu của bài văn tả cảnh: Cụ thể hóa sự vật (tả cảnh gì?); cá thể hóa sự vật (tả như thế nào?), tả cảnh nào thì người đọc hình dung cảnh đó chứ không bị lẫn lộn với cảnh khác Mục đích hóa

sự vật (tả với mục đích gì?); cảm xúc hóa sự vật (tả với tư tưởng, tình cảm, thái

độ ra sao?) Bởi vì, từ việc phân tích cấu tạo bài văn sẽ giúp các em nắm vững được đặc điểm cơ bản và bố cục, yêu cầu của từng phần của bài văn

Để làm được điều này, tôi đã đưa ra các bài văn cụ thể, yêu cầu học sinh đọc kĩ bài văn, thảo luận nhóm và xác định từng phần của bài văn, tìm nội dung chính của từng phần và trình tự miêu tả của bài văn Từ đó tổ chức cho đại diện nhóm trình bày kết quả, các nhóm bạn nhận xét, bổ sung để tự rút ra kết luận Trên cơ sở kết quả thảo luận của các nhóm, tôi tổng kết và khắc sâu kiến thức cho các em

Ví vụ 1: Em hãy đọc và tìm các phần mở bài, thân bài, kết bài của bài

“Hoàng hôn trên sông Hương” ( Tiếng Việt 5 – Tập1, trang 11 ).

Tôi yêu cầu học sinh đọc thầm bài văn trao đổi nhóm đôi để chia đoạn và

nêu nội dung của từng đoạn Từ đó học sinh rút ra cấu tạo của bài Hoàng hôn

trên sông Hương gồm 3 phần:

- Mở bài: Đặc điểm của Huế lúc hoàng hôn

- Thân bài: Sự thay đổi màu sắc của sông Hương và hoạt động của con người bên sông từ lúc hoàng hôn đến lúc thành phố lên đèn

- Kết bài: Sự thức dậy của Huế sau hoàng hôn

Giúp học sinh thấy được sự thay đổi của cảnh theo thời gian với thứ tự:

- Nêu nhận xét chung về sự yên tĩnh của Huế lúc hoàng hôn

- Tả sự thay đổi màu sắc và sự yên tĩnh của Huế lúc hoàng hôn

- Tả hoạt động của con người bên bờ sông, trên mặt sông lúc bắt đầu hoàng hôn đến khi thành phố lên đèn

- Tả sự thức dậy của huế sau hoàng hôn

Ví dụ 2: Em hãy đọc bài “Quang cảnh làng mạc ngày mùa” mà em đã

học, nêu thứ tự miêu tả trong bài văn và so sánh với trình tự miêu tả của bài

“Hoàng hôn trên sông Hương” (bài Tập đọc mà học sinh đã học trong tuần).

Sau khi học sinh nắm rõ yều cầu đề bài, tôi yêu cầu cả lớp đọc thầm bài văn, thảo luận nhóm đôi về thứ tự của việc miêu tả và thứ tự tả từng bộ phận của

cảnh trong bài Quang cảnh làng mạc ngày mùa; nhận xét sự khác biệt về thứ tự

miêu tả của hai bài văn Đại diện các nhóm trình bày và rút ra kết luận Trên cơ

sở kết quả thảo luận của các nhóm, tôi rút ra kết luận:

- Giống nhau: Cả hai bài đều giới thiệu bao quát quang cảnh định tả rồi đi

vào tả cụ thể từng cảnh:

+ Bài Hoàng hôn trên sông Hương nêu đặc điểm của Huế rồi tả từng cảnh.

+ Bài Quang cảnh làng mạc ngày mùa giới thiệu màu sắc bao trùm làng

quê ngày mùa rồi mới tả cảnh cụ thể màu sắc của từng vật

- Khác nhau: Bài “Hoàng hôn trên sông Hương” tả sự thay đổi của cảnh

theo thời gian Đặc điểm chung của Huế sự thay đổi màu sắc của sông Hương ( từ lúc bắt đầu đến lúc tối Hoạt động của con người và sự thức dậy của Huế)

Tả hoạt động của con người từ lúc bắt đầu hoàng hôn đến lúc tối hẳn, lên đèn

Bài “Quang cảnh làng mạc ngày mùa” tả từng bộ phận của cảnh

Màu sắc hoa bao chùm làng quê ngày mùa màu vàng tả các màu vằng khác nhau thời tiết và con người trong ngày mùa

Từ hai bài văn tả cảnh nêu trên, học sinh rút ra được cấu tạo của bài văn tả cảnh gồm 3 phần: mở bài, thân bài, kết bài

Mở bài: Giới thiệu bao quát về cảnh sẽ tả

Thân bài: Tả từng phần của cảnh hoặc sự thay đổi của cảnh theo thời gian

để minh họa cho nhận xét ở mở bài

Kết bài: Nêu nhận xét hoặc cảm nghĩ của người viết

Văn tả cảnh ở lớp 5 thường yêu cầu học sinh tả những cảnh nhỏ gần nơi các

em đang sống: Ngôi nhà em đang ở, quang cảnh trường em, cánh đồng, đêm trăng, buổi sáng sớm, lúc hoàng hôn, con đường đưa em tới trường với rất nhiều

kỉ niệm,… Học sinh dựa vào cấu trúc ba phần đó để xây dựng nội dung đoạn văn, bài văn, xác định đúng đối tượng, trọng tâm miêu tả của cảnh và chọn được chi tiết tiêu biểu, nổi bật, gây ấn tượng miêu tả Vì vậy, trong quá trình day học,

tôi thường hướng dẫn học sinh cách phân tích và xác định trọng tâm của đề để tả

đúng trọng tâm không bị lạc đề khi miêu tả Đồng thời, đó chính là cơ sở của

việc quan sát, tìm ý, xây dựng dàn bài để rèn kỹ năng phân tích cấu tạo bài văn.

Giúp các em nắm vững cấu tạo, bố cục của bài văn tả cảnh

Biện pháp 2: Nâng cao năng lực cảm thụ văn học từ các bài Tập đọc

Qua các bài Tập đọc, không chỉ giúp học sinh nắm vững bố cục, trình tự miêu tả của bài văn mà còn nhận biết được các tín hiệu nghệ thuật mà tác giả đã

sử dụng thông qua các biện pháp tu từ như so sánh, nhân hóa, ẩn dụ,… Cách sử dụng các từ gợi tả, gợi cảm được thể hiện trong bài của tác giả khiến bài văn chân thực Cảm thụ được nội dung và giá trị nghệ thuật từ các bài tập đọc, các

em sẽ cảm nhận nhiều nét đẹp từ thơ, văn, thêm phong phú tâm hồn, nói viết thêm sinh động hơn Các em thấy cách quan sát, cảm nhận và nghệ thuật dùng từ của tác giả để vận dụng vào bài văn của mình

Ví dụ: Trong bài Tiếng hát mùa gặt nhà thơ Nguyễn Duy có viết :

Gió nâng tiếng hát chói chang

Long lanh lưỡi hái liếm ngang chân trời

Tác giả đã sử dụng biện pháp nghệ thuật gì nổi bật ở hai câu thơ trên? Nhờ biện pháp nghệ thuật nổi bật đó, em cảm nhận được nội dung, ý nghĩa gì đẹp đẽ?

Tác giả đã sử dụng biện pháp nghệ thuật nổi bật ở hai câu thơ là biện pháp nhân hóa Thể hiện rõ những từ gnữ chỉ đặc điểm của người: nâng, liếm

Nhờ biện pháp nghệ thuật nổi bật đó, em cảm nhận nội dung, ý nghĩa đẹp

đẽ: cảnh mùa gặt ở nông thôn Việt Nam thật vui tươi, náo nức “Gió nâng tiếng hát chói chang”; cánh đồng lúa tốt mênh mông hứa hẹn một cuộc sống ấm no

“Long lanh lưỡi hái liếm ngang chân trời” Những cảnh đó gợi cho ta thấy

không khí đầm ấm, thanh bình nơi thôn quê khi mùa gặt đến

Ví dụ: Trong bài Hoàng hôn trên sông Hương có đoạn tả cảnh như sau:

Phía bên sông, xóm Cồn Hến nấu cơm chiều, thả khói nghi ngút cả một vùng tre trúc Đâu đó, từ khúc quanh vắng lặng của dòng sông, tiếng lanh canh của thuyền chài gỡ những mẻ cá cuối cùng truyền đi trên mặt nước, khiến mặt sông nghe như rộng hơn

Hình ảnh có sức gợi tả sinh động: “khói nghi ngút cả một vùng tre trúc” gợi

tả vẻ ấm áp, bình yên của người dân thôn xóm ven sông, giúp người đọc tưởng tượng ra bức tranh thuỷ mặc đơn sơ nhưng có cả một không gian rộng rãi

Âm thanh có sức gợi tả sinh động: “tiếng lanh canh của thuyền chài gỡ những mẻ cá cuối cùng truyền đi trên mặt nước” dường như có sức âm vang xa

rộng trong khung cảnh tĩnh lặng, khiến tác giả có cảm giác mặt sông nghe như rộng hơn, gợi cho người đọc cảm nhận được vẻ đẹp thanh bình và nên thơ của một buổi chiều trên sông Hương

Bằng biện pháp so sánh tác giả đã đối chiếu sự vật, sự việc này với sự vật,

sự việc khác có nét tương đồng làm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự vật được nhắc tới, khiến cho câu văn thêm phần sinh động, gây hứng thú với người đọc

Hay trong bài Bài tập đọc Quang cảnh làng mạc ngày mùa, các em thấy

được: Bằng nghệ thuật quan sát rất tinh tế, cách dùng từ gợi cảm, giàu hình ảnh của nhà văn tô Hoài đã vẽ nên trước mắt người đọc một bức tranh làng quê vào ngày mùa với những màu vàng rất khác nhau, với những vẻ đẹp đặc sắc và sống động Bài văn thể hiện tình yêu tha thiết của tác giả đối với quê hương

Ví dụ: Tác giả Tô Hoài đã miêu tả màu vàng của rơm thóc: “Dưới sân, rơm

và thóc vàng giòn” làm cho chúng ta cảm nhận được màu vàng của vật được

phơi già nắng, tạo cảm giác giòn đến có thể gãy ra Hay tả màu vàng của những

con vật quen thuộc: “Quanh đó, con gà, con chó cũng vàng mượt” gợi lên cho

chúng ta hình ảnh của những con vật béo tốt, có bộ lông óng ả, mượt mà

Từ đó, giúp các em tiếp nhận được những hình ảnh, chi tiết có giá trị gợi tả trong bài Tập đọc thông qua các từ mang tính gợi tả, gợi cảm trong tác phẩm bằng những từ láy, tượng thanh, tượng hình để vận dụng trong bài viết của mình một cách chân thực và sinh động

Biện pháp 3: Rèn kĩ năng quan sát, tìm ý

Trong văn miêu tả nói chung và văn tả cảnh nói riêng, kĩ năng quan sát rất quan trọng Bởi đây là bước quyết định thành công của bài văn, học sinh muốn viết được bài văn hay, sống động phải có được sự quan sát trực tiếp đối tượng miêu tả và ghi chép tỉ mỉ, chi tiết những đặc điểm của đối tượng miêu tả Bởi với

kiểu bài tả cảnh, ta quan sát theo trình tự: thời gian, theo đặc điểm nổi bật của cảnh và theo từng góc độ của cảnh Sự vật trong tự nhiên, mỗi sự vật có một đặc

điểm riêng, chỉ khi nào ta nắm được đặc điểm riêng đó của sự vật thì khi viết ra mới có hình ảnh như thật Thế nhưng, chỉ làm nổi bật đặc điểm bên ngoài thôi chưa đủ, cần nêu được cái đặc sắc ẩn chứa bên trong sự vật đó để nói lên những suy tư, những tình cảm không chỉ của người viết gửi gắm vào đó mà còn là của

sự vật đó Muốn làm được điều này, dứt khoát phải có sự quan sát tinh tế và phải

có được những phát hiện rất riêng về đối tượng và rung cảm với nó Quan sát để làm văn nhằm phản ánh một đối tượng cụ thể, vừa chi tiết, vừa có tính khái quát, qua chi tiết, người đọc phải thấy được bản chất của sự việc Tuy chi tiết, cụ thể nhưng không được rời rạc, tản mạn, mang tính chất liệt kê Chọn lọc được những điểm riêng biệt, nổi bật, gây ấn

tượng, chính là những chi tiết lột tả

được cái thần của cảnh

Vì vậy, khi quan sát, tôi yêu

cầu học xác định đối tượng miêu tả:

Cảnh nào? Ở đâu? Vào thời điểm

nào? Lựa chọn được những hình ảnh

tiêu biểu để quan sát Để quan sát đạt

hiệu quả thì vị trí quan sát là rất quan

trọng Vì vậy, tôi đã hướng dẫn học

sinh xác vị trí quan sát tốt nhất, góc quan sát phù hợp, sẽ giúp các em nắm