RÈN LUYỆN kĩ NĂNG SO SÁNH TRONG đọc HIỂU văn bản CHO HOC SINH THPT

Tích luỹ từ kinh nghiệm trong quá trình giảng dạy của mình và trao đổi cùng đồng nghiệp tôi đã đưa ra một số biện pháp nhằm rèn luyện kĩ năng sử dụng thao tác so sánh trong đọc hiểu văn

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT NÔNG CỐNG 4



SÁNG KIẾN KINH NGIHỆM

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SO SÁNH TRONG ĐỌC HIỂU

VĂN BẢN CHO HOC SINH THPT

Người thực hiện: Lê thị Điệp

Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường THPT Nông Cống 4

SKKN thuộc môn: Ngữ văn

THANH HÓA - NĂM 2020

MỤC LỤC

I MỞ ĐẦU 2

I.1 Lí do chọn đề tài 2

I.2 Mục đích nghiên cứu 3

I.3 Đối tượng nghiên cứu 3

I.4 Phương pháp nghiên cứu 3

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 3

II.1 Cơ sở lí luận 3

II.2 Thực trạng dạy học môn Ngữ văn ở trường THPT Nông Cống 4 4

II.2.1 Thuận lợi 4

II.2.2 Khó khăn 4

II.3 Các giải pháp thực hiện 5

II.3.1 Nhắc lại kiến thức cơ bản 5

II.3.2 Yêu cầu khi sử dụng kĩ năng so sánh trong đọc hiểu văn bản 6

II.3.3 So sánh trong đọc hiểu văn bản 7

II.3.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 16

III KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 17

III.1 Kết luận 17

III.2 Kiến nghị 17

TÀI LIỆU THAM KHẢO 19

I MỞ ĐẦU I.1 Lí do chọn đề tàì.

Đặc thù của môn Ngữ văn là không chỉ dạy về kiến thức mà còn giáo dục các em về tình cảm, về đạo đức, về giá trị thẫm mĩ Dạy văn là dạy cái hay cái đẹp Phải khai thác mọi vấn đề mà tác giả đặt ra trong tác phẩm, giúp các em có rung cảm thẩm mĩ, có cái nhìn sâu sắc về cuộc sống và tự rút ra bài học cho

chính bản thân mình Phạm văn Đồng đã từng nói: “ Cái quan trọng nhất trong

giảng dạy nói chung và trong dạy văn nói riêng là rèn luyện bộ óc, rèn luyện phương pháp suy nghĩ, phương pháp nghiên cứu, phương pháp tìm tòi, phương pháp vận dụng kiến thức của mình” ( Trích tạp chí nghiên cứu giáo dục số 28,

tháng 11 năm 1973) Từ ý kiến trên đặt ra yêu cầu đối với người dạy là phải có phương pháp tích cực để giúp học sinh phát triển toàn diện mọi kĩ năng cần thiết

Cách kiểm tra, đánh giá kiến thức của học sinh theo yêu cầu mới phải đảm bảo bốn cấp độ từ thấp đến cao là: nhận biết – thông hiểu – vận dụng thấp – vận dụng cao Và như vậy đòi hỏi người học phải không ngừng chủ động, sáng tạo, đặc biệt phải nắm vững phương pháp và kĩ năng trong đọc - hiểu văn bản Để làm được điều này người giáo viên phải song hành với học sinh trong việc trau dồi, rèn luyện kĩ năng Và kĩ năng sử dụng thao tác so sánh là rất cần thiết bởi

nó là cơ sở để người học có thể đào sâu, hiểu rộng vấn đề

Vai trò của người giáo viên là vô cùng quan trọng Là người điều khiển,

hướng dẫn để học sinh khám phá vẻ đẹp của tác phẩm văn học Chính vì vậy, yêu cầu đặt ra cho giáo viên là cần rèn luyện cho học sinh tự nhạy bén, linh hoạt

và tư duy nhanh, phát huy những khả năng mới vốn tiềm ẩn mà lâu nay các em chưa có điều kiện khám phá giúp học sinh cảm nhận một cách phong phú, đa chiều vẻ đẹp của thế giới hình tượng nghệ thuật thông qua kĩ năng so sánh của học sinh

Từ thực tiễn giảng dạy, tôi thấy khả năng vận dụng của học sinh còn hạn chế bởi sự thông hiểu còn nông cạn Vì thế, khi gặp phải những bài tập, câu hỏi

ở dạng so sánh, đối chiếu các em còn lúng túng, mơ hồ, chưa biết cách làm…

Vậy làm sao để nâng cao chất lượng trong tiếp nhận tri thức đọc hiểu văn bản? Chương trình Ngữ văn 11 cũng đã trình bày về thao tác lập luận so sánh nhằm giúp học sinh vận dụng tốt cho bài văn nghị luận Xuất phát từ suy nghĩ làm sao

để học sinh nắm vững kiến thức cảm nhận được những tác phẩm văn học, lại biết cách làm bài thi đạt kết quả cao Tích luỹ từ kinh nghiệm trong quá trình giảng dạy của mình và trao đổi cùng đồng nghiệp tôi đã đưa ra một số biện pháp nhằm rèn luyện kĩ năng sử dụng thao tác so sánh trong đọc hiểu văn bản cho học sinh mà bản thân nhận thấy đem lại hiệu quả

I.2 Mục đích nghiên cứu.

Cụ thể với đề tài “Rèn luyên kĩ năng so sánh trong đọc – hiểu văn bản”, mục

đích đầu tiên của tôi là giúp học sinh rèn luyện kĩ năng so sánh trong giờ học Ngữ văn Cung cấp cho học sinh một số hiểu biết về vai trò của so sánh, cảm thụ văn học trong thế đối sánh để nâng cao năng lực cảm thụ văn chương, vừa nâng cao tri thức bồi bổ tâm hồn cho học sinh, giúp các em có khả năng cảm thụ sâu sắc tác phẩm văn chương, góp phần đảm bảo tính nghệ thuật đặc thù của môn Ngữ văn trong trường phổ thông

I.3 Đối tượng nghiên cứu.

- Trong phạm vi đề tài này đối tượng mà đề tài hướng tới là học sinh lớp 11 và 12

- Hoạt động giáo dục của giáo viên và học sinh các lớp 11C5, 12B4 trường THPT Nông Cống 4 năm học 2019- 2020

I.4 Phương pháp nghiên cứu.

Để thực hiện đề tài này tôi đã kết hợp nhiều phương pháp như phương pháp phân tích, tổng hợp, Phương pháp so sánh, liên tưởng, tưởng tượng, phương pháp đàm thoại, phương pháp thảo luận nhóm, phương pháp gợi mở, phương pháp điều tra, khảo sát, đặt các tác phẩm vào cùng nhóm đề tài, chủ đề, cùng loại hình hoặc thời điểm sáng tác, so sánh tác phẩm với những yếu tố ngoài tác phẩm

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM II.1 Cơ sở lí luận

So sánh là một thao tác của hoạt động tư duy lôgic nhằm giúp con người tìm ra những điểm tương đồng hoặc khác biệt khi đưa đối tượng này ra đối chiếu với đối tượng khác dựa trên một cơ sở nào đó, từ đó nhận thúc sâu sắc và làm nổi bật đối tượng

Trong quá trình nhận thức thế giới khách quan, kĩ năng so sánh bao giờ cũng phát hiện cái mới, cái khác biệt Đối với việc cảm thụ văn chương, so sánh thường hướng vào hai mục đích chính:

- Chỉ ra những nét riêng độc đáo, sáng tạo nhằm phát hiện những vẻ đẹp văn chương, những đóng góp cụ thể của nhà văn

- Phát hiện ra những quy luật chung giữa các tác phẩm, các tác giả hoặc các giai đoạn văn học

- Chính vì vậy, việc rèn luyện kĩ năng so sánh trong đọc – hiểu văn bản là hết sức cần thiết

II 2 Thực trạng việc dạy học môn Ngữ Văn ở trường THPT Nông Cống 4.

II 2 1 Thuận lợi:

Luôn được sự quan tâm của cấp uỷ Chi bộ, BGH, Ban chuyên môn nhà trường Đội ngũ giáo viên nhiệt tình, có trách nhiệm cao Học sinh phần lớn có thái độ học tập đúng đắn Xã hội ngày càng phát triển, công nghệ thông tin và mạng Internet hiện đại đã tạo điều kiện cho đội ngũ giáo viên thuận lợi trong việc nắm bắt thông tin, tìm kiếm tài liệu hỗ trợ cho việc dạy học

II 2.2 Khó khăn:

Yêu cầu của việc đổi mới trong dạy học hiện nay là đòi hỏi học sinh chủ động, sáng tạo trong quá trình học Nhưng thực tiễn về vận dụng kĩ năng so sánh trong đọc - hiểu văn bản và làm văn của học sinh: các em ít tìm tòi và suy nghĩ, ít so sánh đối chiếu làm cho thao tác tư duy văn học trở nên cằn cỗi, ít sự nhạy bén; khả năng vận dụng thấp, vốn kiến thức hạn hẹp; trong làm văn đôi khi chỉ là những nhận thức cảm tính nên làm bài không có phương pháp thường

sa đà vào diễn xuôi, kể lễ một cách vụng về…Do đó, rèn luyện kĩ năng so sánh

sẽ vừa giúp phát triển tư duy cho học sinh, giúp các em nắm được chìa khóa

phương pháp để từ đó biết vận dụng kiến thức một cách có hiệu quả và làm được điều này cũng đồng thời tạo nên niềm say mê, hứng thú học văn, vừa củng

cố kiến thức đã biết, vừa khắc sâu tri thức mới

Trong thực tế giảng dạy môn ngữ văn, có khi người dạy thiên về truyền thụ kiến thức mà ít chí ý tới thao tác tư duy và cách diễn đạt, trau dồi, rèn luyện nâng cao kĩ năng cho học sinh Vậy nên, rèn luyện kĩ năng so sánh sẽ góp phần khắc phục được những hạn chế nói trên

Thời gian đầu, khi chưa áp dụng phương pháp này, qua điều tra kết quả học các lớp tôi dạy như sau:

Lớp Sĩ

số

Giỏi Khá Trung bình Yếu Kém

SL % SL % SL % SL % SL % 12B

4

42 1 0.2 10 24.3 26 63.5 5 12 0 0

11C

5

45 3 0,8 25 60,4 16 38,8 1 0.2 0 0

Với kết quả trên ta thấy:

- Chất lượng chưa cao, số học sinh đạt khá giỏi còn ít, lượng học sinh đạt mức

độ yếu vẫn còn

- Mức độ hứng thú học tập chưa cao vì học sinh cảm thấy khó cảm nhận, nhiều

từ ngữ, hình ảnh trừu tượng

- Khả năng liên hệ vận dụng giải quyết các đề văn còn yếu, chưa cảm nhận đúng vấn đề, vì vậy để đạt được điểm cao là khó

- Với những thực trạng trên bản thân tôi thấy cần phải có cách dạy tích cực hơn thì học sinh mới hứng thú học tập, khi thi mới đạt kết quả tốt hơn Vì vậy tôi mới áp dụng kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng so sánh vào việc dạy cho học sinh

II 3 Các giải pháp thực hiện.

II 3 1 Nhắc lại kiến thức cơ bản.

 Khái niệm

Theo Từ điển Tiếng việt của Viện Ngôn ngữ học do Hoàng Phê chủ biên thì

“so sánh là nhìn vào cái này mà xem xét cái kia để thấy sự giống nhau, khác nhau hoặc sự hơn kém”

Theo Từ điển Tu từ - phong cách học – thi pháp học của tác giả Nguyễn

Thái Hòa ( NXBGD) thì “so sánh là phương thức diễn đạt tu từ khi đem sự vật

này đối chiếu với sự vật khác miễn là giữa hai sự vật có nét tương đồng nào đó

để gợi ra hình ảnh cụ thể, những cảm xúc thẩm mỹ trong nhận thức của người đọc, người nghe”.

Từ những khái niệm trên vận dụng vào việc rèn kĩ năng đọc hiểu văn học cho học sinh, có thể thấy so sánh giúp cho học sinh hiểu rõ hơn đối tượng ( có thể là những hình ảnh, chi tiết, nhận vật, hình tượng, quan niệm, phát hiện…) cảm nhận được những mới mẻ, độc đáo của hình ảnh, đối tượng cũng như những sáng tạo của nghệ sĩ Để rèn luyện và hướng dẫn học sinh thực hiện tốt phương pháp này giáo viên cần dặt ra những yêu cầu cụ thể

Như vậy, so sánh là phương pháp nhận thức mà trong đó đặt sự vật này bên cạnh một hay nhiều sự vật khác để đối chiếu, xem xét nhằm hiểu sự vật một cách toàn diện, kỹ lưỡng, rõ nét và sâu sắc hơn Trong thực tế đời sống, so sánh trở thành một thao tác phổ biến, thông dụng nhằm đáp ứng như cầu nhận thức, đánh giá của con người trong nhiều lĩnh vực và hoàn cảnh

Quá trình tiếp nhận của học sinh trong học văn phải tuân theo từng quy luật khách quan của cuộc sống Lĩnh hội văn chương cũng xuất phát từ đặc trưng thẩm mỹ, đặc điểm thể loại và tính độc đáo qua từng tác phẩm cụ thể Ngoài ra, chúng ta cũng cần nhấn mạnh đến điều kiện xã hội và tâm lý lứa tuổi, nhu cầu cũng như toàn bộ kinh nghiệm sống và kinh nghiệm nghệ thuật đã ảnh hưởng đến quá trình tiếp nhận văn chương của các em

Nhờ kĩ năng so sánh các em có thể hiểu và khai thác các vấn đề ẩn chứa trong tác phẩm So sánh vì vậy là hoạt động vô cùng cần thiết trong quá trình chiếm lĩnh chân giá trị của tác phẩm văn chương

II 3 2 Yêu cầu khi sử dụng kĩ năng so sánh trong đọc - hiểu văn bản.

*Trước tiên, giáo viên cần giúp học sinh phân biệt được cách so sánh thông thường với so sánh là một biện pháp tu từ và thao tác lập luận so sánh:

- Trong đời sống hàng ngày, so sánh thường có giá trị nhận thức

Ví dụ : A cao hơn B; hai bạn học giỏi như nhau; nắng như đổ lửa

- Trong thơ văn, so sánh có màu sắc tu từ nhằm nâng cao hiệu quả biểu đạt

Ví dụ:

“ Công cha như núi Thái Sơn Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra”

(ca dao)

So sánh trên nhằm diễn tả công lao trời bể của cha mẹ

“Con gặp lại nhân dân như nai về suối cũ

Cỏ đón giêng hai, chim én gặp mùa Như đứa trẻ thơ đói lòng gặp sữa Chiếc nôi ngừng bỗng gặp cánh tay đưa”

(Tiếng hát con tàu - Chế Lan Viên )

Những hình ảnh liên tưởng: nai về suối cũ, Cỏ đón giêng hai, chim én gặp

mùa, trẻ thơ đói lòng gặp sữa… đã được nhà thơ Chế Lan Viên lựa chọn để

diễn tả, nhấn mạnh niềm hạnh phúc tột độ và ý nghĩa sâu xa của việc trở về với nhân dân

*Nắm được phương pháp so sánh:

Về thao tác so sánh, có hai cấp độ để so sánh: so sánh tương đồng là cách so sánh để tìm ra những điểm giống nhau; so sánh tương phản là so sánh nhằm làm rõ điểm khác biệt để làm được điều này học sinh cần có kĩ năng

- Kĩ năng so sánh có thể thực hiện ở nhiều cấp độ Nhỏ thì là ở cách dùng từ ngữ, hình ảnh, hình tượng…lớn hơn là đề tài, tác phẩm, phong cách, thời kì, những đặc điểm của nền văn học

- Kĩ năng so sánh giúp mài sắc năng lực tư duy và năng lực cảm thụ hướng đến việc phát hiện những vẻ đẹp độc đáo không lặp lại của văn chương Muốn phát huy được khả năng này người học phải:

+ Có vốn kiến thức phong phú về văn chương Chính bề dày hiểu biết sẽ đem lại hai khả năng: vừa có nguyên liệu để so sánh, vừa tạo được tiền đề để mở rộng kĩ năng so sánh

+ Bên cạnh vốn kiến thức làm nền tảng cần có tư duy sắc sảo và trường liên tưởng nhạy bén

+ Trong khi phân tích, bình giá cần luôn có ý thức so sánh, nghĩa là so sánh phải trở thành một phản xạ thường trực trong tư duy

*Xác định mục đích so sánh:

Để việc so sánh không trở nên sai lệch, lan man, bước tiếp theo là cần đặt ra

và trả lời được câu hỏi: so sánh trong trường hợp này nhằm để làm gì ? Có nghĩa là học sinh phải xác định rõ mục đích của việc so sánh trước khi tiến hành so sánh Công việc này giúp cho việc so sánh được chủ động hơn, đồng thời tránh được tình trạng so sánh lan man không phục vụ cho việc phân tích tác phẩm hoặc lập luận và sự nhầm lẫn khi lấy nội dung so sánh thay cho nội dung kiến thức cần rút ra khi phân tích, khám phá tác phẩm Nói chung, việc xác định mục đích so sánh là công việc hết sức cần thiết mang tính định hướng cho quá trình so sánh, nếu không thực hiện được bước này thì việc so sánh sẽ

vô cùng khó khăn, khó mang lại hiệu quả như mong muốn

* Lựa chọn chính xác nội dung so sánh:

- Nội dung so sánh phải là những hiện tượng thơ văn hàm chứa những vẻ đẹp độc đáo, là vấn đề mang tính đặc sắc biểu hiện cho nội dung quan trọng hoặc giá trị nghệ thuật tiêu biểu của tác phẩm

- Nội dung so sánh phải có mối quan hệ tương đồng hoặc tương phản ở một số phương diện với những những hiện tượng thơ văn khác trong tác phẩm hoặc ngoài tác phẩm mà học sinh đã được tiếp cận

II 3 3 So sánh trong đọc – hiểu văn bản:

a.Vai trò của phương pháp so sánh trong hoạt động đọc – hiểu văn bản:

So sánh trong hoạt động đọc – hiểu văn bản là phương pháp đối chiếu giữa các hiện tượng thơ văn có ý tương đồng hoặc tương phản ở trong văn học, thuộc một tác phẩm hoặc những tác phẩm của cùng tác giả hay khác tác giả; giữa tác phẩm với thời đại, với cuộc sống lớn nhỏ; giữa tác phẩm văn học với các loại hình nghệ thuật khác, mục đích làm sáng tỏ và giúp học sinh nắm vững, hiểu sâu tác phẩm

Tác dụng của việc vận dụng phương pháp so sánh trong hoạt động đọc – hiểu văn bản:

- Việc vận dụng phương pháp so sánh giúp cho việc phân tích tác phẩm được thấu đáo hơn; quá trình tìm hiểu, khám phá tác phẩm diễn ra phong phú và sinh động hơn, từ đó giúp cho sự cảm nhận về tác phẩm được sâu sắc

- Sử dụng tốt phương pháp so sánh sẽ tạo được hiệu quả thẩm mĩ cho tiến trình một giờ dạy học văn Giờ học sẽ trở nên sinh động, phát huy được tính tích cực của học sinh nếu phương pháp so sánh được vận dụng một cách hiệu quả

b Biện pháp giúp học sinh rèn luyện kĩ năng so sánh trong đọc – hiểu văn bản:

* Cách dùng ngôn ngữ so sánh của tác giả.

Ngôn ngữ văn học là ngôn ngữ quần chúng nhưng được cách điệu hóa nhằm tạo ra ý nghĩa thẩm mỹ Ngôn ngữ văn học vốn bắt nguồn từ ngôn ngữ đời thường nhưng đã được nhà văn sáng tạo, khoác cho nó tấm áo mới Việc dùng ngôn ngữ của nhà văn là một sự lựa chọn tái tạo để thể hiện cái vô cùng, vô tận của cuộc đời tâm hồn con người Nó gợi dạy những cảm xúc nơi độc giả, cho ta cảm giác mới mẻ và trong ngần mỗi từ như kêu gợi một cái gì lớn lao Vì vậy các nhà thơ nhà văn đã tạo ấn tượng trong lòng bạn đọc bằng cách lựa chọn ngôn từ đặc biệt là khi sử dụng những từ ngữ so sánh

Ví dụ 1: Nhà thơ Xuân Diệu khi miêu tả bức tranh thiên nhiên mùa xuân đã phải thốt lên: