Lý do chọn đề tài Trong chương trình giáo dục tiểu học hiện nay, môn Tự nhiên và Xã hội cùng với các môn học khác có vai trò quan trọng trong việc phát triển toàn diện cho học sinh.. Cơ
Trang 11 Mở đầu
1.1 Lý do chọn đề tài
Trong chương trình giáo dục tiểu học hiện nay, môn Tự nhiên và Xã hội cùng với các môn học khác có vai trò quan trọng trong việc phát triển toàn diện cho học sinh Môn học Tự nhiên và Xã hội là môn học về môi trường tự nhiên và xã hội gần gũi bao quanh học sinh, vì vậy có rất nhiều cách để học sinh tiếp cận và tiếp thu kiến thức
Môn Tự nhiên và Xã hội cung cấp một số kiến thức cơ bản ban đầu và thiết thực về cơ thể người Học sinh biết cách giữ gìn vệ sinh cơ thể và phòng tránh một số bệnh tật thông thường, biết một số sự vật hiện tượng đơn giản trong tự nhiên xã hội và xung quanh Môn Tự nhiên và Xã hội bước đầu hình thành và phát triển ở học sinh những kĩ năng như: Tự chăm sóc sức khỏe bản thân, biết ứng xử và đưa ra những quyết định hợp lí trong đời sống để tránh một số bệnh tật và tai nạn Đồng thời môn Tự nhiên và Xã hội còn giúp học sinh biết quan sát, nhận xét, nêu thắc mắc, đặt câu hỏi, diễn đạt những hiểu biết của mình về sự vật hiện tượng đơn giản trong tự nhiên và xã hội Không những thế, môn Tự nhiên và Xã hội còn giúp học sinh hình thành, phát triển thái độ và hành vi như:
có ý thức thực hiện các quy tắc giữ vệ sinh an toàn cho bản thân, gia đình và cộng đồng, biết yêu thiên nhiên, yêu gia đình, yêu nhà trường, yêu quê hương đất nước
Đối với học sinh tiểu học, đặc biệt là học sinh lớp 3, tuy các em đã được làm quen và củng cố thêm hiểu biết từ lớp dưới song trình độ nhận thức về tự nhiên xã hội còn nhiều hạn chế Các em nhận thức thế giới dưới dạng tổng thể, khả năng phân tích chưa cao, tư duy cụ thể còn chiếm ưu thế Vì thế học sinh lớp 3 nhận thức thế giới xung quanh dựa vào những đối tượng thực hoặc những thay thế Do đó, những kết luận mà học sinh rút ra chủ yếu dựa vào kinh nghiệm sống và những quan sát trực tiếp mà ít dựa trên luận chứng logic Việc dạy học sinh lớp 3 đòi hỏi phải nắm chắc đặc điểm tâm lí này, từ đó lựa chọn, bổ sung hình thức và phương pháp dạy học phù hợp
Theo tinh thần đổi mới phương pháp dạy học, việc học tập của học sinh phải dựa trên các hoạt động học tập tích cực, chủ động, sáng tạo, hướng tới sự phát triển năng lực cá nhân thay cho việc học “áp đặt” những kiến thức sẵn có bằng cách dạy học sinh tự học, tự khám phá và trải nghiệm để chiếm lĩnh kiến
thức Chính vì vậy, tôi chọn đề tài “Một số giải pháp dạy môn Tự nhiên và Xã hội thông qua tổ chức hoạt động ngoài giờ lên lớp ở lớp 3”
1.2 Mục đích nghiên cứu
- Góp phần đổi mới phương pháp dạy học ở Tiểu học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh
- Tăng cường hoạt động cá thể, độc lập, và rèn luyện tinh thần hoạt động theo nhóm
- Tạo môi trường giáo dục phong phú, gần gũi, thoải mái cho học sinh
- Hình thành và rèn luyện vận dụng kiến thức vào thực tiễn đời sống
- Góp phần gây hứng thú học tập cho các em để các em có thể học tập tốt môn Tự nhiên và Xã hội cũng như học tốt các môn học khác
Trang 21.3 Đối tượng nghiên cứu
- Nội dung chương trình môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3
- Những tiết học trong SGK Tự nhiên và Xã hội có thể lồng ghép hoạt động ngoài giờ lên lớp
- Một số biện pháp giảng dạy tích hợp thông qua hoạt động ngoài giờ lên lớp
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu lí luận
- Phương pháp nghiên cứu sách giáo khoa, tài liệu tham khảo: Đọc các tài liệu sách, báo, tạp chí giáo dục liên quan đến nội dung đề tài Đọc SGK, sách giáo viên, các loại sách tham khảo
- Phương pháp quan sát: Dự giờ, trao đổi ý kiến với đồng nghiệp về nội dung các tiết học có liên quan đến đề tài
- Phương pháp thực nghiệm: Tổ chức và tiến hành thực nghiệm sư phạm (Soạn giáo án đã thông qua các tiết dạy ở lớp 3D) Tổng kết rút kinh nghiệm trong quá trình dạy học để kiểm tra tính khả thi của đề tài
- Phương pháp thống kê: Tìm hiểu thực trạng, thông kê việc dạy học bằng giáo án tổ chức một số trò chơi, hoạt động ngoại khóa cho học sinh
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm
Vị trí, tầm quan trọng của môn Tự nhiên- Xã hội trong chương trình tiểu học: Trong chương trình giáo dục Tiểu học hiện nay, môn Tự nhiên- Xã hội cùng với các môn học khác có vai trò quan trọng trong việc phát triển toàn diện cho học sinh Đó là môn học về môi trường tự nhiên và xã hội gẫn gũi, bao quanh học sinh, vì vậy có rất nhiểu nguồn cung cấp kiến thức cho các em Do đó không chỉ có giáo viên cung cấp trí thức cho cá em lĩnh vực này, các em có thể thu nhận kiến thức từ nhiểu nguồn khác
Môn Tự nhiên- Xã hội là môn học tích hợp kiến thức của khoa học tự nhiên
và khoa học xã hội trong đó số lượng kiến thức khoa học tự nhiên nhiều hơn so với kiến thức khoa học xã hội Vì vậy môn Tự nhiên- Xã hội là môn học có tầm quan trọng trong sự đổi mới giáo dục ở mỗi nước nói chung, ở Việt Nam nói riêng đó là việc coi trọng thực hành và vận dụng kiến thức, quan tâm đến năng lực tự học, tự khám phá kiến thức của học sinh
Để phát huy tính chủ động học tập của học sinh, giáo viên cần tăng cường tính chủ động nhận thức của học sinh Ngày nay, với sự phát triển nhanh chóng của xã hội về mọi mặt thì đòi hỏi phải có những con người năng động sáng tạo
để phục vụ xây dựng xã hội Do đó người giáo viên không chỉ dạy cho học sinh những kiến thức giáo viên có, mà giáo viên phải dạy cho học sinh những nội dung kiến thức mà người học cần Vì vậy ngay từ lớp đầu cấp tiểu học người giáo viên cần phải dẫn dắt học sinh biết vận dụng vào vốn hiểu biết và dựa vào kinh nghiệm của bản thân để tự nghiên cứu tìm tòi phát hiện ra những kiến thức mới Đồng thời giáo viên phải biết tổ chức các hoạt động học tập đa dạng, phong phú nhằm kích thích, khơi dậy sự sáng tạo của học sinh, giúp học sinh phát triển
tư duy và rèn kĩ năng sống thông qua các môn học đặc biệt là môn Tự nhiên và
Xã hội
Để học sinh lĩnh hội được các kiến thức về môi trường tự nhiên và xã hội một cách tự nhiên, sinh động, giúp các em hứng thú trong học tập, thu hút được
Trang 3tính tích cực học tập của học sinh, tham gia vào bài học một cách chủ động, cần phải có những biện pháp tổ chức hoạt động dạy- học phù hợp với đặc điểm tâm
lý, năng lực của học sinh
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
a Thuận lợi:
- Được sự quan tâm, chỉ đạo sâu sát của chuyên môn và ban giám hiệu nhà trường
- Được sự nhiệt tình hướng dẫn, góp ý của đồng nghiệp
- Học sinh tiểu học có trí thông minh, nhanh nhạy, có óc tưởng tượng phong phú
- Học sinh ưa hiểu biết, thích khám phá những cái mới về tự nhiên, xã hội
và con người xung quanh
- Đồ dùng dạy học được trang bị khá đầy đủ
- Môi trường giáo dục đoàn kết, thân thiện
b Khó khăn:
* Giáo viên
- Giáo viên chưa mạnh dạn để áp dụng các hình thức dạy học ngoài không gian lớp học
- Giáo viên còn thiếu kinh nghiệm với cách tổ chức hoạt động tích cực cho trò lĩnh hội kiến thức Hoặc có tổ chức thì còn lúng túng, mất thời gian, còn qua loa đại khái Học sinh còn bỡ ngỡ, rụt rè chưa quen với các hoạt động mới hoặc quá phấn khích gây mất trật tự trong lớp học
* Học sinh
- Học sinh tiểu học tư duy cụ thể còn chiếm ưu thế, dạy học chỉ bó buộc trong lớp học sẽ làm cho học sinh dễ mệt mỏi chán nản, khó tiếp thu bài học Giờ học diễn ra nặng nề, không duy trì được khả năng chú ý của các em
- Học sinh học tập thụ động không được trải nghiệm, không được mắt thấy, tai nghe những điều đã học dẫn tới sự nhàm chán và chóng quên
- Học sinh tiểu học ưa hiểu biết, khám phá những cái mới, tự nhiên, xã hội, con người xung quanh
- Học sinh tiểu học tư duy cụ thể còn chiếm ưu thế, phương pháp dạy học truyền thống làm cho học sinh dễ mệt mỏi chán nản trong giờ học, khó tiếp thu bài học Giờ học diễn ra nặng nề, không duy trì được khả năng chú ý của học sinh
Chính vì vậy, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học nói chung, môn Tự nhiên và Xã hội nói riêng là vấn đề nóng bỏng, cần thiết để giáo viên bắt nhịp với việc đổi mới chung của ngành giáo dục và cũng chính là để học sinh chủ động trong học tập có phương pháp, tự chiếm lĩnh, tự tìm kiếm kiến thức mới,
để các em trở thành những người năng động, sáng tạo, làm bước đà để học sinh thích ứng với sự phát triển nhanh chóng của xã hội, của khoa học công nghệ
Những vấn đề trăn trở và tồn tại trên là động cơ thúc đẩy tôi nghiên cứu
thực tế giảng dạy, tìm tòi tham khảo sách báo, tạp chí, để nghiên cứu: “Một số giải pháp dạy môn Tự nhiên và Xã hội thông qua tổ chức hoạt động ngoài giờ lên lớp ở lớp 3”
Để có cơ sở so sánh, đánh giá khi áp dụng các biện pháp giảng dạy môn Tự
nhiên và Xã hội thông qua tổ chức hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp ở lớp 3D, đầu năm học tôi đã tiến hành khảo sát chất lượng học sinh môn Tự
nhiên-Xã hội như sau:
Trang 4Tổng số HS Nắm kiến thức
ở mức đạt
Tỷ lệ % Nắm kiến thức
chưa đạt
Tỷ lệ %
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
Từ nhận thức trên, qua nghiên cứu chương trình môn Tự nhiên và Xã hội, tôi chọn lọc ra những bài có thể lồng ghép tổ chức thành hoạt động ngoài giờ lên lớp Để làm được việc này, tôi phân mảng từng dạng bài để chọn ra biện pháp thực hiện có hiệu quả nhất Sau khi đã xác định được nội dung và tìm được biện pháp thực hiện khả quan, tôi đã lựa chọn cách làm, hình thức tổ chức, địa điểm học tập cho từng bài một cách cụ thể
Giải pháp 1: Tổ chức mô hình học môn Tự nhiên và Xã hội bằng các hoạt động ngoài trời:
Lâu nay giáo viên quen truyền tải kiến thức cho học sinh gò bó trong bốn bức tường Với cách học này dễ gây cho học sinh nhàm chán, làm cho học sinh tiếp thu thụ động, hạn chế khả năng tư duy của học sinh Vậy để giúp học sinh phát triển tư duy, kĩ năng tốt hơn chúng ta cần nghiên cứu chương trình, lựa chọn hình thức học tập phù hợp
Cụ thể như mô hình hoạt động ngoài trời, với mô hình học tập này sẽ giúp học sinh năng động, thoải mái, khắc sâu kiến thức thông qua hoạt động cụ thể của chính mình
*Ví dụ:
Khi dạy bài : - Thân cây có đặc điểm gì?
- Rễ cây có đặc điểm gì?
- Lá cây có đặc điểm gì?
- Hoa và quả có đặc điểm gì?
Giáo viên cần tổ chức cho học sinh quan sát thực tế Giáo viên để chính học sinh quan sát cây cối thật trong sân trường, vườn trường Ngoài ra nếu các nhà trường có điều kiện, có thể tổ chức cho học sinh đi tham quan những vườn hoa, công viên, nơi công cộng Trước khi tham quan giáo viên cần định hướng cho học sinh : quan sát tìm hiểu xem đó là cây gì? Thân cây, lá cây, rễ cây, hoa và quả có đặc điểm gì? Cây đó có ích lợi gì?
Tổ chức cho học sinh quan sát theo tổ nhóm, cử thư kí của nhóm để ghi lại những điều đã quan sát được Tùy vào sĩ số học sinh giáo viên chia lớp thành các nhóm, quan sát các loại cây khác nhau Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát bằng các giác quan: Mắt nhìn, tay sờ, mũi ngửi Sau khi học sinh quan sát, giáo viên tập trung học sinh tại sân trường và yêu cầu các nhóm trình bày, các nhóm khác bổ sung
Giáo viên nhận xét các nhóm và nhận xét buổi học Tuyên dương những cá nhân, những nhóm hoạt động tích cực và hiệu quả
Học sinh được trực tiếp quan sát nên các em "tự mình" khám phá được cây
có đặc điểm gì và có lợi ích gì? Các em sẽ nhớ lâu kiến thức mình đã khám phá, tìm hiểu; giúp các em tích cực trong hoạt động nhóm, các em được trao đổi, giao tiếp với bạn tạo sự hứng thú, tự tin trong học tập
Trang 5Học sinh quan sát cây cối ở vườn trường
Học sinh quan sát lá cây, thân cây ở vườn trường
Trang 6Học sinh quan sát rễ cây
Giải pháp 2: Tổ chức cho học sinh tham quan bên ngoài trường học
Giáo viên tổ chức cho học sinh đi tham quan bên ngoài trường học Học sinh không chỉ được học tập, khám phá thiên nhiên, học sinh còn được tham quan học tập, để biết được môi trường xã hội Qua các buổi tham quan, học sinh
sẽ rút ra được kiến thức từ bài học một cách tự nhiên, sinh động bằng mắt thấy, tai nghe
*Ví dụ: Dạy bài 11: Cuộc sống xung quanh em
Giáo viên tổ chức cho học sinh đi tham quan trụ sở UBND Xã, Bưu điện, Trạm y tế, Trường THCS, Trường Mầm Non trên địa bàn phường Đông Cương Trong quá trình học sinh đi tham quan, giáo viên là người hướng dẫn, định hướng cho học sinh quan sát, tìm hiểu Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát đường giao thông, xe cộ đi lại, các di tích lịch sử và tìm hiểu người dân làm nghề gì để sinh sống
Thông qua hoạt động tham quan học tập, học sinh được mắt thấy, tai nghe, được trực tiếp tìm hiểu và qua đó học sinh được rèn kĩ năng sống Học sinh biết tên, nhiệm vụ của các cơ quan hành chính ở địa phương, trực tiếp thấy công việc của người dân ở xã Đông Cương
Sau khi tham quan về, ở tiết 3 giáo viên tổ chức cho học sinh họp nhóm để
Trang 7học sinh trao đổi ý kiến nói lại cho nhau nghe những điều đã quan sát được Lúc này, giáo viên lắng nghe, hướng dẫn cho học sinh bổ sung thêm những điều có ở thực tế nhưng học sinh chưa trình bày hết Đồng thời kết hợp mở rộng cho học sinh xem một số hình ảnh về nghề nghiệp của người dân ở các vùng: trồng lúa, trồng hoa, chăn nuôi trang trại Học sinh kể về nghề nghiệp của bố mẹ, của người thân Cho học sinh nêu ý kiến về cuộc sống và con người ở địa phương ngay tại nơi nhà em ở, từ đó học sinh thêm yêu quý quê hương
Qua bài học giáo dục học sinh ý thức, lòng tự hào về quê hương và cùng góp phần làm cho quê hương mình ngày càng đẹp hơn
Tổ chức học sinh đi tham quan tìm hiểu cuộc sống xung quanh của người dân Phường Đông Cương
* Ví dụ: Khi dạy bài về thế giới động thực vật; bài động vật sống trên cạn
Nếu có điều kiện nhà trường có thể tổ chức cho học sinh đi tham quan nông trại sinh thái: “ Linh Kỳ Mộc” ở xã Quảng Thịnh thành phố Thanh Hóa Ở đây học sinh được trải nghiệm rất nhiều điều thú vị Các em được nhìn thấy nhiều con vật lạ mà lâu nay mới chỉ nhìn thấy trên phim ảnh, sách báo như: đà điểu, hươu, nai, vượn, ngựa vằn… ; hay một số loại cây quý hiếm hàng trăm năm tuổi; được trải nghiệm học nặn đồ gốm; quan sát một số mẫu vật thời kỳ trống đồng Đông Sơn….Học sinh rất hứng thú và vui thích khi được tham gia những buổi trải nghiệm như thế
Trang 8
Học sinh vui đùa cùng các con vật
Học sinh nặn đồ gốm
Trang 9Sau buổi tham quan trải nghiệm ấy học sinh sẽ tích lũy được nhiều những kiến thức về tự nhiên và xã hội Các em sẽ thấy hứng thú và yêu môn học hơn
Giải pháp 3: Dạy môn Tự nhiên và Xã hội thông qua việc tổ chức các trò chơi học tập:
Trong sách giáo khoa các môn học về Tự nhiên và Xã hội của chương trình tiểu học mới, trò chơi được đề cập đến khá phổ biến Hầu như trò chơi được khuyến khích sử dụng trong tất cả các tiết học của môn Tự nhiên và Xã hội
Tổ chức trò chơi trong học tập để tạo hứng thú cho học sinh trong học tập là việc làm thực sự cần thiết Và trong môn Tự nhiên và Xã hội thì trò chơi học tập cần phải tổ chức thực hiện thường xuyên Các trò chơi trong môn Tự nhiên và
Xã hội ta có thể lồng ghép được rất phong phú Ở đây tôi muốn đề cập tới các trò chơi học tập gắn với hoạt động ngoài giờ lên lớp trong môn Tự nhiên và Xã hội
Mô hình tổ chức các trò chơi học tập ở ngoài sân trường Thông qua các trò chơi học tập học sinh tiếp thu kiến thức một cách nhẹ nhàng
*Ví dụ: Khi dạy bài 10: Hoạt động của chúng em trường
Giáo viên: ở trường, các em thường chơi những trò chơi nào? Những trò chơi nào nên chơi và những trò nào không nên chơi? Vì sao? Những trò chơi nào có thể gây mệt mỏi, quá sức?Từ đó giáo viên hướng cho các em chơi những trò chơi vừa vui, vừa an toàn, vừa sức cho các em như: đá bóng, đọc sách, nhảy dây, kéo co, mèo đuổi chuột…
Học sinh chơi đá bóng
Trang 10Học sinh chơi bịt mắt bắt dê
Qua việc học mà chơi, chơi mà học, học sinh sẽ thấy thích thú nhiều hơn trong học tập Vì các em được tự mình tìm tòi, khám phá và nắm bắt được kiến thức một cách tự nhiên, nhẹ nhàng Giáo viên lúc này đóng vai trò là người dẫn dắt, chính học sinh là người chủ động tìm tòi tiếp thu kiến thức
Hoạt động ngoài giờ lên lớp gắn với môn Tự nhiên và Xã hội không chỉ gây hứng thú học tập cho học sinh mà thông qua đó học sinh còn được rèn kĩ năng sống
Tác dụng của trò chơi học tập
Ngoài tác dụng gây hứng thú, tích cực hoá hoạt động học tập, trò chơi học tập còn phát huy được tính độc lập, khả năng tư duy sáng tạo, sự nhanh trí và cả tinh thần tập thể
Trò chơi học tập thường được sử dụng để củng cố và hệ thống hoá những kiến thức, song cũng có thể sử dụng trò chơi ở phần phát triển bài học
Những điểm cần lưu ý khi tổ chức trò chơi học tập
Trò chơi phải thú vị để HS thích được tham gia, trò chơi phải kết thúc trước khi HS cảm thấy nhàm chán và mệt mỏi với nó.Trò chơi phải thu hút được nhiều hoặc tất cả học sinh tham gia
Cần phải có sự thi đua giữa các cá nhân, các nhóm và quy định về sự thưởng, phạt rõ ràng Có cách chơi rõ ràng, dễ thực hiện
Giải pháp 4: Tổ chức cho học sinh Thực hành, trải nghiệm để vận dụng kiến thức môn Tự nhiên và Xã hội vào thực tế:
Khi tích hợp hoạt động ngoài giờ lên lớp vào môn Tự nhiên và Xã hội học sinh không chỉ được tham gia các trò chơi học tập, tham quan, học tập ngoài trời
mà học sinh còn được thực hành, trải nghiệm Đó là cơ hội để các em vận dụng
