Án lệ Canevaro là trường hợp bảo hộ do Ý thay mặt cho Raphael Canevaro chống lại Peru và liệu Canevaro có được coi là công dân Peru hay công dân Ý. Theo án lệ Canevaro, Chính phủ Peru từ chối thanh toán đầy đủ số nợ cho công ty Canevaro dưới dạng hối phiếu (vụ việc này được trọng tài thường trực The Hague giải quyết). Hối phiếu này sau đó được hai người anh em của Canevaro (mang quốc tịch Ý) thừa kế. Raphael Canevaro có cha là công dân Ý nên anh được coi là người có quốc tịch Ý (theo Điều 4 Bộ luật dân sự Ý). Tuy nhiên, Canevaro đã được sinh ra ở Peru và thực hiện các quyền của mình như những công dân Peru khác. Vì vậy, Chính phủ Peru từ chối trả số hối phiếu này với lý do Ý không có tư cách để bảo hộ công dân cho Canevaro bởi Canevaro là công dân Peru. Sau đó, Ý và Peru đã đồng ý đệ trình lên trọng tài quốc tế để giải quyết việc nguyên đơn Raphael Canevaro của Ý có quyền yêu cầu Peru trả số tiền hay không và liệu Chính phủ Peru có bắt buộc phải trả bằng tiền mặt hay theo luật năm 1889 hay không.1.2. Tòa án trọng tài thường trực PCA đưa ra lập luận về vụ việc này như sauCanevaro được coi là công dân Peru bởi Canevaro đã từng là ứng cử viên của Thượng viện, nơi chỉ có công dân Peru được thừa nhận. Đặc biệt, Canevaro là người đã yêu cầu Chính phủ Peru (với tư cách là quốc gia), cấp phép để thực hiện chức năng của tổng lãnh sự Hà Lan, sau đó Canevaro đã nhận được sự ủy quyền từ Chính phủ và Quốc hội Peru. Có thể thấy Canevaro có cha là người Ý, nhưng sinh ra và lớn lên tại Peru, Canevaro đã thực hiện các quyền và nghĩa vụ của một công dân Peru nên Canevaro có mối quan hệ chặt chẽ và lâu dài về cư trú, làm ăn, gia đình, xã hội với Peru hơn là Ý. Vì vậy, Peru không chấp nhận yêu cầu của phía nguyên đơn là Raphael Canevaro vì họ cho rằng Canevaro là công dân Peru, Ý không thể đứng ra bảo hộ Canevaro như một công dân Ý khi mà Canevaro có mối quan hệ mật thiết với Peru hơn.
Trang 1vào tìm hiểu những vấn đề liên quan đến người có nhiều hơn một quốc tịch,
nhóm 1 chúng em xin lựa chọn đề bài số 3: “Phân tích nguyên tắc quốc tịch
hữu hiệu trong giải quyết tình trạng người hai hay nhiều quốc tịch Sinh viên lựa chọn hai phán quyết của cơ quan tài phán quốc tế để minh họa”.
NỘI DUNG
I Phân tích nguyên tắc quốc tịch hữu hiệu trong giải quyết tình trạng người hai hay nhiều quốc tịch
1 Khái quát về quốc tịch và người hai hay nhiều quốc tịch
Quốc tịch là mối quan hệ pháp lý hai chiều, được xác lập giữa cá nhân với một quốc gia nhất định, có nội dung là tổng thể các quyền và nghĩa vụ của người đó được pháp luật của quốc gia quy định và bảo đảm thực hiện1 Quốc tịch gắn liền với mỗi con người từ khi sinh ra đến khi chết đi, là tiền đề để họ được hưởng các quyền công dân và làm nghĩa vụ công dân đối với Nhà nước
mà mình mang quốc tịch2
Một người đồng thời mang hai hay nhiều quốc tịch được pháp luật quốc
tế gọi là người mang nhiều quốc tịch (Bipatride; pluri patridge) Đây là một hiện tượng khá phổ biến trong thực tiễn đời sống quốc tế và tồn tại hoàn toàn khách quan, không phụ thuộc vào ý chí của bất kỳ Nhà nước nào. Hậu quả pháp lý của việc một người có hai hay nhiều quốc tịch đó là việc xác lập quan
1 ThS Nguyễn Thị Kim Ngân (chủ biên), Giáo trình Luật quốc tế, Trường Đại học Luật Hà Nội, Nxb Giáo
dục Việt Nam, 2010, tr 129.
2 Một số vấn đề chung về quốc tịch, https://thongtinphapluatdansu.edu.vn/2009/08/01/3469-3/ , , 01/08/2009.
Trang 2hệ pháp lý với hai hay nhiều quốc gia Đồng thời điều này cũng gây khó khăn cho các quốc gia trong việc thực hiện chủ quyền với dân cư, tranh chấp trong việc xác định thẩm quyền bảo hộ công dân giữa các quốc gia, lựa chọn luật áp dụng liên quan đến các vấn đề dân sự, hôn nhân, tài sản của người có hai hay nhiều quốc tịch
2 Phân tích nguyên tắc quốc tịch hữu hiệu trong giải quyết tình trạng người hai hay nhiều quốc tịch
Để giải quyết tình trạng người hai hay nhiều quốc tịch các quốc gia thường sử dụng nguyên tắc quốc tịch hữu hiệu Nguyên tắc quốc tịch hữu hiệu
là nguyên tắc được ghi nhận trong các hiệp ước, hiệp định quốc tế song
phương, đa phương Theo nội dung cơ bản của nguyên tắc này, ở một quốc
gia thứ ba, người có hai quốc tịch của hai nước ký kết sẽ chỉ được coi là có quốc tịch của nước mà họ thực chất gắn bó nhất
Cụ thể hơn, theo Điều 5 Công ước Lahay 1930 về một số vấn đề liên
quan tới xung đột quốc tịch quy định “tại một nước thứ ba, một người có
nhiều quốc tịch sẽ được coi như chỉ có một quốc tịch Không phương hại đến việc áp dụng pháp luật của nước mình về địa vị pháp lý của cá nhân và các Hiệp định đang có hiệu lực, nước thứ ba sẽ chỉ công nhận duy nhất một quốc tịch trong các quốc tịch mà người đó có, hoặc công nhận quốc tịch của nước
mà người đó thường trú hoặc cư trú chủ yếu hoặc quốc tịch của nước là lúc
đó trên thực tế người đó có mối quan hệ gắn bó nhất”
Như vậy, đối với tình trạng một công dân nước mình có hai hay nhiều quốc tịch, các quốc gia thường áp dụng nguyên tắc quốc tịch hữu hiệu để giải
quyết thông qua việc ký kết các điều ước quốc tế đa phương về quốc tịch như
Công ước Lahay 1930 Trong đó, có các nội dung chủ yếu sau đây:
- Tại nước thứ ba, người có hai hay nhiều quốc tịch sẽ được coi như chỉ có một quốc tịch (đó có thể là quốc tịch của nước mà người đó có mối quan hệ
Trang 3gắn bó nhất dựa trên các yếu tố về thời gian cư trú, các mối quan hệ về nhân thân, tài sản )
- Không bảo hộ ngoại giao cho công dân của nước mình tại nước mà người đó cũng đang có quốc tịch
- Các quốc gia tạo điều kiện thuận lợi cho người có hai hay nhiều quốc tịch được thôi quốc tịch
Về mặt pháp lý, người hai hay nhiều quốc tịch vẫn được coi là công dân của các quốc gia mà họ mang quốc tịch Tuy nhiên, trên thực tế thì quốc gia thứ ba cần phải xác định một quốc tịch duy nhất nhằm hướng đến sự thống nhất trong quá trình giải quyết các vấn đề liên quan phát sinh Như vậy, nguyên tắc này chỉ được áp dụng trong trường hợp người hai hay nhiều quốc tịch tham gia vào quan hệ pháp luật trên lãnh thổ của quốc gia thứ ba Tiêu
chí để lựa chọn quốc tịch của nước thứ ba là dựa trên “sự gắn bó đối với quốc
gia mà người đó mang quốc tịch” Sự gắn bó này có thể được xác định theo
những yếu tố khác nhau như: quốc gia nơi người đó cư trú thường xuyên hoặc
cư trú chủ yếu; thời gian cư trú; các mối quan hệ nhân thân, tài sản hoặc nơi thực hiện chủ yếu quyền và nghĩa vụ cho công dân.
Tuy nhiên, có thể nhận thấy nguyên tắc này không là nguyên tắc bắt buộc đối với các quốc gia Chỉ các quốc gia tham gia ký kết điều ước song phương hoặc là thành viên của điều ước đa phương ghi nhận nguyên tắc này thì mới bắt buộc phải áp dụng nguyên tắc quốc tịch hữu hiệu trong việc giải quyết trình trạng người hai hay nhiều quốc tịch
3 Ý nghĩa của nguyên tắc quốc tịch hữu hiệu trong giải quyết tình trạng người hai hay nhiều quốc tịch
Thứ nhất, việc áp dụng nguyên tắc quốc tịch hữu hiệu nhằm giải quyết
tình trạng người hai hay nhiều quốc tịch tham gia vào các quan hệ pháp luật của quốc gia thứ ba mà cần có sự bảo hộ từ phía quốc gia mình mang quốc tịch
Trang 4Thứ hai, tạo điều kiện thuận lợi cho quốc gia thứ ba trong việc xác định
quốc tịch để điều chỉnh các quan hệ pháp luật mà người hai hay nhiều quốc tịch tham gia tại quốc gia mình.
Thứ ba, việc áp dụng nguyên tắc quốc tịch hữu hiệu không loại bỏ quốc
tịch của người hai hay nhiều quốc tịch.
II Hai phán quyết của cơ quan tài phán quốc tế về việc áp dụng nguyên tắc quốc tịch hữu hiệu trong giải quyết tình trạng người hai hay nhiều quốc tịch
1 VỤ NOTTEBOHM CASE 1955
1.1 Tóm tắt vụ việc:
Ông Nottebohm sinh năm 1881 tại Đức và là công dân Đức, tuy nhiên ông sinh sống và hoạt động kinh doanh ở Guatemala từ năm 1905 đến 1943. Trong một chuyến đi đến Châu Âu sau thế chiến thứ II, ông Nottebohm đã nhập quốc tịch của Công quốc Liechtenstein bằng cách mua quốc tịch Với cách này, ông Nottebohm đã bị mất quốc tịch Đức (theo Khoản 1 Điều 25 Luật Quốc tịch Đức3) Sau đó, ông Nottebohm trở về Đức với hộ chiếu Liechtenstein Khi đó, tài sản của ông Nottebohm đã bị tịch thu vì tài sản này được coi là tài sản của công dân Đức, còn ông Nottebohm thì không phải người Đức và lại được coi như là một kẻ thù của người Đức Ông Nottebohm
đã bị giam cầm tại Hoa Kỳ theo một thỏa thuận đã ký với Chính phủ Guatemala Lúc này, nước Liechtenstein là một quốc gia trung lập không liên quan gì đến thế chiến thứ II Quốc gia này đã kiện Guatemala ra Tòa án ICJ
3 A German shall lose his citizenship upon the acquisition of a foreign citizenship where such acquisition results from his application or from the application of the husband or of the legal representative The wife and the person represented however shall only suffer such loss where the requirements are met which under section 19 permit the making of an application for release (Một người Đức sẽ bị mất tư cách công dân khi có được quốc tịch của một quốc gia khác thông qua sự xin gia nhập của chính người đó, của người chồng hoặc của người đại diện hợp pháp Người vợ và người được đại diện, tuy nhiên, sẽ chỉ bị mất tư cách công dân khi đáp ứng được các yêu cầu theo mục 19 cho phép một người được nộp đơn xin thôi quốc tịch.)
Trang 5(Tòa án Công lý Quốc tế) về việc nước này đã công khai tịch thu tài sản và giam giữ công dân nước họ một cách bất hợp pháp
1.2 Tòa án ICJ đã đưa ra lập luận về trường hợp của ông Nottebohm như sau :
Tòa án nhận thấy mối liên hệ giữa ông Nottebohm và Liechtenstein là gần như không có (tenuous) bởi vì ông Nottebohm không có nơi ở cố định, không có cư trú lâu dài ở Liechtenstein, không có ý định định cư tại đây, người thân ông Nottebohm mong muốn ông dưỡng già ở Guatemala4 Tòa chỉ
ra rằng ông Nottebohm nhập tịch Liechtenstein bởi vì muốn bỏ quốc tịch Đức (nước phát xít trong Chiến tranh thế chiến thứ hai) để nhận được sự bảo hộ bằng quốc tịch của Liechtenstein (nước trung lập), chứ không có ý định trở thành một phần của xã hội Liechtenstein5 Tòa còn hàm ý rằng việc Liechtenstein cho ông Nottebohm nhập tịch là do lợi ích tài chính khi ông Nottebohm cam kết sẽ đóng thuế cho nước này6 Tòa án ICJ đã lập luận rằng, ông Nottebohm có mối quan hệ chặt chẽ và lâu dài về cư trú, làm ăn, gia đình
ông Nottebohm và Liechtenstein mà ông Nottebohm có mối liên hệ chặt chẽ
và dài lâu với Guatemala
1.3 Phán quyết của Tòa án ICJ :
Tòa kết luận rằng mối liên hệ gắn bó giữa ông Nottebohm và Liechtenstein là không tồn tại và việc nhập tịch của ông Nottebohm cũng không phải dựa trên sự gắn bó thực sự với Liechtenstein Tòa đã tuyên bố Guatemala không có nghĩa vụ phải công nhận quốc tịch Liechtenstein của ông Nottebohm trong trường hợp này, vì vậy Liechtenstein không có quyền thực
4 Vụ Nottebohm, 1955, tr 25-26
5 Vụ Nottebohm, 1955, tr 26
6 Vụ Nottebohm, 1955, tr 25-26
Trang 6hiện bảo hộ ngoại giao đối với ông Nottebohm chống lại Guatemala, đồng thời yêu cầu này không thể được chấp nhận
1.4 Bình luận về phán quyết của Tòa án ICJ về việc áp dụng nguyên tắc quốc tịch hữu hiệu trong vụ Nottebohm Case 1955
Trong vụ việc nêu trên, không có gì để bàn cãi khi ông Nottebohm chưa bao giờ là công dân đa quốc tịch theo pháp luật quốc gia Vấn đề được đem bàn tới trong vụ việc này chính là quyền của một quốc gia không công nhận việc ghi nhận quốc tịch của một quốc gia khác Để giải quyết, Tòa đã
đưa ra phán quyết dựa trên thực tế của một số quốc gia “không thực hiện bảo
vệ lợi ích của một người đã nhập quốc tịch của quốc gia bởi vì sau khi nhập quốc tịch, trên thực tế người này đã vắng mặt kéo dài và không có các mối liên hệ… với đất nước danh nghĩa của người đó”
Phán quyết trên rất hợp lý bởi vì bản chất của mối quan hệ quốc tịch chính là mối liên hệ pháp lý có nền tảng là sự gắn bó thực tế về xã hội, một mối liên kết thực sự của đời sống và tình cảm, cùng với sự tồn tại của các quyền và nghĩa vụ tương hỗ Nó tạo ra sự công nhận về pháp lý thực tế rằng
cá nhân có được quốc tịch một cách trực tiếp bởi luật pháp hoặc hành vi của các cơ quan công quyền, có sự gắn kết với dân cư của quốc gia cấp quốc tịch một cách chặt chẽ hơn là đối với dân cư của một quốc gia nào khác Điều này cho thấy rằng việc trao quốc tịch này thiếu “điều kiện cần thiết về tính đặc thù” (genuineness requisite), không phù hợp với khái niệm quốc tịch trong quan hệ quốc tế, do đó Guatemala không có nghĩa vụ phải công nhận quốc tịch Liechtenstein của ông Nottebohm Có thể hiểu đây là đặc quyền của quốc gia không ghi nhận quốc tịch được xác định bằng cách nhập quốc tịch trong một số trường hợp nhất định
Trang 7Kết quả của vụ phán xử này cũng đã được Chính phủ và Tòa án các nước trên thế giới sử dụng để xử lý các trường hợp liên quan đến vấn đề đa quốc tịch Như vậy, có thể thấy rằng để quốc gia khác công nhận việc một quốc gia trao quốc tịch cho một cá nhân cần thiết phải thỏa mãn điều kiện rằng quốc tịch đó có căn cứ dựa trên mối liên kết gần gũi và thực sự giữa cá nhân đó và quốc gia liên quan Điều này gợi ý rằng đối với một cá nhân có nhiều quốc tịch, các quốc gia và cơ quan tài phán quốc tế chỉ công nhận quốc tịch của quốc gia mà người đó có mối quan hệ gần gũi và gắn bó thực sự
2 VỤ CANEVARO CLAIM (PERU, Ý)
1.1 Tóm tắt vụ việc
Án lệ Canevaro là trường hợp bảo hộ do Ý thay mặt cho Raphael Canevaro chống lại Peru và liệu Canevaro có được coi là công dân Peru hay công dân Ý Theo án lệ Canevaro, Chính phủ Peru từ chối thanh toán đầy đủ
số nợ cho công ty Canevaro dưới dạng hối phiếu (vụ việc này được trọng tài thường trực The Hague giải quyết) Hối phiếu này sau đó được hai người anh
em của Canevaro (mang quốc tịch Ý) thừa kế Raphael Canevaro có cha là công dân Ý nên anh được coi là người có quốc tịch Ý (theo Điều 4 Bộ luật dân sự Ý) Tuy nhiên, Canevaro đã được sinh ra ở Peru và thực hiện các quyền của mình như những công dân Peru khác Vì vậy, Chính phủ Peru từ chối trả số hối phiếu này với lý do Ý không có tư cách để bảo hộ công dân cho Canevaro bởi Canevaro là công dân Peru Sau đó, Ý và Peru đã đồng ý đệ trình lên trọng tài quốc tế để giải quyết việc nguyên đơn Raphael Canevaro của Ý có quyền yêu cầu Peru trả số tiền hay không và liệu Chính phủ Peru có bắt buộc phải trả bằng tiền mặt hay theo luật năm 1889 hay không
1.2 Tòa án trọng tài thường trực PCA đưa ra lập luận về vụ việc này như sau
Trang 8Canevaro được coi là công dân Peru bởi Canevaro đã từng là ứng cử viên của Thượng viện, nơi chỉ có công dân Peru được thừa nhận Đặc biệt, Canevaro là người đã yêu cầu Chính phủ Peru (với tư cách là quốc gia), cấp phép để thực hiện chức năng của tổng lãnh sự Hà Lan, sau đó Canevaro đã nhận được sự ủy quyền từ Chính phủ và Quốc hội Peru Có thể thấy Canevaro
có cha là người Ý, nhưng sinh ra và lớn lên tại Peru, Canevaro đã thực hiện các quyền và nghĩa vụ của một công dân Peru nên Canevaro có mối quan hệ chặt chẽ và lâu dài về cư trú, làm ăn, gia đình, xã hội với Peru hơn là Ý Vì vậy, Peru không chấp nhận yêu cầu của phía nguyên đơn là Raphael Canevaro
vì họ cho rằng Canevaro là công dân Peru, Ý không thể đứng ra bảo hộ Canevaro như một công dân Ý khi mà Canevaro có mối quan hệ mật thiết với Peru hơn
1.3 Phán quyết của Tòa án Trọng tài
Thứ nhất, Tòa kết luận rằng Canevaro được coi là có mối quan hệ gần gũi với Peru hơn, do đó, Ý không có quyền bảo hộ Canevaro như một công dân để chống lại Peru
Thứ hai, Chính phủ Peru vẫn có nghĩa vụ trả số hối phiếu mà Cavenaro yêu cầu Nó chủ yếu là tiền gốc, lên tới 43.140 bảng Anh và thêm vào tiền lãi
đã tích lũy cho đến thời điểm đó
1.4 Bình luận về phán quyết của Tòa án trọng tài thường trực PCA về việc áp dụng nguyên tắc quốc tịch hữu hiệu trong vụ Canevaro Claim (Peru, Ý)
Về cơ bản, án lệ Canevaro đã giải quyết được tranh chấp của Canevaro kiện đòi số phiếu mà Chính phủ Peru đang nợ Canevaro Dựa trên những chứng cứ thực tế (Canevaro có cha người Ý, nhưng đã từng là ứng cử viên của Thượng viện, và được thừa nhận Tổng lãnh sự Hà Lan từ Chính phủ và Quốc hội Peru), Tòa án Trọng tài thường trực PCA đã xem xét và đưa ra một
Trang 9phán quyết phù hợp với nguyên tắc quốc tịch hữu hiệu, khi xem xét Canevaro gần gũi với Peru hơn Ý, và từ chối yêu sách của Ý Như vậy, có thể thấy rằng,
để một quốc gia công nhận việc một quốc gia khác trao quốc tịch cho một cá nhân, cần thiết phải thỏa mãn điều kiện rằng quốc tịch đó có căn cứ dựa trên mối liên kết gần gũi thực sự giữa cá nhân đó và quốc gia
Trường hợp của Canevaro xác định rằng trong trường hợp quốc tịch kép tồn tại kể từ khi sinh ra (bằng sự kết hợp về nguyên tắc jus soli và jus sanguinis) khi Canevaro đã vừa thực hiện các quyền và nghĩa vụ như công dân Peru, vừa được bảo hộ bởi Ý, khi Ý thay mặt Canevaro chống lại Peru Trong trường hợp có xung đột về quốc tịch công dân giữa hai quốc gia, thì quốc tịch nào gần gũi và hiệu quả với công dân hơn sẽ thắng thế và nó có thể được xác định dựa trên ý chí, hành vi của con người Trọng tài thường trực
sau đó đã kết luận rằng “Bất kể quốc tịch của Raphael có thể là ở Ý thì chính
phủ Peru vẫn có quyền coi anh ta là công dân Peru và từ chối tư cách là một đương sự người Ý của Canevaro” Nguyên tắc quốc tịch hữu hiệu trong án lệ
Canevaro có ưu điểm là hạn chế việc công dân sinh ra đã mang quốc tịch kép
sẽ lợi dụng điều này để tận dụng lợi thế đầu tư, nhập cảnh nhưng sử dụng quyền bảo hộ công dân của quốc gia khác khi xảy ra tranh chấp, điều này đảm bảo cho quốc gia sẽ không bị công dân có quan hệ gần gũi với mình yêu sách một cách vô lý
KẾT LUẬN
Dưới sự bảo hộ của nhà nước những công dân có thể tự do thực hiện quyền lợi mà nhà nước dành cho họ, tuy nhiên có những cá nhân cá biệt, họ được nhận sự ưu đãi của những quốc gia khác nhau để có được hơn một quốc tịch Vấn đề pháp lý về người nhiều quốc tịch rất phức tạp, bởi lẽ những người hai hay nhiều quốc tịch sẽ chịu ảnh hưởng của nhiều nền pháp luật khi
Trang 10có những tình huống pháp lý xảy ra Do vậy, việc áp dụng nguyên tắc quốc tịch hữu hiệu nhằm hạn chế tối đa tình trạng người hai hay nhiều quốc tịch là cần thiết cho mỗi quốc gia, nhằm giải quyết được các vấn đề liên quan đến pháp lý
DANH SÁCH TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 TS Nguyễn Hồng Bắc, Tạp chí Luật học số 7/2006, tr 3, 4
2 TS Nguyễn Thị Hồng Yến – TS Lê Thị Đào Anh, Hướng dẫn môn học Công pháp quốc tế, NXB Lao Động
3 thongtinphapluatdansu.edu.vn,
https://thongtinphapluatdansu.edu.vn/2009/08/01/3469-3/, Một số vấn
đề chung về quốc tịch <truy cập: 12/3/2020>
4 Luật Quốc tịch Việt Nam 2008
5 Quốc tịch cá nhân trong luật quốc tế:
nguồn:
https://iuscogens-vie.org/2019/12/29/quoc-tich-trong-luat-quoc-/?
fbclid=IwAR37OgQkFHe3ILBcOGGz0A8B1L8ar3NhfjWjd4iu1i ovC0nFkC_YSTg-t0