Tóm tắt luận văn Thạc sĩ: Quản lý nhà nước về hoạt động kiểm toán độc lập tại Việt Nam

Luận văn trình bày cơ sở lý luận về quản lý hoạt động kiểm toán độc lập, thực trạng công tác quản lý hoạt động kiểm toán độc lập tại Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2014 – 2017, các giải pháp nhằm hoàn thiện công tác quản lý hoạt động kiểm toán độc lập tại Việt Nam trong thời gian sắp tới.

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

NGUYỄN QUỐC HÙNG

QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ HOẠT ĐỘNG KIỂM TOÁN

ĐỘC LẬP TẠI VIỆT NAM

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ KINH TẾ

Mã số: 60.34.04.10

Đà Nẵng - 2018

Công trình được hoàn thành tại

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ, ĐHĐN

Người hướng dẫn KH: TS LÊ DÂN

Phản biện 1: PGS.TS Nguyễn Phúc Nguyên

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Thị Như Liêm

Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp Thạc sĩ Quản lý kinh tế họp tại Trường Đại học Kinh tế, Đại học Đà Nẵng vào ngày 23 tháng 2 năm 2019

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Trung tâm Thông tin - Học liệu, Đại học Đà Nẵng

- Thư viện trường Đại học Kinh tế, Đại học Đà Nẵng

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Kiểm toán độc lập Việt Nam được chính thức thành lập vào năm 1991 với sự ra đời của hai công ty kiểm toán thuộc Bộ Tài chính

là Công ty Kiểm toán Việt Nam (nay là Delloite Việt Nam) và Công

ty Dịch vụ Tư vấn Tài chính Kế toán và Kiểm toán (AASC) Sau gần

20 năm hoạt động, cùng với tiến trình hội nhập và phát triển kinh tế của đất nước, các công ty kiểm toán độc lập của Việt Nam đã không ngừng gia tăng về số lượng và nâng cao chất lượng dịch vụ cung cấp Kiểm toán độc lập của Việt Nam đã phát triển nhanh về số lượng và quy mô công ty cũng như nâng cao năng lực chuyên môn và chất lượng dịch vụ Hầu hết các dịch vụ do các công ty kiểm toán cung cấp đã ngày càng được xã hội thừa nhận Các hoạt động dịch vụ kiểm toán và tư vấn tài chính, kế toán, các công ty đã góp phần phổ cập cơ chế chính sách kinh tế tài chính, thực hiện công khai minh bạch báo cáo tài chính, ngăn ngừa lãng phí, tham nhũng, phục vụ đắc lực cho công tác quản lý và điều hành kinh tế - tài chính của Nhà nước

Thông qua dịch vụ kiểm toán, đặc biệt là kiểm toán báo cáo tài chính, các công ty đã góp phần giúp các doanh nghiệp, các dự án quốc tế, các đơn vị hành chính sự nghiệp nắm bắt được kịp thời, đầy

đủ và tuân thủ đúng các quy định của các chính sách kinh tế, tài chính, loại bỏ được chi phí bất hợp lý, tạo lập được những thông tin tin cậy, từng bước đưa công tác quản lý tài chính, kế toán vào nề nếp… Hoạt động kiểm toán độc lập đã xác định vị trí trong nền kinh

tế thị trường và đã góp phần quan trọng trong việc làm lành mạnh hoá môi trường đầu tư và nền tài chính quốc gia Có thể nói rằng KTĐL ngoài là một loại hình kinh doanh dịch vụ được pháp luật

thừa nhận Bên cạnh đó, còn có vai trò là công cụ quản lý kinh tế Tuy nhiên, so với lịch sử phát triển hàng trăm năm trên thế giới, thị trường KTĐL tại Việt Nam vẫn còn non trẻ, hệ thống luật pháp chưa thực sự đầy đủ, trình độ và kinh nghiệm của KTV còn chưa cao cũng như có sự cạnh tranh không lành mạnh giữa các công ty kiểm toán bằng cách hạ giá phí kiểm toán dẫn đến việc các công ty kiểm toán phải cắt giảm thời gian kiểm toán và các thủ tục kiểm toán, điều này sẽ làm tăng rủi ro của hoạt động kiểm toán Những vi phạm của KTV và các công ty kiểm toán đã bị xử lý và đăng tải trên các phương tiện thông tin đại chúng như vụ Công ty Cổ phần Bông Bạch Tuyết (2008), vụ Công ty Cổ phần Dược Viễn Đông (2011), hay gần đây nhất UBCKNN đã có công văn gửi 9 công ty niêm yết và 5 công

ty chứng khoán về việc báo cáo tài chính của các công ty này được Công ty TNHH Kiểm toán và Định giá Thăng Long - T.D.K kiểm toán là không hợp lệ, lần đầu tiên có Kiểm toán viên là Tổng giám đốc của một công ty kiểm toán bị đình chỉ tư các kiểm toán viên được chấp thuận kiểm toán cho đơn vị có lợi ích công chúng thuộc lĩnh vực chứng khoán và hàng loạt công ty KTĐL đã bị Bộ Tài chính nêu tên cảnh báo vì không đạt điều kiện hoạt động dịch vụ kiểm toán theo quy định của Luật

Những sai phạm của Kiểm toán viên hay Công ty Kiểm toán có thể gây những ảnh hưởng nghiêm trọng đến các nhà đầu tư, cổ đông hay rộng hơn là thị trường chứng khoán Một phần nguyên nhân do việc quản lý của nhà nước về hoạt động dịch vụ kiểm toán độc lập trên cả nước còn nhiều hạn chế

Nhận thức tầm quan trọng của vấn đề trên, tôi đã thực hiện nghiên cứu đề tài “Quản lý nhà nước về hoạt động kiểm toán độc lập tại Việt Nam” nhằm góp phần sáng tỏ nội dung trên

2 Mục tiêu nghiên cứu

2.1 Mục tiêu tổng quát

2.2 Mục tiêu cụ thể

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

3.2 Phạm vi nghiên cứu

4 Phương pháp và thiết nghiên cứu

4.1 Phương pháp nghiên cứu

4.2 Phương pháp thu thập dữ liệu

5 Bố cục của luận văn

Chương 1 Cơ sở lý luận về quản lý hoạt động kiểm toán độc lập

Chương 2 Thực trạng công tác quản lý hoạt động kiểm toán độc lập tại Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2014 - 2017

Chương 3 Các giải pháp nhằm hoàn thiện công tác quản lý hoạt động kiểm toán độc lập tại Việt Nam trong thời gian sắp tới

6 Tổng quan tài liệu nghiên cứu

Với tình hình nghiên cứu của các đề tài cho thấy nhiều khía cạnh của hoạt động KTĐL tại nước ta Các nghiên cứu trên đã tập trung vào nghiên cứu vấn đề quản lý CLKT đánh giá về thực trạng của DN Bên cạnh đó nêu thực trạng công tác QLNN dựa trên các nguồn dữ liệu phong phú, đa dạng do các nhà khoa học, điều tra nghiên cứu được, kết hợp với các nguồn thông tin thu thập trực tiếp

từ DN và từ các báo cáo từ Bộ Tài Chính và Hội hành nghề Tuy nhiên, các nghiên cứu trên vẫn chưa đề cập cụ thể đến thực trạng quản lý hoạt động KTĐL và các giải pháp nhà nước cần thiết để thực thi chính sách mà chỉ đi sâu vào góc độ DNKT

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG KIỂM TOÁN

ĐỘC LẬP 1.1 KHÁI QUÁT VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ HOẠT ĐỘNG KIỂM TOÁN ĐỘC LẬP

1.1.1 Khái niệm kiểm toán, kiểm toán độc lập

1.1.2 Đặc trưng của hoạt động toán độc lập

a Mục tiêu của kiểm toán độc lập:

b Nguyên tắc hoạt động:

c Loại hình doanh nghiệp

d Phạm vi hoạt động

1.1.3 Quản lý nhà nước về hoạt động kiểm toán độc lập

“Quản lý nhà nước đối với hoạt động KTĐL là việc Nhà nước sử dụng chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, chính sách, pháp luật và thông qua bộ máy hành chính để quản lý hoạt động KTĐL Đồng thời, quản

lý nhà nước tạo môi trường kinh doanh ổn định, các điều kiện cần thiết đảm bảo cho sự hình thành và hoạt động của doanh nghiệp Kiểm toán, Kiểm toán viên”

1.2 NỘI DUNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ HOẠT ĐỘNG KIỂM TOÁN ĐỘC LẬP

1.2.1 Xây dựng quyết định chiến lược phát triển hoạt động kiểm toán độc lập

a Quan điểm chiến lược hiện nay về kế toán - kiểm toán:

b Kế hoạch triển khai chiến lược kế toán - kiểm toán

- Hoàn thiện các văn bản pháp luật về kế toán, kiểm toán

- Xây dựng, ban hành chuẩn mực kế toán và kiểm toán của Việt Nam phù hợp với thông lệ quốc tế và điều kiện của Việt Nam

- Phát triển thị trường dịch vụ kế toán, kiểm toán

- Tăng cường kiểm tra, giám sát thực thi pháp luật, chuẩn mực, chế độ kế toán và kiểm toán

- Củng cố tổ chức bộ máy cơ quan quản lý nhà nước về kế toán, kiểm toán

- Đẩy mạnh sự phát triển các tổ chức nghề nghiệp trong lĩnh vực kế toán, kiểm toán trong nước trở thành tổ chức tự quản

- Tăng cường mở rộng quan hệ, hợp tác quốc tế, nâng cao vị thế của kế toán, kiểm toán Việt Nam

- Phát triển nguồn nhân lực

- Thiết lập hệ thống thông tin quản lý kế toán, kiểm toán

1.2.2 Xây dựng và hoàn thiện các chính sách, quy định pháp luật

1.2.3 Quản lý hoạt động hành nghề kiểm toán

a Quản lý hoạt động thi, cấp chứng chỉ KTV

b Quản lý tổ chức cập nhật kiến thức cho kiểm toán viên

c Quản lý cấp và sử dụng chứng chỉ kiểm toán viên hành nghề

1.2.4 Thanh tra, kiểm tra và xử lý sai phạm về chất lượng dịch vụ kiểm toán

a Phạm vi kiểm tra trực tiếp định kỳ chất lượng dịch vụ kiểm toán:

b Thời hạn kiểm tra trực tiếp

1.3 CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG KIỂM TOÁN ĐỘC LẬP

1.3.1 Hệ thống văn bản pháp luật của nhà nước

1.3.2 Công tác tổ chức bộ máy quản lý nhà nước

1.3.3 Trình độ của cán bộ quản lý

1.3.4 Trình độ ứng dụng khoa học công nghệ

1.4 MỘT SỐ MÔ HÌNH QUẢN LÝ NHÀ N ƯỚC VỀ HOẠT ĐỘNG KIỂM TOÁN ĐỘC LẬP TRÊN THẾ GIỚI

1.4.1 Mô hình theo luật định

1.4.2 Mô hình nhà nước – hội đồng tư vấn

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG CÔNG TÁC QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ HOẠT ĐỘNG KIỂM TOÁN ĐỘC LẬP TẠI VIỆT NAM 2.1 KHÁI QUÁT HOẠT ĐỘNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ KIỂM TOÁN ĐỘC LẬP TẠI VIỆT NAM

cụ thể đối với quản lý hoạt động KTĐL để triển khai thực hiện chiến lược, thời gian hoàn thành và trách nhiệm của các cấp chức năng có liên quan trong việc triển khai thực hiện

Việc triển khai được thực hiện ở 2 giai đoạn Ở giai đoạn đầu (2013 - 2015) được cụ thể hóa theo từng nội dung công việc cụ thể

và phân công cơ quan chủ trì, cơ quan phối hợp, còn ở giai đoạn 2 (2016 - 2020) được nêu theo các định hướng lớn

Kết quả công tác xây dựng chiến lược và chính sách phát triển hoạt động kiểm toán độc lập hoàn thành thực tế được thể hiện theo bảng sau:

Việc phân tích nội dung luân văn trong khoảng giai đoạn 1 và đầu giai đoạn 2 của chiến lược Việc thực hiện mục tiêu chiến lược

đã đạt được những thành quả to lớn Giai đoạn 1 của công tác xây dựng chiến lược, chính sách phát triển hoạt động kiểm toán độc lập đạt 20/20 tiêu chí chiếm tỷ lệ 100% Giai đoạn 2 của công tác xây dựng chiến lược, chính sách phát triển hoạt động kiểm toán độc lập tuy chỉ là hơn 1/3 thời gian thực hiện nhưng đã đạt 8/13 chiếm tỷ lệ 62%

Về cơ bản các mục tiêu đặt ra đã bước đầu có những thành công nhất định Hầu hết các chỉ tiêu về môi trường hoạt động kiểm toán độc lập đều hoàn thành trong giai đoạn 2014 – 2017 Điều này cho thấy phần nào công tác xây dựng quyết định chiến lược và chính sách phát triển trong thời gian qua của hoạt động KTĐL là thực sự tốt

Tuy nhiên việc xây dựng chiến lược và chính sách phát triển hoạt động kiểm toán độc lập được phê duyệt và triển khai “chiến lược kế toán - kiểm toán đến năm 2020, tầm nhìn 2030” bắt đầu diễn

ra từ năm 2013 Chiến lược đến năm 2020, tầm nhìn 2030 là một khoảng thời gian tương đối xa và trong giai đoạn 2014 – 2017 thị trường kinh tế tại nước ta trải qua đầy biến động Tốc độ tăng trưởng trung bình 6,42%, môi trường kinh doanh được cải thiện, cũng trong

giai đoạn này nước ta chịu tác động sâu và rộng của hội nhập kinh tế quốc tế Nhưng việc xây dựng chiến lược và chính sách phát triển không được điều chỉnh, bổ sung, thay đổi cho phù hợp với sự phát triển không ngừng của môi trường kinh tế xã hội

2.2.2 Thực trạng xây dựng và hoàn thiện các chính sách, quy định

Luật KTĐL được Quốc hội thông qua ngày 29/3/2011, đã tạo ra khung pháp lý cao nhất về KTĐL, góp phần nâng cao hiệu lực pháp

lý và hiệu quả quản lý Nhà nước đối với dịch vụ KTĐL, đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế; tăng cường quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm của

DN kiểm toán, KTV hành nghề, cũng như các tổ chức, cá nhân có liên quan đến hoạt động KTĐL Luật cũng tạo điều kiện cho các DN Việt Nam tiếp cận với DVKT, đặc biệt là các đơn vị có lợi ích công chúng, đảm bảo quyền lợi của nhà đầu tư, Nhà nước và các tổ chức,

cá nhân có liên quan

Trong thời gian qua, VACPA trở thành cầu nối giữa cơ quan QLNN (Bộ Tài chính) với các DNKT cũng như các cá nhân kiểm toán viên hành nghề và các hội viên hội hành nghề Theo đó, VACPA đã phối hợp chặt chẽ, có hiệu quả với Bộ Tài chính trong việc góp phần xây dựng khuôn khổ pháp lý về kiểm toán độc lập; Tham gia góp ý kiến xây dựng hoàn thiện Luật Kiểm toán độc lập, trình Chính phủ ban hành các Nghị định và hỗ trợ ban hành theo thẩm quyền các Thông tư hướng dẫn của Bộ Tài chính về các hoạt động nghiệp vụ liên quan, đặc biệt đã nghiên cứu và soạn thảo hệ thống chuẩn mực kiểm toán độc lập (VAS)

Hệ thống các chuẩn mực nghề nghiệp ở Việt Nam được ban hành, trên cơ sở hệ thống CMKiT quốc tế mới có hiệu lực từ 15/12/2009, Bộ Tài chính đã ban hành 47 chuẩn mực nghề nghiệp

theo đề nghị của Chủ tịch Hội KTV hành nghề Việt Nam (VACPA)

và Vụ Chế độ Kế toán - Bộ Tài chính, bao gồm các chuẩn mực về dịch vụ đảm bảo, các chuẩn mực Việt Nam về dịch vụ liên quan; chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp kế toán, CMKiT và chuẩn mực KSCL DN thực hiện kiểm toán, soát xét BCTC, dịch vụ đảm bảo và các dịch vụ liên quan khác Các VAS được ban hành đã thể hiện một bước phát triển mạnh trong hoạt động dịch vụ kiểm toán, đã tạo ra hành lang pháp lý thuận lợi hơn cho hoạt động KTĐL, là cơ sở cho KTV chuyên nghiệp, các DN kiểm toán, kiểm tra, đánh giá các thông tin tài chính một cách trung thực, khoa học và khách quan VAS là

sơ sở cho việc chỉ đạo, giám sát, kiểm tra và đánh giá chất lượng của DVKT, là cơ sở cho việc đào tạo, huấn luyện và thi tuyển KTV Đồng thời, giúp bảo vệ các KTV hành nghề, các công ty kiểm toán khỏi những rủi ro cao trong nghề nghiệp

Ngoài ra còn xây dựng ban hành và hoàn thiện chính sách như sau:

Quy định về quản lý tài chính, kế toán, kiểm toán và thuế đối với hợp tác, đầu tư của nước ngoài trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo

và dạy nghề BTC kết hợp với Bộ Giáo Dục Và Đào Tạo và Bộ Lao Động - Thương Binh Và Xã Hội ban hành Thông tư liên tịch Số: 29/2014/TTLT-BGDĐT-BTC BLĐTBXH ban hành ngày 26/8/2014

Để hoàn thiện công tác quản lý nhà nước về cập nhật kiến thức hàng năm cho kiểm toán viên đăng ký hành nghề kiểm toán BTC đã ban hành Thông tư 56/2015/TT-BTC ban hành ngày 23/04/2015 hướng dẫn cập nhật kiến thức hàng năm cho kiểm toán viên đăng ký hành nghề kiểm toán Thay đổi một số quy định về đối tượng cập nhật kiến thức Và quy định lại một số trường hợp chưa đủ giờ cập nhật kiến thức

Cũng trong giai đoạn này Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư

số 183/2013/TT-BTC có hiệu lực thi hành kể từ ngày 18/01/2014 thay thế Quyết định số 89/2007/QĐ-BTC ngày 24/10/2007 về việc ban hành Quy chế lựa chọn doanh nghiệp kiểm toán được chấp thuận kiểm toán cho tổ chức phát hành, tổ chức niêm yết và tổ chức kinh doanh chứng khoán

Nhằm tạo môi trường lành mạnh, minh bạch cho các DN kiểm toán hoạt động, Chính phủ đã ban hành các quy định về kiểm soát chất lượng dịch vụ kế toán kiểm toán như Thông tư 157/2014/TT- BTC, ngày 23/10/2014

Việc xây dựng và hoàn thiện các chính sách, quy định đã đạt được những thành quả nhất định góp phần nâng cao cơ sở pháp lý cho việc quản lý và kiểm soát hoạt động kiểm toán độc lập Tuy nhiên các chính sách còn chưa đi sâu đi sát vào tình hình thực tế với hoạt động Đơn cử như hiện nay mới chỉ có quy định về giá phí của hoạt động kiểm toán độc lập với quyết toán dự án hoàn thành thuộc nguồn vốn nhà nước theo Thông tư 09/2016/TT- BTC ban hành ngày 18/01/2016 Trong khi đó hoạt động kiểm toán BCTC là hoạt động chính của hoạt động của KTĐL thì chưa có quy định về mức giá phí dịch vụ đối với khách hàng của DN Kiểm toán Do vậy, cần tăng cường các chế tài mạnh để xử lý nghiêm việc quảng cáo phí thấp, hạ thấp giá phí kiểm toán để tranh giành khách hàng, cạnh tranh không lành mạnh giữa các Doanh nghiệp kiểm toán

2.2.3 Thực trạng công tác quản lý hoạt động hành nghề kiểm toán

a Quản lý hoạt động thi, cấp chứng chỉ KTV

Hằng năm BTC đều tổ chức Hội đồng thi kiểm toán viên tại 2 địa điểm thi là: Hà Nội và TP Hồ Chí Minh Ngoài tổ chức thi, cấp và

quản lý Chứng chỉ kế toán viên và kiểm toán viên Nhà nước BTC còn

tổ chức thi sát hạch đối với người có Chứng chỉ chuyên gia kế toán hoặc Chứng chỉ kiểm toán viên nước ngoài

Hội đồng thi do Bộ trưởng Bộ Tài chính thành lập theo đề nghị của Vụ trưởng Vụ Chế độ kế toán và kiểm toán và Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ Hội đồng thi chịu trách nhiệm: Tiếp nhận, kiểm tra hồ sơ, lập và xét duyệt danh sách thí sinh dự thi, tổ chức các kỳ thi kiểm toán viên và kế toán viên hành nghề theo quy định của Bộ Tài chính Với kết quả trong giai đoạn từ 2014 đến 2017 với kết quả như sau:

Thí sinh giảm 4% năm 2015 so với năm 2014 Nhưng lại tăng mạnh từ 8% -11% trong năm 2016,2017 chứng tỏ mức độ quan tâm

và nhu cầu thị trường tăng cao đòi hỏi công tác QLNN hiện nay về quản lý hoạt động thi, cấp chứng chỉ KTV ngày càng hoàn thiện để góp phần tạo ra nguồn nhân lực có chất lượng

Trong từng kỳ thi, Chủ tịch Hội đồng thi phải thành lập Ban đề thi, Ban coi thi, Ban chấm thi và Ban chấm phúc khảo (nếu cần thiết) Sau khi có kết quả thi thí sinh có quyền phúc khảo theo hướng dẫn của các thông báo từ Chủ tịch hội đồng thi

Tổng hợp kết quả thi theo từng kỳ thi trình Bộ Tài chính phê duyệt Hiện nay việc công bố kết quả thi và thông báo điểm cho từng thí sinh dự thi theo kết quả phê duyệt của Bộ Tài chính Như vậy sẽ khó khăn trong việc thống kê quản lý hoạt động thi và cấp chứng chỉ KTV

b Quản lý tổ chức cập nhật kiến thức cho kiểm toán viên

Cơ quan quản lý nhà nước thực hiện chức năng quản lý dựa trên

cơ sở Thông tư số 150/2012/TT-BTC ngày 12/9/2012 của Bộ Tài Chính về hướng dẫn cập nhật kiến thức hàng năm cho kiểm toán viên đăng ký hành nghề kiểm toán