Lịch sử địa phương là một trong những nguồn kiến thức quan trọng làm phong phú tri thức của học sinh, qua đó giáo dục các em lòng yêu quê hương đất nước, hình thành cho các em khái niệm
Trang 1MỤC LỤC
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 2 2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 4
2.3.1
Đọc sách về Lịch sử địa phương
4 2.3.2
Lồng ghép kiến thức Lich sử địa phương vào dạy lịch sử
2.3.3
Kết hợp kể chuyện Lịch sử địa phương trong giảng dạy
2.3.4
Tổ chức các trò chơi Lịch sử địa phương trong dạy học lịch
2.3.5
Tổ chức cho học sinh tìm hiểu, sưu tầm tài liệu về các nhân
vật lịch sử tiêu biểu, các làng nghề truyền thống của tỉnh
Thanh Hóa
12
2.4.1
2.4.2
Trang 2
1 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài
Lịch sử là một môn khoa học nghiên cứu về bức tranh quá khứ, hiện tại của loài người, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm cho tương lai Cùng với thời gian, khoa học giáo dục càng khẳng định vai trò của bộ môn Lịch sử trong nhà trường, đặc biệt ở các trường phổ thông trong việc góp phần giáo dục toàn diện đối với học sinh trên tất cả các mặt: giáo dục, giáo dưỡng, phát triển năng lực và hình thành ở các em tình yêu quê hương, lòng tự hào dân tộc, giáo dục đạo đức, truyền thống yêu nước của dân tộc Chính vì thế, trong trường phổ thông môn Lịch sử có ưu thế trong việc thực hiện những nhiệm vụ và mục tiêu
cơ bản của giáo dục phổ thông mà Đảng đã đề ra
Bên cạnh phần Lịch sử thế giới, lịch sử dân tộc, thì lịch sử địa phương có một vị trí rất quan trọng vì lịch sử địa phương là lịch sử của các làng, xã, huyện, tỉnh, thành phố hay khu vực, vùng miền học sinh đang sinh sống Lịch sử địa phương là một trong những nguồn kiến thức quan trọng làm phong phú tri thức của học sinh, qua đó giáo dục các em lòng yêu quê hương đất nước, hình thành cho các em khái niệm về nghĩa vụ, trách nhiệm của mình đối với quê hương đất nước, tạo cho các em nhận thức được mối quan hệ giữa lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc, giúp các em thấy rõ đóng góp của địa phương mình vào sự nghiệp chung của dân tộc
Trong quá trình dạy học, việc tạo hứng thú cho học sinh tìm hiểu về Lịch
sử địa phương là nhiệm vụ cần thiết trong tình hình hiện nay, vì qua đó sẽ trực tiếp hình thành, bồi dưỡng cho các em niềm tự hào dân tộc, tình yêu quê hương đất nước Để từ đó các em có trách nhiệm hơn đối với quê hương, đất nước Như vậy, chất lượng môn học cũng sẽ được nâng cao
Trường THPT Triệu Sơn 3 - Ngôi trường được đóng trên địa bàn bán sơn địa của huyện Triệu Sơn, được tiếp nhận học sinh của các xã miền núi của huyện Triệu Sơn như: Thọ Bình, Bình Sơn, Thọ Sơn, Triệu Thành… Nhiều thôn trong các xã này là vùng đặc biệt khó khăn của Nhà nước – vùng 134, 135, nên kiến thức về các môn học nói chung và môn Lịch sử nói riêng còn nhiều hạn chế Ở cấp Trung học cơ sở các em cũng đã được học về Lịch sử địa phương, nhưng ít
em còn đọng lại trong trí nhớ về kiến thức lịch sử của tỉnh Thanh Hóa Vì thế, việc tạo hứng thú cho học sinh lớp 10 tìm hiểu về Lịch sử địa phương tỉnh Thanh Hóa sẽ giúp cho các em thấy rõ sự đóng góp của quê hương mình vào sự nghiệp chung của dân tộc trong suốt chiều dài lịch sử, qua đó sẽ hình thành sự hứng thú, say mê với kiến thức Lịch sử địa phương, với môn học, giúp các em xác định cho mình kế hoạch học tập, phương pháp tự học, tự nghiên cứu, có tính độc lập cao trong tư duy nhận thức
Sau 18 năm công tác tại trường THPT Triệu Sơn 3, tôi được Ban giám hiệu phân công giảng dạy môn Lịch sử ở cả 3 khối lớp và đã rút ra được một số kinh nghiệm ban đầu, đã đạt được kết quả tốt về việc tạo hứng thú cho học sinh lớp 10 khi tìm hiểu về lịch sử địa phương Vì vậy, tôi mạnh dạn chọn đề tài
“Một số giải pháp tạo hứng thú cho học sinh lớp 10 trường THPT Triệu Sơn
3 khi tìm hiểu về lịch sử địa phương Thanh Hoá” làm đề tài sáng kiến kinh
nghiệm của mình trong năm học 2019 – 2020
Trang 31.2 Mục đích nghiên cứu của đề tài
Khi nghiên cứu đề tài, tôi xác định mục đích cần phải đạt được như sau:
- Nhằm nâng cao chất lượng của bộ môn Lịch sử
- Tạo hứng thú cho học sinh khi tìm hiểu về Lịch sử địa phương
- Hình thành và phát triển năng lực tự học, năng lực tự nghiên cứu, năng lực tìm kiếm thông tin về Lịch sử địa phương cho học sinh
1.3 Đối tượng nghiên cứu của đề tài
- Đề tài nghiên cứu quá trình tạo hứng thú cho học sinh lớp 10 – Trường THPT Triệu Sơn 3 khi tìm hiểu về Lịch sử địa phương
- Để có cơ sở đúc rút kinh nghiệm và đánh giá hiệu quả của việc áp dụng
đề tài vào thực tế tạo hứng thú cho học sinh tìm hiểu Lịch sử địa phương, tôi đã thực hiện ở các lớp 10E3,10E5 năm học 2017- 2018 và 10C35, 10D35 năm học
2018 – 2019 trong quá trình giảng bộ môn Lịch sử ở học kì II của mỗi năm học, tại trường Trung học phổ thông Triệu Sơn 3
1.4 Phương pháp nghiên cứu của đề tài
Để có cơ sở tiến hành nghiên cứu và áp dụng đề tài nghiên cứu vào thực
tế dạy học, tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin thực trạng về dạy học Lịch sử địa phương ở các trường Trung học phổ thông, của đồng nghiệp
và chính bản thân tôi qua các năm học
- Phương pháp thống kê, xử lý số liệu
- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Trong Lịch sử dân tộc, Lịch sử địa phương là một bộ phận cấu thành Lịch
sử dân tộc; Lịch sử địa phương là bức tranh thu gọn của Lịch sử dân tộc; tri thức Lịch sử địa phương là biểu hiện cụ thể của tri thức Lịch sử dân tộc Nó được minh họa, cụ thể hóa và làm phong phú, sáng tỏ thêm cho Lịch sử dân tộc và bất
cứ một sự kiện nào của dân tộc đều diễn ra ở một địa phương cụ thể với thời gian, không gian nhất định Giảng dạy lịch sử địa phương có ý nghĩa quan trọng trong việc góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục ở trường phổ thông Việc giảng dạy Lịch sử địa phương bồi dưỡng cho các em học sinh những kĩ năng cần thiết trong việc vận dụng tri thức lí thuyết vào việc giải quyết những nhiệm vụ cụ thể
mà thực tiễn đang đòi hỏi Giảng dạy lịch sử địa phương còn góp phần rèn luyện
và phát triển năng lực học tập và nghiên cứu của học sinh Các em thấy được sự phát triển đa dạng sinh động, phức tạp và thú vị của Lịch sử địa phương, thấy được mối quan hệ chặt chẽ của Lịch sử địa phương và Lịch sử dân tộc, thấy được nét độc đáo, đặc thù của lịch sử địa phương song vẫn tuân theo quy luật phát triển chung của lịch sử dân tộc và lịch sử nhân loại
Tuy nhiên, dạy như thế nào, dạy bằng phương pháp nào để kích thích niềm đam mê của các em về Lịch sử địa phương và để đạt hiệu quả cao nhất cho từng đối tượng học sinh Đây là vấn đề trăn trở của tôi và nhiều giáo viên môn Lịch sử trong thời đại hiện nay – thời đại đất nước hội nhập, thì môn Lịch sử cần phải được coi trọng để giúp thế hệ trẻ xây dựng nhân cách, bản lĩnh con người
để giữ gìn bản sắc dân tộc trước sự giao thoa giữa các nền văn hóa Hiện nay
Trang 4việc đổi mới phương pháp dạy học trong trường THPT đang trở thành một nhiệm vụ cấp thiết và lâu dài Chỉ có đổi mới căn bản phương pháp dạy và học chúng ta mới tạo được sự đổi mới thực sự trong giáo dục, mới có thể tạo ra một lớp người năng động, sáng tạo
Đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt động học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động Giáo viên trở thành người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn các hoạt động độc lập cá nhân hoặc theo nhóm để học sinh tự lĩnh hội kiến thức theo yêu cầu của chương trình Loại bỏ dần thói quen thu nhận thông tin một cách thụ động của học sinh để hoạt động học thực sự là một quá trình kiến tạo
Muốn đổi mới cách học của học sinh thì giáo viên phải đổi mới cách dạy Người giáo viên phải thực sự kiên trì, tổ chức các hoạt động học tập cho học sinh từ đơn giản đến phức tạp, từ thấp đến cao, người giáo viên đóng vai trò chỉ đạo, định hướng nội dung, phương pháp học tập cho học sinh để học sinh là người chủ động khám phá, chiếm lĩnh nguồn tri thức dưới sự hướng dẫn của giáo viên
Vì vậy khi tiến hành nghiên cứu đề tài, tôi đã đặt ra giả thuyết: Đề tài có thay đổi được thực trạng dạy và học Lịch sử địa phương ở các trường THPT hiện nay hay không? Đề tài có tạo hứng thú cho học sinh khi tìm hiểu về Lịch sử địa phương để nâng cao chất lượng của bộ môn Lịch sử hay không? Câu trả lời
là khi đề tài được áp dụng sẽ thay đổi được thực trạng dạy và học Lịch sử địa phương ở các trường THPT hiện nay, đề tài sẽ tạo được hứng thú cho học sinh khi tìm hiểu về Lịch sử địa phương và sẽ nâng cao chất lượng của bộ môn Lịch sử
2.2 Thực trang vấn đề trước khi áp dụng SKKN.
Trong dạy học Lịch sử, Lịch sử địa phương là lịch sử của các làng, xã, huyện, tỉnh, thành phố, hay khu vực, vùng miền học sinh đang sinh sống Mỗi sự kiện lịch sử địa phương đều gắn với tên đất, tên người cụ thể, gần gũi với cuộc sống của các em Vì thế dạy học Lịch sử địa phương không chỉ giúp học sinh hiểu sâu sắc về kiến thức Lịch sử dân tộc mà quan trọng hơn là góp phần trực tiếp hình thành, bồi dưỡng cho các em niềm tự hào dân tộc, tình yêu quê hương đất nước Để từ đó các em có trách nhiệm đối với quê hương, đất nước, với nơi mình đã từng sinh ra và lớn lên
Tuy nhiên hiện nay việc dạy học Lịch sử địa phương ở một số trường phổ thông chỉ mang tính hình thức, chiếu lệ, qua loa mà chưa chú trọng đến nội dung, phương pháp nên chưa đạt hiệu quả cao trong việc giáo dục học sinh niềm
tự hào dân tộc, về lòng yêu quê hương đất nước
Vậy lí do vì sao? Qua trao đổi, điều tra, tôi được biết có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến thực trạng như trên: Thứ nhất, thời lượng tiết Lịch sử địa phương trong phân phối chương trình của môn Lịch sử quá ít, lại thường ở cuối chương trình (Lớp 10 tiết 52, lớp 11 tiết 34, lớp 12 tiết 46, 47 nên cả giáo viên và học sinh thường ít quan tâm đến ( Mặc dù Sở GD & ĐT đã có lồng ghép vào chương trình học nhưng lại ở lớp 12); thứ hai, nội dung các tiết dạy học Lịch sử địa phương giáo viên tự chọn kiến thức Lịch sử địa phương để soạn bài giảng dạy cho học sinh; thứ ba, khi tiến hành dạy các tiết Lịch sử địa phương thì
Trang 5phương pháp vẫn theo truyền thống dạy học trên lớp là chủ yếu nên chưa tạo được hứng thú học Lịch sử địa phương cho các em
Từ những nguyên nhân trên dẫn đến nhiều học sinh biết rất ít về truyền thống lịch sử của cha ông diễn ra ngay trên mảnh đất mình sinh ra, lớn lên và đang sinh sống, các em không nghĩ rằng những sự kiện quan trọng đó, những danh lam thắng cảnh đẹp, những nhân vật lịch sử nổi tiếng lại là của quê hương mình
Vậy làm thế nào để học sinh biết được các sự kiện lịch sử, những nhân vật lịch sử của dân tộc lại cũng là của quê hương mình, làm thế nào để các em có nhiều hứng thú khi tìm hiểu xem tỉnh Thanh Hóa nói chung và Triệu Sơn nói riêng đã có những đóng góp tiêu biểu nào cho lịch sử dân tộc, có những nhân vật lịc sử nào, di tích lich sử nào, có bao nhiêu làng nghề truyền thống, có bao nhiêu
di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh, lễ hội truyền thống… luôn là trăn trở trong tôi
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
2.3.1 Đọc sách về Lịch sử địa phương
“Sách là kho tàng tri thức của nhân loại – một tài sản tinh thần vô giá Vì
thế đọc sách có rất nhiều tác dụng như; mở rộng, nâng cao kiến thức, nâng cao hiểu biết của người đọc trên nhiều lĩnh vực; bồi dưỡng tâm hồn, tình cảm cho người đọc, giúp chúng ta biết yêu thương và trân trọng những nhân vật, những người xung quanh chúng ta Ngoài ra đọc sách còn có tác dụng giáo dục đạo
đức, tình cảm, giúp người đọc càng hoàn thiện bản thân mình hơn” [3].
Đọc sách về Lịch sử địa phương nhằm cung cấp thêm kiến thức Lịch sử địa phương như các phong tục tập quán, văn hóa lịch sử, danh lam thắng cảnh,
di tích lịch sử ……của địa phương cho học sinh, giúp các em rèn luyện kĩ năng, thói quen, hứng thú và có phương pháp làm việc với sách (Vì trong thời đại hiện nay – thời đại bùng nổ công nghệ thông tin thì học sinh có nhiều kênh thông tin khác nhau để đọc nên không còn chú ý nhiều đến văn hóa đọc đặc biệt là các loại sách liên quan đến môn học) Việc đọc sách Lịch sử địa phương còn mang lại có hiệu quả cao về mặt giáo dưỡng, giáo dục và định hướng phát triển năng lực cho học sinh (Năng lực tự học, năng lực tự nghiên cứu, năng lực tìm kiếm thông tin)
Để công việc đọc sách về Lịch sử địa phương được tốt, tôi đã gặp cán bộ thư viện để tìm hiểu danh mục các loại sách có liên quan đến địa phương Thanh Hóa hiện có trong thư viện trường THPT Triệu Sơn 3 Sau đó giáo viên lập danh mục sách hiện có trong thư viện và hướng dẫn các em những quyển sách cần đọc như:
1 Hào kiệt đất Ái Châu Nguyễn Huy Sanh Thanh Hóa
2 Vua Lê Đại Hành và quê hương Trung Lập Lê Xuân Kì - Hoàng Trung Thanh Hóa
3 Một số điểm đến du lịch, lễ hội và làng nghề Thanh Hóa Nguyễn Hữu Ngôn Thanh Hóa
Trang 64 Tỉnh Thanh Hóa
Charles robeqain ( Người dịch: Nguyễn Xuân Dương, Lâm Phúc Giác)
Thanh Hóa
5 Tuyển tập văn bia Thanh Hóa (Văn bia thời Lê)
Tổ chức bản thảo: Lê Văn Toan, Nguyễn Văn Hải
Thanh Hóa 6
Tuyển tập sưu tầm – nghiên
cứu văn hóa dân gian Thanh
Hóa
7 Thần tích – thần sắc Thanh Hóa tập 1 Nguyễn Văn Hải (chủ biên) Thanh Hóa
8 Âm nhạc dân gian Thanh Hóa (tập 1) Lê Văn Hòe (khảo biên) Thanh Hóa
9 Di tích – danh thắng miền Tây Thanh Hóa Phạm Tấn Thanh Hóa
Để khơi dậy tính tích cực, hứng thú, sự hiếu kì và lòng ham hiểu biết về cái mới của học sinh, tôi đã tóm tắt sơ lược nội dung một số cuốn sách các em cần đọc, dẫn chứng một vài chi tiết, những đoạn nhỏ hấp dẫn để kích thích học sinh tiếp tục đọc
Ví dụ: Cuốn sách “Một số điểm đến du lịch, lễ hội và làng nghề Thanh Hóa” của tác giả Nguyễn Hữu Ngôn, đã giới thiệu rất nhiều về các triều đại, di
tích lịch sử như: Nhà Hồ - Thành nhà Hồ (Huyện Vĩnh Lộc) nơi hội tụ tinh hóa văn hóa, giá trị vật chất và tinh thần của dân tộc; Lam Sơn hào khí nghìn năm, Lam Kinh đất thiêng muôn thuở, giới thiệu về các nghề truyền thống của Thanh Hóa (đúc đồng truyền thống Trà Đông, nghề rèn Tất Tác, nghề mộc Đạt Tài…), giới thiệu về các lễ hội (Lễ hội đền Bà Triệu – Nét đẹp văn hóa….)
Sau cùng là hướng dẫn các em cách ghi chép khi đọc sách:
- Ghi tên sách, tên tác giả, thời gian đọc
- Nội dung chủ yếu của sách theo từng phần, từng chương, từng danh lam thắng cảnh mà mình yêu thích, từng di tích, nhân vật lịch sử của Triệu Sơn, Thanh Hóa
Với biện pháp này, học sinh sẽ tự mình tìm hiểu về lịch sử địa phương, từ
đó các em sẽ có những hiểu biết về con người, cảnh vật, quá khứ nơi “chôn rau cắt rốn” của mình; các em sẽ thấy được lịch sử địa phương mình trong mối quan
hệ với lịch sử dân tộc, nhận thức sự thể hiện quy luật chung của lịch sử dân tộc
và những đặc thù của Lịch sử quê hương, tự hào, yêu quý và có trách nhiệm đối với việc bảo vệ truyền thống lịch sử, cách mạng và xây dựng quê hương văn minh, giàu đẹp của huyện Triệu Sơn, của con người xứ Thanh
2.3.2 Lồng ghép kiến thức Lịch sử địa phương vào dạy lịch sử dân tộc.
Lịch sử địa phương là những gì diễn ra trong quá khứ của một đơn vị hành chính (xã, huyện, tỉnh) như quá trình hình thành, xây dựng, bảo vệ, chống giặc ngoại xâm và các anh hùng dân tộc tại địa phương đó.Vì thế giảng dạy lịch
sử địa phương sẽ cung cấp những sự kiện, nhân vật, di tích lịch sử gắn liền với làng quê, thôn xóm, phố phường, nơi mà học sinh đang sinh sống sẽ có tác động
Trang 7mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm, tình yêu quê hương, đất nước và hình thành nhân các đạo đức, lối sống của con người Việt Nam Hơn nữa Lịch sử địa phương là một bộ phận hợp thành Lịch sử dân tộc, nên việc lồng ghép kiến thức Lịch sử địa phương vào trong Lịch sử dân tộc sẽ làm phong phú hơn kiến thức Lịch sử, giúp các em hiểu sâu sắc hơn vấn đề Lịch sử dân tộc Ngoài ra việc lồng ghép Lịch sử địa phương vào trong Lịch sử dân tộc còn giúp học sinh có sự hình dung đa dạng về quá khứ, tạo biểu tượng sinh động, chính xác về các sự kiện, hiện tượng lịch sử, các em có thể dễ dàng lĩnh hội các thuật ngữ, hình thành các khái niệm lịch sử, nắm được những kết luận khoa học mang tính khái quát, đồng thời học sinh được học, được biết, được hiểu Lịch sử địa phương ngay trong Lịch sử dân tộc trong cả quá trình học Điều đó giúp cho việc giáo dục tư tưởng, tình cảm đạo đức, niền tự hào dân tộc, tình yêu quê hương đất nước cho học sinh ở nhiều bài, nhiều chương
Trong quá trình giảng dạy lịch sử dân tộc, tôi đã lồng ghép các kiến thức lịch sử địa phương vào những tiết học của lịch sử dân tộc để cho kiến thức của lịch sử dân tộc thêm sinh động, phong phú và các em có thêm nhiều kiến thức
về Lịch sử địa phương
Ví dụ : Khi dạy Bài 13” Việt Nam thời nguyên thủy” ở phần 2 : “Sự
hình thành và phát triển của Công xã thị tộc” có nói đến địa bàn của nền văn hóa Sơn Vi (Lâm Thao – Phú Thọ) khá rộng từ Sơn La đến Quảng Trị, trong đó
có ở Thanh Hóa, tôi đã lồng ghép để học sinh biết rằng tại Thanh Hóa, các bộ lạc chủ nhân của nền Văn Hóa Sơn Vi đã sinh sống trên địa bàn rộng lớn ở vùng núi phía Tây và Tây Bắc của Thanh Hóa Dấu vết của họ được tìm thấy ở các huyện Cẩm Thủy, Thạch Thành, Hà Trung, Bá Thước Qua đây một lần nữa
giáo viên nhấn mạnh cho học sinh thấy Thanh Hóa là một trong những cái nôi để con người hình thành và phát triển từ Người tối cổ sang Người tinh khôn
Khi dạy Bài 14 “Các quốc gia cổ đại trên đất nước Việt Nam” mục 1
Nhà nước Văn Lang - Âu Lạc về tổ chức bộ máy nhà nước Văn Lang – Âu Lạc: Đứng đầu là vua, giúp việc cho vua có Lạc hầu, Lạc tướng, cả nước chi làm 15
bộ ( đơn vị hành chính lớn), đến đây tôi giải thích cho học sinh biết trong 15 bộ
đó, Thanh Hóa thuộc bộ Cửu Chân.
Khi dạy Bài 15 “Thời Bắc thuộc và các cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc” (Từ thế kỷ II TCN đến đầu thế kỉ X), khi học về chế độ cai trị của bọn
phong kiến phương Bắc, với chính sách chia nước ta thành các quận, châu, tôi
đã lồng ghép để học sinh biết qua các triều đại phong kiến phương Bắc, Thanh Hóa có nhiều tên gọi khác nhau Thời thuộc Hán (111 – 210), Thanh Hóa là một phần của quận Cửu Chân thuộc bộ Giao Chỉ, hay thời Đường , Thanh Hóa với tên gọi là Ái Châu, Cửu Chân.
Khi dạy Bài 17 “Quá trình hình thành và phát triển của nhà nước phong kiến’’ (Từ thế kỷ X đến thế kỉ XV), tôi đã lồng ghép Lịch sử địa phương
vào bài giảng để học sinh biết được: Thời Lý, tổ chức bộ máy chia thành nhiều Lộ( 12 lộ) thì Cửu Chân được đổi thành Thanh Hóa lộ và tên Thanh Hóa có từ thời kì này.
Và học sinh sẽ biết được tên gọi tỉnh Thanh Hóa có từ khi nào khi tôi lồng
ghép vào dạy phần cải cách của vua Minh Mạng 1831 – 1834 ở Bài 25 “Tình
Trang 8hình kinh tế, chính trị, kinh tế, văn hóa dưới triều Nguyễn (Nửa đầu thế kỷ XIX)
Qua cách lồng ghép như vậy, học sinh sẽ biết được, quê hương Thanh Hóa bắt đầu có từ khi hình thành tổ quốc Việt Nam (từ thời cổ đại), tên Thanh Hóa được thay đổi nhiều lần qua các triều đại trong lịch sử, tỉnh Thanh Hóa được hình thành từ khi nào? Qua đó các em sẽ tự hào và yêu mến quê hương mình hơn
Khi dạy Bài 16: “ Thời Bắc thuộc và các cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc” Tôi đã lồng ghép các cuộc đấu tranh của nhân dân Thanh Hóa tiêu
biểu trong 1000 Bắc thuộc như: nữ tướng Lê Hoa trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà
Trưng ở thế kỉ I, cuộc đấu tranh Chu Ðạt (156 - 160) [Năm 156, Chu Ðạt, người
huyện Cự Phong (nay là thôn Phú Hào, xã Thọ Phú, huyện Triệu Sơn) chiêu mộ dân binh vây đánh huyện sở Cự Phong (vùng đất các huyện Nông Cống, Quảng Xương, Tĩnh Gia và Như Xuân, Như Thanh ngày nay) giết chết huyện lệnh rồi tiến công Tư Phố, giết chết thái thú nhà Ðông Hán, lực lượng có đến 5.000 người, quản trị Cửu Chân được 4 năm từ năm 156 đến năm 160,], của Triệu Thị Trinh ( Bà Triệu) năm 248 của Dương Đình Nghệ năm 931, 938.
Khi dạy Bài 19: “Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ
X –XV” tôi đã lồng ghép để học sinh thấy được nhân dân Thanh Hóa có vai trò
to lớn quyết định cho sự tồn tại và phát triển, thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn Thanh Hóa không chỉ là căn cứ địa vững chắc mà còn đóng góp to lớn về sức người, sức của cho cuộc khởi nghĩa Lam Sơn như trong hội thề Lũng Nhai không kể Lê Lợi, thì Thanh Hóa đã chiếm 11/18 người tham dự, cụ thể như
Lê Lai, Lê Lý, Lê Hiển, Lê Bôi, Lê Thận, Lê Văn An, Lê Văn Linh, Đinh Liệt, Trịnh Khả, Trương Lôi, Vũ Uy và phần lớn trong số đó là các tướng lĩnh tài ba của nghĩa quân Lam Sơn sau này.
Với việc lồng ghép kiến thức Lịch sử địa phương Thanh Hóa vào trong các cuộc đấu tranh của dân tộc, học sinh sẽ thấy được con người Thanh Hóa có truyền thống yêu nước, anh dũng bất khuất trong đấu tranh bảo về quê hương đất nước Với những truyền thống quý báu đó, nhân dân Thanh Hóa đã góp phần
tô đậm thêm truyền thống yêu nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam
2.3.3 Kết hợp kể chuyện Lịch sử địa phương trong dạy lịch sử dân tộc.
“Kể chuyện Lịch sử là hình thức có tính giáo dục cao, nhất là những câu chuyện về các anh hùng cách mạng dân tộc, những chiến sĩ lão thành cách mạng Từ trong những câu chuyện đó, chúng ta sẽ để lại trong trái tim học sinh những ấn tượng sâu sắc về những nhân vật lịch sử, sự kiện lịch sử đã diễn ra ngay trên quê hương mình, từ đó cung cấp thêm cho các em kiến thức lịch sử địa
phương, khơi dậy cảm xúc lịch sử đối với các em” [3] Trong quá trình giảng
dạy phần Lịch sử Việt Nam ở lớp 10 – Ban Cơ bản, ngoài truyền tải những nội dung, kiến thức phần Lịch sử Việt Nam thì tôi đã lồng ghép những hình thức kể chuyện về những nhân vật lịch sử của địa phương Thanh Hóa mà các em chưa biết, hoặc có biết những nhân vật đó nhưng không biết ở Thanh Hóa
Ví dụ: Khi dạy Bài 18 “Công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế trong các thế kỉ X –XV”, tôi đã lồng ghép vào trong bài dạy câu chuyện về vua Lê
Đại Hành với lễ cày “Tịch điền” Qua câu chuyện đó học sinh sẽ biết được vị
Trang 9vua sáng lập ra triều Tiền Lê đã rất quan tâp đến sự phát triển kinh tế nông
nghiệp của đất nước, ông là vị vua đầu tiên tổ chức đào sông (sông Nhà Lê được nối liền 4 tỉnh Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh Ở Thanh Hóa hiện nay vẫn còn đoạn sông mang tên sông Nhà Lê dài 17 km Đoạn này chủy qua huyện Thọ Xuân, Triệu Sơn rồi làm ranh giới giữa 2 huyện Đông Sơn và Quảng Xương, chảy qua phía nam thành phố Thanh Hóa trước khi đổ vào sông Mã) và
ông chính là người Thọ Xuân - Thanh Hóa
Khi dạy Bài 19 “Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế
kỉ X –XV”, tôi kể chuyện về Lê Lai – người đã liều mình cứu chúa như thế nào
và để biết ơn Lê Lai nên Lê Lợi nói với con cháu sau này sẽ làm giỗ của Lê Lai trước giỗ ta một ngày vì thế mới có câu “ Hai mốt Lê Lai, Hai hai Lê Lợi” Qua
đó hoc sinh sẽ thấy được sự hi sinh của Lê Lai vì nghĩa lớn, từ đó các em có lòng kính trọng, khâm phục sự hy sinh anh dũng của Lê Lai nói riêng và người con xứ Thanh nói chung cho cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, cũng qua đây các em sẽ hiểu được tại sao lễ hội Lam Kinh lại vào ngày 21, 22/8 hằng năm
Khi dạy Bài 20 “Xây dựng và phát triển nền văn hóa dân tộc trong các thế kỷ X –XV”, tôi kể cho các em nghe về nhân vật: Lê Văn Hưu – tác giả bộ
sử chính thống của nhà nước – bộ“Đại Việt sử kí” Qua đây các em sẽ nhận ra
người đặt nền móng cho sử học Việt Nam quê ở Thiệu Hóa – Thanh Hóa
Khi dạy Bài 24 “ Tình hình văn hóa ở các thế kỉ XVI – XVIII” tôi kể
cho các em về nhân vật Đào Duy Từ
“Đào Duy Từ (1572 - 1634) người làng Hoa Trai, nay thuộc xã Bình
Nguyên, huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa Bố là Đào Tá Hán, mẹ là Vũ Thi Kim Chi, trước đây bố của Đào Duy Từ làm lính cẩm vệ trong triều Lê – Trịnh, có lần bố ông nổi hứng sáng tác bài thơ ca ngợi chúa Trịnh, vì trong thơ Tá Hán dám nói cả tên húy của chúa là Trịnh Kiểm nên bị quy vào tội phạm thượng, bị tội phạt đánh đòn và xuống làm dân thường Nhờ có tài đàn hát nên bố ông đã
đi theo một gánh hát để kiếm sống và ít lâu sau trở thành một kép hát tài giỏi, nổi tiếng khắp vùng.
Là người thông minh, sáng dạ, lại ham mê đèn sách, nhưng vì có bố là một kép hát nên Đào Duy Từ không được tham gia vào khoa cử (thi cử) Năm
21 tuổi, Đào Duy Từ từng đổi sang họ mẹ để đi thi Hương và đỗ Á nguyên, rồi tham gia tiếp kì thi Hội nhưng vì triều đình phát giác ra ông là con của người kép hát nên đã bắt giam tra xét Chính sự việc này khiến mẹ Duy Từ đã phẫn uất
mà chết
Suốt 30 năm sau đó Đào Duy Từ sống trong đau khổ, giày vò Cuối cùng, không muốn để sống uổng đời mình, Đào Duy Từ đã vào Nam theo chúa Nguyễn, ở đây “anh hùng tương ngộ” Duy Từ ngay lập tức được phong tước Hầu, làm quân sư bàn bạc việc quân cơ đại sự Chúa Nguyễn gọi ông bằng Thầy, cả Đàng trong gọi ông bằng Thầy.
Sau khi biết rằng Đào Duy Từ là nhân vật then chốt trong chính quyền Đàng Trong, chúa Trịnh đã không tiếc của nã để mua chuộc, lôi kéo ông về Đàng Ngoài Để thực hiện mục đích, chúa Trịnh sai người mang nhiều vàng, bạc vào biếu Đào Duy Từ kèm theo một bức thư riêng nhắc ông rằng tổ tiên,
Trang 10quê quán vốn ở Đàng Ngoài, nếu trở về sẽ được triều đình trọng vọng, cho giữ chức quan to.
Nghĩ lại một thuở hàn vi của mình, Đào Duy Từ trả lại quà tặng và viết bài thơ đáp chúa Trịnh rằng:
“Ba đồng một mớ trầu cay Sao anh chẳng hỏi những ngày còn không
Bây giờ em đã có chồng Như chim vào lồng như cá cắn câu
Cá cắn câu biết đâu mà gỡ Chim vào lồng biết thuở nào ra”.
Đọc thư hồi âm xong, chúa Trịnh biết khó lôi kéo đươc Đào Duy Từ nhưng lại thấy bài thơ chưa có câu kết nên vẫn nuôi hi vọng Bởi thế chúa lại sai người đem lễ vật hậu hỉnh hơn vào gặp Duy Từ Lúc này Đào Duy Từ mới viết nốt hai câu kết để trả lời dứt khoát:
“ Có lòng xin tạ ơn lòng Đừng đi lại nữa mà chồng em ghen”.
Từ đấy Đào Duy Từ ở lại giúp chúa Nguyễn ổn định và phát triển vùng đất miền Trong, mở mang bờ cõi đất nước ta cho đến lúc qua đời Ông đã đem tài trí của mình cống hiến cho xã hội về nhiều lĩnh vực Ông là một nhà quân sự tài ba, kiến trúc sư xây dựng lũy Trường Dục ở Phong Lộc và lũy Nhật Lệ ở Đồng Hới, thuộc tỉnh Quảng Bình để chống lại cuộc tấn công của quân Trịnh Lũy Nhật Lệ còn gọi là lũy Thầy (Vì chúa Nguyễn và nhân nhân Đàng Trong tôn kính gọi ông là Thầy) Đối với lịch sử dân tộc thì đóng góp nổi bật nhất của ông
là để lại cuốn binh thư “Hổ trướng khu cơ” - là một tài liệu dùng cho các vị chỉ huy quân sự, các vị chủ soái; gồm những chỉ dẫn về binh pháp, trận đồ, cách điều hành, tổ chức quân đội, khí giới…Đó là cuốn sách dạy cách dùng bình duy nhất của người Việt còn tồn tại nguyên bản đến ngày nay.
Ngoài ra giới sân khấu truyền thống vẫn thừa nhận rằng nhiều vở tuồng, điệu ca vũ như Nữ tướng xuất quân, Hoa đăng v.v , đều là do Đào Duy Từ biên soạn Còn có ý kiến cho Đào Duy Từ cũng là người đầu tiên lập các đội múa hát, huấn luyện chuyên môn cho các nghệ nhân Cơ quan phụ trách múa hát chính thức của Nhà nước Đàng Trong đã ra đời dưới thời chúa Sãi (Nguyễn Phúc Nguyên) được đặt tên là Hoà Thanh Thự do Đào Duy Từ sáng lập và phụ
trách Cả hai cha con Đào Duy Từ đều được tôn là Tổ sư của ngành tuồng bội Việt Nam”.[5]
Câu chuyện này cho học sinh thấy được, tác giả cuốn “Hổ trướng khu cơ”
- Người đã giúp chúa Nguyễn xây lũy Trường Dục và lũy Nhật Lệ ở tỉnh Quảng Bình để chống lại cuộc tấn công của chúa Trịnh chính là người Tĩnh Gia – Thanh Hóa
Qua những câu chuyện, học sinh sẽ biết những đóng góp của các nhân vật vào lịch sử dân tộc và biết được rằng những nhân vật nổi tiếng đó là người Thanh Hóa, từ đó các em càng trân trọng, yêu quê hương và có trách nhiệm với quê hương mình – nơi đã từng sinh ra rất nhiều nhân tài cho đất nước
2.3.4 Tạo hứng thú cho học sinh tìm hiểu về Lịch sử địa phương qua tổ chức các trò chơi Lịch sử
