Lí do chọn đề tài: - Hê-minh-uê 1899-1961 là tác giả lớn của nước Mĩ – người đạt giải Nôben văn chương năm 1954, đã để lại một di sản văn học tuy không đồ sộ về số lượng tác phẩm, không
Trang 11 Mở đầu
1.1 Lí do chọn đề tài:
- Hê-minh-uê (1899-1961) là tác giả lớn của nước Mĩ – người đạt giải Nôben văn chương năm 1954, đã để lại một di sản văn học tuy không đồ sộ về
số lượng tác phẩm, không phong phú về thể loại nhưng đã truyền tải được những vấn đề bức thiết, có tính chất muôn thuở của nhân loại Cùng với những đóng góp về hình thức, ông được ghi nhận là một trong những bậc thầy văn xuôi tự sự thế kỉ XX
- Ông già và biển cả là tác phẩm xuất sắc của Hê-minh-uê Truyện được
viết vào năm 1951 và đã mang lại cho tác giả của nó những giải thưởng cao quý
như giải Pu-lit-dơ 1953 và giải Nô-ben 1954 Ông già và biển cả được xem là
tiếng hót cuối cùng của con chim họa mi[1] Nhà văn Faul Kner cùng thế hệ với
Hê-minh-uê đã viết : Ông già và biển cả là tác phẩm mà nhà văn nào cũng
muốn viết được một lần trong đời[2] Chỉ khoảng 100 trang sách, tác phẩm thực
sự là một bài ca về con người lao động trong công cuộc chinh phục thiên nhiên,
về hành trình gian nan theo đuổi và thực hiện ước mơ của con người
- Ông già và biển cả là tác phẩm rất gần gũi, quen thuộc với nhiều thế hệ
học sinh THPT Chương trình SGK, dù đã thay đổi nhiều lần, nhưng tiểu thuyết nổi tiếng này vẫn được đưa vào giảng dạy ở một số trích đoạn Tuy vậy, với trình độ của học sinh THPT vẫn thật khó khăn khi đọc hiểu tác phẩm Thậm chí,
có nhiều học sinh rơi vào tình trạng chẳng hiểu gì hoặc hiểu một cách hời hợt
dù đã đọc tác phẩm Nguyên nhân của tình trạng này là do quan niệm nghệ thuật
và cách thức sáng tạo của Hê-minh-uê thể hiện trong tác phẩm, đặc biệt là nghệ thuật xây dựng nhân vật
- Trong quá trình hướng dẫn học sinh đọc hiểu đoạn trích, giáo viên vẫn hướng dẫn các em cách phân tích nhân vật theo kiểu truyền thống Trong khi đó, nhân vật của Hê-minh-uê được xây dựng theo một cách thức riêng
- Vì những lí do trên, để giúp học sinh nắm được vẻ đẹp của nhân vật ông
lão đánh cá của trích đoạn Ông già và biển cả, cũng như thấy được tài năng văn chương của Hê-minh- uê , tôi chọn đề tài: Khai thác kiểu nhân vật người hùng –
khâu đột phá trong đọc hiểu trích đoạn “Ông già và biển cả” của Hê-minh-uê.
Hy vọng đề tài sẽ mang đến những con đường mới giúp học sinh tìm hiểu tác phẩm cũng như có thể góp thêm một tư liệu hữu ích cho các đồng nghiệp trong công tác chuyên môn của mình
1.2 Mục đích nghiên cứu:
* Về phía giáo viên:
Nhằm giúp cho giáo viên nhất là những giáo viên đang trực tiếp dạy văn
lớp 12 có những tư liệu, phương pháp mới trong giảng dạy bài Ông già và biển
cả của Hê-minh-uê.
* Về phía học sinh:
Giúp học sinh có thêm một phương pháp mới mẻ, khoa học khi tìm hiểu
bài Ông già và biển cả của Hê-minh-uê Từ đó, khơi dậy hứng thú, khả năng
sáng tạo của các em trong quá trình học văn
1.3 Đối tượng nghiên cứu:
Trang 2Sáng kiến tập trung nghiên cứu đặc điểm kiểu nhân vật người hùng biểu
hiện trong trích đoạn Ông già và biển cả của Hê-minh-uê Từ đó, xác định
hướng khai thác mới mẻ khi dạy học văn bản này
1.4 Phương pháp nghiên cứu:
* Về lí thuyết:
- Các tài liệu về văn học Mĩ, nhất là văn học thế kỉ XX
- Các bài lí luận, phê bình về tác giả Hê-minh-uê
- Các bài nghiên cứu về tác phẩm Ông già và biển cả
- Các phương pháp dạy học văn nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh
* Về thực tiễn:
- Dự giờ bài Ông già và biển cả của đồng nghiệp.
- Triển khai đề tài trong các giờ dạy bài Ông già và biển cả của nhà văn
Hê-minh-uê
1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm:
- Khi dạy trích đoạn Ông già và biển cả, giáo viên thường hướng dẫn học sinh khai thác những biểu hiện của nguyên lí Tảng băng trôi Tức là tìm hiểu
tích chất hàm xúc, đa nghĩa của hình tượng được thể hiện trên các phương diện như cốt truyện, ngôn ngữ, những ẩn dụ…
- Sáng kiến này, sẽ tập trung khai thác đặc điểm kiểu nhân vật của Hê-minh-uê được thể hiện qua nhân vật ông lão San-ti-a-gô Hướng phân tích này, mang đến một cách tiếp cận mới mẻ nhưng vẫn làm nổi bật được những ý nghĩa
mà nhà văn gửi gắm qua nhân vật
2 Nội dung
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm:
- Tác phẩm văn học không thể thiếu nhân vật, vì đó là phương tiện cơ bản
để nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tượng Nhà văn sáng tạo nhân vật
để thể hiện nhận thức của mình về một cá nhân nào đó, về một loại người nào
đó, về một vấn đề nào đó của hiện thực Nhân vật chính là người dẫn dắt người
đọc vào một thế giới riêng của đời sống trong một thời kì lịch sử nhất định[3].
Với ý nghĩa như vậy, nên phân tích nhân vật chính là chiếc chìa khóa để khám phá thế giới nội dung tư tưởng của tác phẩm
- Mỗi nhà văn có cách xây dựng nhân vật khác nhau, tạo nên thế giới nhân vật riêng Nhà văn Hê-minh uê cũng vậy, nhân vật của ông thuộc dạng đặc trưng nhất Nó cá biệt đến nỗi không lẫn vào bất kì nhân vật của nhà văn nào khác Các nhà nghiên cứu đã khái quát đặc trưng nhân vật của Hê-minh-uê bằng thuật ngữ “Code hero” có nghĩa là nhân vật mật mã Đây là là sự tôn vinh khả năng sáng tạo tuyệt vời của nhà văn bởi đó là kiểu nhân vật trước đó chưa hề xuất hiện và về sau cũng không có nhân vật nào giống nó Trong những tác phẩm của mình, Hê-minh-uê thường xây dựng những nhân vật người hùng, có bản lĩnh, ý chí, nghị lực, trí tuệ…Những phẩm chất ấy được bộc lộ khi nhân vật được đặt
trong một hoàn cảnh dữ dội, khắc nghiệt Đúng như nhà văn đã tâm sự: Tôi không bao giờ phải lựa chọn các nhân vật, đúng hơn các nhân vật lựa chọn tôi Giống như nhiều bậc tiền bối của mình, tôi thán phục những con người mạnh
mẽ, có khả năng bắt hoàn cảnh phụ thuộc vào mình, bắt mọi người xung quanh
Trang 3phụ thuộc vào mình Đề tài này cuốn hút tôi đến mức tôi không thể hiến mình
cho đề tài nào khác nữa Cảm hứng có thể say mê như tình yêu vậy[4].
- Nhân vật ông lão đánh cá San-ti-a-gô trong tiểu thuyết Ông già và biển
cả cũng được nhà văn xây dựng theo một mã riêng – một người hùng trong công
cuộc chinh phục thiên nhiên và theo đuổi ước mơ Vì vậy, khám phá vẻ đẹp của nhân vật này, cần khái thác những cách thức xây dựng nhân vật Điều này vừa phù hợp với phương pháp dạy học ngữ văn nói chung vừa phù hợp với đặc trưng của văn bản tác phẩm
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:
2.2.1 Thuận lợi
* Về phía giáo viên:
Được sự quan tâm chỉ đạo của Ban giám hiệu nhà trường, theo tinh thần đổi mới phương pháp dạy học của Bộ Giáo dục và Đào tạo, tổ Ngữ văn của trường luôn chú trọng đến công tác chuyên môn nhất là trong những buổi sinh hoạt tổ Bên cạnh đó giáo viên trong tổ nhiều người có tuổi đời cũng như tuổi nghề nên có tinh thần trao đổi về kiến thức, kinh nghiệm giảng dạy Một số giáo viên trẻ mới ra trường ham học hỏi, biết đoàn kết giúp đỡ nhau để nâng cao chuyên môn và nghiệp vụ sư phạm
* Về phía học sinh:
Đa số các em có tinh thần ham học hỏi, thích tiếp cận cái hay cái lạ của văn học nhân loại
2.2.2 Khó khăn
* Về phía giáo viên:
Đối với giáo viên khi dạy trích đoạn Ông già và biển cả là một thử thách.
Trước hết, đây là một văn bản dịch, lại được viết rất cô đọng hàm xúc, ngắn gọn, cốt truyện gần như không có chuyện, nhân vật ít Tính cách nhân vật chủ yếu được thể hiện qua những độc thoại …
* Về phía học sinh:
Trong quá trình dạy tác phẩm tôi nhận thấy: Mặc dù học sinh có ý thức chuẩn bị bài trước khi học trên lớp nhưng phần lớn các em đều cảm thấy không hiểu gì, hoặc hiểu hời hợt phần nổi trên bề mặt ngôn từ của đoạn trích Dẫn đến, học sinh có tâm lí ngại học, không hứng thú với tác phẩm
2.2.3 Điều tra thực trạng trước khi nghiên cứu
*Hình thức khảo sát:
- Tập trung vào mảng kiến thức của bài như: hình tượng ông lão đánh cá San-ti-a-gô và con cá Kiếm từ đó rút ra ý nghĩa biểu tượng của những hình tượng này
- Sử dụng phiếu học tập với những câu hỏi trắc nghiệm để kiểm tra việc
nắm kiến thức bài học [phụ lục 1].
* Kết quả khảo sát:
số
12
Trang 4Qua thực tế khảo sát tôi thấy:
- Sự hiểu biết nội dung tác phẩm của học sinh còn hạn chế
- Kĩ năng phân tích và cảm thụ về hình tượng nhân vật trong tác phẩm còn lúng túng, hời hợt nhiều khi gượng ép
2.3 Khai thác kiểu nhân vật người hùng – khâu đột phá trong Đọc hiểu
trích đoạn “Ông già và biển cả” của Hê-minh-uê
Hình tượng những nhân vật anh hùng không thiếu trong các tác phẩm văn học Mỗi một thời kì, mỗi một thể loại, mỗi tác giả lại có cách xây dựng hình tượng riêng.Ta có thể kể đến những anh hùng sử thi Hy Lạp như A- Sin,
Hec-To, Uy-lit-xơ Đó là những người anh hùng chiến trận Họ hiện lên với vẻ đẹp
của sức vóc phi thường và trí tuệ sánh tựa thần linh Trong văn học Việt Nam,
đại thi hào Nguyễn Du đã xây dựng hình tượng người anh hùng Từ Hải với vẻ đẹp lí tưởng theo quan niệm của tư tưởng phong kiến:
Râu hùm hàm én mày ngài, Vai năm tấc rộng thân mười thước cao.
Đường đường một đấng anh hào, Côn quyền hơn sức lược thao gồm tài.
(Truyện Kiều)
Trong di sản văn học của mình, bao gồm truyện ngắn và tiểu thuyết, Hê-minh-uê nhiều lần khắc họa hình tượng người hùng Kiểu nhân vật này mang những đặc điểm riêng rất độc đáo
2.3.1 Đặc điểm kiểu nhân vật người hùng trong sáng tác của Hê -minh – uê
* Người hùng trong tác phẩm của Hê-minh-uê trước hết là những con người bình thường
Nhà văn không có ý định xây dựng nhân vật của mình là những con người
lí tưởng Họ cũng không phải là tấm gương đối với cộng đồng, không đứng ở bậc thang xã hội đáng chú ý Họ làm những công việc hàng ngày để mưu sinh, kiếm sống Tạo dựng hình mẫu người hùng với những nét không hề nổi trội đã
phần nào thể hiện quan điểm xã hội Mỹ là “sùng bái con người bình thường, không tán dương những con người nổi bật” Tuy vậy, tiếp nối dòng máu Mỹ,
người hùng phải có đủ phẩm chất điều kiện: thông minh, tháo vát, lịch thiệp, tự trọng, đáng kính, cứng rắn, tự tin, có ý chí, luôn khao khát làm những điều tốt đẹp
* Nhân vật mã của Hê-minh-uê luôn được đặt trong môi trường tới hạn.
Có nghĩa là môi trường tồn tại của họ khốc liệt đến mức họ luôn bị cái chết rình rập, buộc phải đấu tranh gian khổ để vượt qua Để nhân vật đứng giữa ranh giới giữa sự sống và cái chết , Hê-minh-uê muốn tìm xem đâu là cơ sở để con người tồn tại trên thế gian này và yếu tố nào khiến con người cao quý hơn tất cả các sinh vật khác từng tồn tại trên trái đất Nhân vật Hê-minh-uê buộc phải
tự mình tìm lối thoát theo cách của họ để bảo vệ sự sống của bản thân, tính chất anh hùng được toát lên khả năng chống chọi và tìm đường này Cách thức để các nhân vật đương đầu với mọi thử thách, ở từng trường hợp khác nhau, có thể khác nhau nhưng họ đều có cùng điểm chung là dựa vào sự điêu luyện của tay nghề và ý chí, nghị lực
* Nhân vật của Hê-minh uê luôn đơn độc
Trang 5Đây cũng là một phẩm chất thường thấy của người anh hùng Trong thần thoại hoặc trong sử thi, truyện cổ tích…nhân vật anh hùng luôn hành động một mình Điều này cốt để khẳng định tầm vóc phi thường, sức lực vô biên không thế lực nào ngăn cản hoặc một ai sánh nổi Trong thế giới nhân vật của Hê-minh-uê, vì là những con người bình thường lại bị đặt trong hoàn cảnh không có
ai giúp đỡ nên để tồn tại và đạt được mục đích, họ phải huy động sức mạnh từ nhiều nguồn: không chỉ từ sức mạnh cơ bắp mà còn kinh nghiệm; sức mạnh trong quá khứ, hiện tại; sức mạnh vật chất lần tinh thần
2.3.2 Biểu hiện của kiểu nhân vật người hùng trong trích đoạn Ông già và biển cả.
Nhân vật trung tâm trong tiểu thuyết Ông già và biển cả và đoạn trích là
ông lão đánh cá San ti a gô Đây là nhân vật mang đặc trưng kiểu nhân vật Hê-minh uê
* Ông lão là một con người bình thường:
- Cũng như những mã nhân vật người hùng khác, ông lão San-ti-a-gô trước hết là một con người bình thường Ông lão làm nghề đánh cá ở cảng La-ha-va-na, Cu Ba Từ ngoại hình đến hoàn cảnh sống của ông lão không có gì đặc biệt
“ Lão đã già, một mình một thuyền câu cá trên dòng nhiệt lưu.”
“ Ông lão gầy gò, giơ cả xương, gáy hằn sâu nếp nhăn Những vết nám
vô hại trên làn da má của lão do bị ung thư bởi ánh mặt trời phản hồi trên mặt biển nhiệt đới Những vết ấy kéo dài xuống cả hai bên má, tay lão hằn những vết sẹo sâu bởi kéo những con cá lớn Nhưng chẳng có vết nào trong số sẹo ấy
còn mới cả Chúng cũ kĩ như mấy vệt sói mòn trên sa mạc không cá.”[5]
Đó là những dòng mở đầu tiểu thuyết Hê-minh-uê đã giới thiệu về ông lão đánh cá Từ công việc, ngoại hình của lão đều bình thường như biết bao người dân chài khác Tuổi già, đồng nghĩa với việc lão không còn nhanh nhẹn, khỏe mạnh mà phải đối mặt với các chứng bệnh của người già: hoa mắt, chuột rút
- Tuy nhiên, điều đặc biệt ở con người này đó chính là ở đôi mắt Mọi thứ trên cơ thể lão đều già nua trừ đôi mắt; chúng có cùng màu với nước biển, vui
vẻ và không thể đánh bại Ánh mắt thể hiện sự cương nghị, ý chí quyết tâm và
khao khát chinh phục những mục đích mới Đó là cách nhà văn khám phá khả năng tiềm ẩn của con người
* Ông lão San-ti-a-gô là một người có cuộc sống luôn đơn độc
- Về gia đình: Lão sống một mình trong một túp lều nhỏ Tác giả đã lược
bỏ các chi tiết về gia đình, chỉ đôi lần nhắc đến người vợ đã mất
- Trong các mối quan hệ xã hội: lão chỉ có chú bé Ma-no-lin là bạn đi câu cùng Nhưng sau khi trải qua 40 ngày không câu được con cá nào, thì cậu bé bị
bố bắt chuyển sang thuyền câu khác Vậy là lão chỉ còn có một mình, một thuyền đánh cá
- Vì chỉ có một mình nên có những lúc lão cảm thấy rất cô đơn Có tới 6 lần trong thời gian 3 ngày bị cá kiếm kéo ra biển, lão ước giá có thằng bé bên cạnh Không có ai để nói chuyện trên thuyền, nên lão thường nói to thành lời ý nghĩ của mình Lúc thì lão nói chuyện với một chú chim, đàn cá chuồn, và con
cá kiếm
Trang 6- Chiến đấu với cá kiếm lão cũng chỉ đơn độc một mình Để chế ngự và chiến thắng cá kiếm lão phải huy động sức mạnh từ nhiều nguồn:
+ Trước hết là quá khứ oai hùng của lão: nhà vô địch vật tay, người ngang dọc trên đại dương săn rùa, câu cá,…
+ Tiếp đó, là sức mạnh từ việc thành thạo tay nghề và những kinh nghiệm dày dặn trong việc đi câu Hiếm có người nào giỏi tay nghề như ông lão làng chài ấy Trong cuộc đời của mình, rất nhiều lần lão câu được những con cá lớn Phải đương đầu với những thử thách trên biển cho lão những kinh nghiệm phong phú và quý giá Trong trận chiến với cá kiếm, lão đã huy động triệt để nguồn sức mạnh ấy:
“ Lão chỉ cảm nhận áp lực cửa sợi dây hơi chùng lại đã nhận biết được vòng tròn rất lớn; nhưng con cá đã quay tròn.”
“ Bây giờ các vòng tròn đã hẹp hơn nhiều và từ độ chếch của sợi dây lão
có thể biết được con cá đang liên tục ngoi lên trong lúc bơi.”
“ Con cá quật sợi dây thêm vài lần nữa và cứ mỗi lần nó văng đầu, ông lão lại nới thêm chút dây.”
“Mình phải giữ cho nó đừng đau quá, lão ngĩ Nỗi đau của ta không thành vấn đề Ta có thể chế ngự Nhưng nỗi đau của con cá thì có thể khiến nó cuồng lên.”
“ Ông lão buông sợi dây xuống, giẫm chân giữ rồi nhấc cao ngọn lao hết mức, vận hết sức bình sinh, cộng thêm sức lực của lão vừa huy động trong người, phóng xuống sườn con cá ngay sau cái vây ngực đồ sộ, vươn cao trong không trung ngang ngực ông lão Cảm thấy mũi sắt cắm phập vào, lão tì người lên ấn sâu xuống rồi dồn hết trọng lực lên cán lao.”
“ Lão không cần la bàn đề biết hướng tây nam Lão chỉ cần nương theo hướng gió mậu dịch và chiều xoay trở của cánh buồm.”
+ Cuối cùng là sức mạnh tinh thần Ông lão đã chứng minh được điều: trước các sinh vật to lớn của đại dương, sức khỏe cơ bắp của con người thật là thảm hại khi mang ra so sánh với chúng, nhưng sở dĩ con người trở thành chúa
tể của muôn loài là nhờ họ sở hữu một sức mạnh vô song Đó chính là ý chí, nghị lực thuộc phạm vi tinh thần Trong đoạn trích, nguồn sức mạnh ấy được thể hiện qua những lời độc thoại của lão Ông lão tự động viên, khích lệ bản thân, cố gắng thêm lần nữa đề khuất phục con cá
“Ta không thể tự chơi xỏ mình và chết trước một con cá như thế này được”, lão nói “Bây giờ lúc ta đã khiến nó đến một cách ngon lành, chúa giúp
ta chịu đựng Ta sẽ đọc một trăm lần kinh Lạy Cha và một trăm lần kinh Mừng Đức Mẹ Nhưng lúc này thì ta chưa thể đọc”.
“Ta không để bị chuột rút”, lão nói “Chốc nữa nó sẽ ngoi lên và ta có thể cầm cự Mày phải cầm cự Chớ nói lằng nhằng”
“Lượt tới nó lượn ra, ta sẽ nghỉ”, lão nói “Ta cảm thấy đỡ hơn nhiều Chỉ hai ba vòng nữa thôi ta sẽ có nó”
“Lúc này lão lão lại thấy xây xẩm mặt mày nhưng vẫn gượng hết sức bình sinh ra mà kéo con cá khổng lồ Mình di chuyển được nó, lão nghĩ Có lẽ lần này mình sẽ tóm được nó Kéo đi, tay ơi, lão thầm giục Hãy đứng vững đôi
Trang 7chân kia Tỉnh táo vì tao, đầu à Hãy tỉnh táo vì tao Bọn mày chưa bao giờ bại trận lần này ta sẽ lật được nó.”
+ Vấp phải sự kháng cự của con cá, lão tự động viên mình cố gắng Chỉ trong một đoạn văn bản ngắn có tới 4 lần lão nhắc lại điều này:
+Mình không biết, ông lão nghĩ Đã đến lúc lão có cảm giác như lão có thể đổ sụp xuống bất cứ lúc nào Mình không biết Nhưng mình sẽ cố thêm lần nữa.
“ Lão cố thêm lần nữa và khi kìm con cá, lão cảm thấy mình sắp ngất đi.”
“Mình sẽ lại cố thêm ông lão hứa mặc dù hai tay lão đã rã rời và mắt lão chỉ còn có thể nhìn rõ được từng lúc thôi.”
“Lão lại cố và mọi chuyện vẫn như cũ Thế đấy, lão nghĩ và lão cảm thấy xây xẩm cả mặt mày trước lúc bắt đầu; mình sẽ lại cố thêm.”
Cứ mỗi lần cố gắng, ông lão đến gần hơn với chiến thắng Sau mỗi lần cố, con cá thêm một lần thất thế trước lão Sự thành công của lão và sự thành công của con người nói chung phải chăng là nhờ sự nỗ lực không ngừng trong cuộc đời
Trong chiến thắng của ông lão, không chỉ có mỗi sự nỗ lực vượt qua những đau đớn về thể xác và tinh thần, mà còn có cả quá khứ và tất cả những
thứ tốt xấu trong chính con người lão: Dồn hết mọi đớn đau và những gì còn lại của sức lực và lòng kiêu hãnh đã rời bỏ từ lâu, lão mang ra đương đầu với cơn hấp hối của con cá Đớn đau, tàn lực và lòng kiêu hãnh của quá khứ được đặt
liền kề Sức mạnh của San-ti-a-gô không phải là sức mạnh của người sung sức
mà là sức mạnh của tổng thể những gì đã suy thoái Thế mà lão vẫn chiến thắng con cá Đấy chính là giá trị tiềm tàng mà chỉ con người mới có được trên hành trình khẳng định sự sống
* Ông lão bị đặt trong hoàn cảnh khắc nghiệt.
Môi trường sống luôn là yếu tố làm hiện lên phẩm chất của con người Môi trường càng khắc nghiệt vẻ đẹp của con người càng tỏa sáng, giống như chất lửa thử vàng vậy Trong đoạn trích, ông lão bị đặt vào hoàn cảnh rất khó khăn: cuộc chiến với địch thủ lớn nhất trong cuộc đời mình là con cá kiếm Nếu hai ngày trước, cuộc chiến này chủ yếu dừng lại ở mức độ thăm dò Ông lão chỉ biết đó là một con cá rất to, khỏe Nhiệm vụ của lão là giữ chặt dây câu để con
cá khỏi tuột mất Ngoài ra, lão cố gắng ăn, uống nước để giữ gìn sức khỏe, khắc phục chứng bị chuột rút Lão đã chuẩn bị tốt nhất có thể cho trận chiến với cá kiếm một khi nó nổi lên mặt nước Đến ngày thứ 3, cuộc chiến giữa ông lão và con cá kiếm mới thực sự diễn ra Đây là lúc, nhân vật của Hê-minh-uê bị đặt vào hoàn cảnh khắc nghiệt
- Đối thủ cá kiếm: Dù bị mắc câu và phải kéo cả con thuyền đánh cá từ 2 ngày trước, không thể kiếm thức ăn nhưng dường như nó vẫn còn rất khỏe Biểu hiện:
“Lão thấy một cú quật đột ngột và cú nảy mạnh ở sợi dây lão đang níu bằng cả hai tay, thật là sắc và cảm thấy cứng và nặng.”
“Bóng đen vượt dài dưới con thuyền đến mức lão không thể tin nổi độ dài của nó.”
Trang 8“Lão nom thấy cái đuôi nhô lên khỏi mặt nước Cái đuôi lớn hơn cả chiếc lưỡi hái lớn, màu tím hồng dựng trên mặt đại dương xanh thẫm Nó lại lặn xuống và khi con cá hãy còn mấp mé mặ nước, ông lão có thể nhìn thấy thân hình đồ sộ và những sọc màu tía trên mình nó Cánh vi trên lưng xếp lại, còn bộ vây to sụ bên sườn xòe rộng.”
Ngay cả đối với ông lão tuy đã có nhiều năm đi câu và đã câu được những con cá lớn cũng phải ngạc nhiên vì sức vóc của con cá
“Không, lão nói, Nó không thể lớn như thế được.”
“Tao chưa bao giờ thấy bất kì ai hùng dũng, duyên dáng, bình tĩnh, cao thượng hơn mày.”
- Hoàn cảnh của ông lão:
Lão chỉ có một mình cô đơn nơi biển cả Vũ khí chiến đấu chỉ là một con thuyền nhỏ, thô sơ, một mái chèo
Sức khỏe của ông lão sau 2 ngày bị kéo ra biển đã dần suy kiệt Rất nhiều lần trong đoạn trích tác giả đã viết về điều này:
“ Lão mệt thấu xương”
“Ông lão thấy hoa mắt suốt cả tiếng đồng hồ, mồ hôi xát muối vào mắt lão, xà xát muối lên trên vết cắt phía trên mắt và trán Lão không ngại chuyện hoa mắt, chứng ấy bình thường khi cứ căng người ra mà kéo sợi dây Nhưng đã hai lần lão cảm thấy chóng mặt và choáng váng và điều ấy khiến lão sợ”
“Lão cảm thấy choáng váng.”
“Chưa bào giờ mình mệt thế này.”
“Lão thấy xây xẩm mắt mày.”
“Lão cảm thấy choáng váng, đau đớn vì lão không thể nhìn thấy.”
Thoạt nhìn ta thấy cuộc chiến giữa ông lão và con cá kiếm là không cân sức Trong khi cá kiếm mang vẻ đẹp kiêu hùng, dũng mãnh, lớn lao thì ông lão chỉ là một con người bình thường, cô đơn, sức khỏe suy kiệt Đặt con người vào hoàn cảnh như vậy, Hê-minh-uê muốn khẳng định, ngợi ca sức mạnh của ý chí, của kinh nghiệm và sức chịu đựng của con người trong công cuộc chinh phục tự
nhiên Điều này được gợi lên từ nhan đề của tác phẩm: Ông già và biển cả.
Trong cái nhan đề ấy như ẩn chứa khát vọng, hoài bão của con người trong cuộc đời rộng lớn Con người đối lập với biển khơi: một bên quá ư bé nhỏ còn một
bên lại rộng lớn khôn cùng Song, Hê-minh-uê lại nói Ông già và biển cả tức là
đem con người đặt ngang hàng với thiên nhiên, tạo vật, khẳng định tư thế chủ động của con người trước thiên nhiên và trước cuộc đời đầy khó khăn, phức tạp, biến hóa khôn lường
* Ông lão luôn hành động theo cách riêng của mình:
Đặc trưng nổi trội nữa trong tính cách nhân vật mã của Hê-minh-uê là họ
tự xác lập một lối hành động cho riêng mình San-ti-a-gô là người gần như bị cộng đồng (Chỉ còn mỗi thằng bé Ma-no-lin quan tâm) và bị cả tạo hóa bỏ rơi (Không bắt được cá suốt 84 ngày), nhưng ông lão tin vào bản thân mình
Lão hành động như sau: không hề nản chí mà cứ miệt mài ra khơi với hy vọng bắt được con cá xứng đáng với tài nghệ của lão Mục đích của lão không phải vì những tiêu chí đánh giá của cộng đồng mà vì ý thức của lão muốn sống một cách tử tế theo cách riêng của lão Lão đã bắt được con cá mà ngay cả trong
Trang 9mơ lão cũng chưa từng gặp Con cá ấy lớn hơn bất cứ con cá nào trước đó được đưa vào cảng La-ha-va-na
San-ti-a-gô luôn tin vào khả năng của bản thân mình Lão cầu chúa giúp mình chịu đựng chữ không cầu giúp bắt con cá, có nghĩa là lão ý thức được thành quả lao động là phải do chính tay con người làm ra chứ không hề có chúa nào giúp cả Do vậy, việc San-ti-a-gô hứa đọc kinh cầu Chúa giúp chỉ là một
“phản xạ văn hóa” Bởi vì sau đó lão thầm nhủ: xem như đã đọc rồi Không dựa vào Chúa nhân vật của Hê-minh-uê dựa vào bản thân mình Cùng với quá trình chinh phục cá kiếm, con người đồng thời khám phá và chinh phục chính bản thân mình Đây là giá trị nhân văn vô cùng to lớn
* Nhận thức sâu sắc và có thái độ bình thản trước những may rủi trong cuộc đời.
San-ti-a-gô là một người từng trải Vì vậy ông nhận thức sâu sắc trước sự may rủi Rất nhiều lần trong tác phẩm, ông lão xem việc không bắt được cá trong 84 ngày là vận rủi Không chấp nhận điều đó, lão vẫn nuôi hi vọng bắt được cá lớn Lão vẫn tin 85 sẽ là một con số may mắn Quả thực, ngày thứ 85 ra khơi lão đã câu được một con cá Kiếm khổng lồ Nhưng con cá kéo lão ta khơi
xa Lão trở thành “con mồi” của con cá Một sự hoán vị lạ lùng Ông lão trở nên
bị động trước con cá Xem ra khát vọng càng lớn, con người càng bị nô lệ vào
đó và rất dễ đánh mất sự tự do, tự chủ của chính bản thân mình Trong trường hợp này, vận may lại trở thành vận rủi Khi giết được con cá, vận may lại trở về với ông lão Chỉ điều, chẳng bao lâu vận may ấy lại chuyển thành vận rủi Vì
con cá quá lớn, nên sau khi giết chết nó nằm ườn trên biển và ông lão phải lôi thuyền lại chỗ nó Đối với lão, đưa con cá vào bờ là một việc khổ dịch Một lần
nữa ông lão lại mất thế chủ động trước con cá, ngay cả khi nó đã chết Điều này lại báo hiệu vận rủi và không lâu sau đánh hơi được mùi máu cá đã xông tới tấn công Khi đưa được thuyền về bến, San-ti-a-gô chỉ còn lại bộ xương cá khổng lồ
2.4 Thiết kế giáo án thực nghiệm:
Tiết:82-83
ÔNG GIÀ VÀ BIỂN CẢ
Hê-minh-uê
I MỤC TIÊU BÀI HỌC:
1 Về kiến thức:
- Cảm nhận được vẻ đẹp không những của lão ngư phủ đơn độc và dũng cảm mà cả vẻ đẹp của nhân vật cá Kiếm - kì phùng địch thủ của ông
- Làm quen với một nét độc đáo trong nghệ thuật văn xuôi của Hê-minh-uê: Từ những chi tiết giản dị, chân thực của một cuộc săn bắt cá, gợi mở những tầng ý nghĩa rộng lớn, khiến cho hai nhân vật chính mang một ý nghĩa biểu tượng
2 Về kĩ năng:
Rèn luyện kĩ năng phân tích nhân vật trong trích đoạn văn xuôi
3 Thái độ:
Trân trọng, cảm phục vẻ đẹp của con người, vượt qua biết bao gian nan thử thách để đạt được mục đích, biến ước mơ thành hiện thực
Trang 104 Định hướng hình thành năng lực
- Đọc hiểu
- Thu thập và xử lí thông tin
- Giao tiếp
- Hợp tác
II CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH
1.Về học sinh:
- Chẩn bị SGK, vở soạn
- Đọc kĩ đoạn trích Khuyến khích học sinh tìm đọc toàn bộ tác phẩm,
2 Về giáo viên
- Thiết bị dạy học
- Học liệu: Sách giáo khoa, sách giáo viên, giáo án, tư liệu có liên quan đến bài học
III TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP
1.Ổn định lớp
2 Kiểm tra bài cũ: Ý nghĩa tư tưởng của truyện ngắn Số phận con người của nhà
văn Sô-lô-khốp?
- Tác phẩm đã tái hiện bức tranh chân thực về sự tàn khốc của chiến tranh chống Phát xít của nhân dân Nga Cái giá của chiến thắng là sự hi sinh, mất mát, đau đớn của nhân dân Nga
- Truyện ngắn ca ngợi vẻ đẹp của con người Nga: Yêu nước, kiên cường
và vô cùng nhân hậu
3 Tiến trình bài học
HOẠT ĐỘNG 1: Khởi động
(1) Mục tiêu: Tạo tâm thế chủ động, hứng thú để học sinh bước bào bài mới
(2) Phương pháp/kĩ thuật: Trò chơi giải ô chữ
(3) Hình thức tổ chức hoạt động: Làm việc theo nhóm
(4) Phương tiện dạy học: Máy chiếu và các hình ảnh tư liệu liên quan
Hoạt động của Giáo viên và
Học sinh
Nội dung cần đạt.
Bước 1: Giao nhiệm vụ
- Thuyết minh về tác giả
Hê-minh-uê?
+ Cuộc đời
+ Sự nghiệp
- Giới thiệu về tiểu thuyết Ông già và
biển cả?
+ Xuất xứ
+ Tóm tắt
+ Đánh giá về tác phẩm
- Nêu vị trí của đoạn trích?
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
- HS dựa vào phần Tiểu dẫn trong
II TÌM HIỂU CHUNG:
1 Tác giả:
a Cuộc đời
- Ơ-nít Hê-minh-uê (1899-1961) là nhà văn Mĩ đã để lại một dấu ấn sâu sắc trong văn xuôi hiện đại phương Tây
- Tham gia chiến tranh thế giới thứ I,II
- Cuộc đời của ông gắn liền với nhiều giai thoại về một người anh hùng
- Là nhà văn Mỹ, nhưng phần lớn cuộc đời mình, ông sống ở nước ngoài Vì