pHÁT TRIỄN NĂNG lực vận DỤNG KIẾN THỨC THÔNG QUA dạy học TÍCH hợp bài CACBON lớp 11 NÂNG CAO

Thực trạng của việc định hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức thông qua dạy học tích hợp bài “Cacbon tiết 29” – 2.3.2.. Mục đích nghiên cứu - Phát triển năng lực vận dụng kiến t

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LÊ HOÀN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC THÔNG QUA DẠY HỌC TÍCH HỢP BÀI “CACBON”

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.2.2 Thực trạng vấn đề tiếp thu và triển khai tinh thần đổi mới

phương pháp dạy học môn Hóa học trong trường THPT 5 2.2.3 Thực trạng của việc định hướng phát triển năng lực vận

dụng kiến thức thông qua dạy học tích hợp bài “Cacbon (tiết 29)” –

2.3.2 Tổ chức thực hiện tiết dạy theo phân phối chương trình 6

1 MỞ ĐẦU1.1 Lí do chọn đề tài

Quyết định số 16/2006/QĐ BGD & ĐT ngày 5/5/2006 của Bộ trưởng bộGiáo dục và Đào tạo đã nêu: “Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động,sáng tạo của học sinh; phù hợp với từng môn học, đặc điểm đối tượng học sinh,điều kiện của từng lớp học; bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, khảnăng hợp tác; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đếntình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh"

Để biến các mục tiêu thành hiện thực khâu đột phá là đổi mới phươngpháp giáo dục theo “phương pháp dạy học tích cực” Hoá học là một bộ mônkhoa học tự nhiên có vai trò quan trọng trong nhà trường phổ thông Giáo viên

bộ môn hoá học cần hình thành cho các em một kỹ năng cơ bản, thói quen họctập và làm việc khoa học làm nền tảng để các em phát triển khả năng nhận thức

và năng lực hành động Hình thành cho các em những phẩm chất cần thiết: Tínhcẩn thận, kiên trì, trung thực, tỉ mỉ, chính xác yêu khoa học

Hóa học là một bộ môn khoa học thực tiễn, vừa lí thuyết, vừa thựcnghiệm và gắn liền với các hiện tượng thực tiễn trong cuộc sống Do vậy, thôngqua mỗi một bài học, một tiết dạy, Giáo viên là người tổ chức các hoạt động đảmbảo tất cả các Học sinh tham gia, phát huy tối đa các năng lực của Học sinh Do

đó, bản thân tôi luôn cố gắng xây dựng một tiết học là một điều thú vị dành choHọc sinh Kiến thức là vô tận, sự hiểu biết con người còn hữu hạn, Bản thân tôimuốn học nhiều kinh nghiệm từ đồng nghiệp

Từ những lí do trên tôi mạnh dạn chia sẽ kinh nghiệm của mình thông qua

đề tài: “Phát triển năng lực vận dụng kiến thức thông qua dạy học tích hợp bài

“Cacbon” - Lớp 11 - Cơ bản A”

1.2 Mục đích nghiên cứu

- Phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào bài học thông qua dạy học tích hợp

- Kích thích tính tò mò và ham học hỏi đồng thời khơi dậy niềm yêu thíchmôn Hóa học trong HS

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận việc đổi mới chương trình giáo dục nói chung

và môn Hóa học nói riêng, đổi mới PPDH theo hướng tích cực, tích hợp, địnhhướng phát triển năng lực

- Nghiên cứu chương trình SGK, SGV Hóa học 11 Xác định mục tiêuđịnh hướng phát triển năng lực trong phần thực hành Cacbon, bài giảng phát huytính tích cực, chủ động tư duy, nâng cao hứng thú học tập cho HS, HS có thể vậndụng kiến thức của môn Hóa học cũng như các môn học có liên quan vào thựctiễn

- Thực nghiệm dạy học Hóa học 11 qua tiết dạy “Phát triển năng lực vận dụng kiến thức thông qua dạy học tích hợp bài “Cacbon” - Lớp 11 - Cơ bản A”

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài được thực hiện dựa trên tổ hợp các phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp nghiên cứu lí luận dạy học: Nghiên cứu cơ sở lí luận việcđổi mới chương trình giáo dục nói chung và môn Hóa học nói riêng, đổi mớiPPDH theo hướng tích cực, tích hợp, định hướng phát triển năng lực

- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin: Nghiên cứuthu thập thông tin về các PPDH đổi mới trong môn Hóa học

- Phương pháp điều tra phỏng vấn: Tiến hành điều tra thực tế, phỏng vấn

GV và HS về thực trạng phát triển năng lực thông qua bài giảng trong trường THPT

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Xây dựng kế hoạch dạy học tiết dạy

“Phát triển năng lực vận dụng kiến thức thông qua dạy học tích hợp bài

“Cacbon” - Lớp 11 - Cơ bản A” theo mục tiêu phát triển năng lực vận dụng kiến

thức, hình thành ý tưởng và kỹ năng hoạt động, tiến hành giảng dạy, tổng kết,đánh giá và rút kinh nghiệm

2 NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

2.1.1 Dạy học tích hợp

2.1.1.1 Khái niệm dạy học tích hợp

Quan điểm của Ban chỉ đạo đổi mới chương trình, sách giáo khoa sau

2015 cho rằng: Dạy học tích hợp được hiểu là giáo viên tổ chức để học sinh huy

động đồng thời kiến thức, kỹ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giảiquyết các nhiệm vụ học tập, thông qua đó lại hình thành những kiến thức, kỹnăng mới, từ đó phát triển những năng lực cần thiết [2]

Như vậy, dạy học tích hợp có thể hiểu đó là một quan điểm dạy học nhằmhình thành và phát triển ở học sinh những năng lực cần thiết trong đó có nănglực vận dụng kiến thức để giải quyết có hiệu quả các tình huống thực tiễn Điều

đó cũng có nghĩa là để đảm bảo cho mỗi học sinh biết vận dụng kiến thức đượchọc trong nhà trường vào các hoàn cảnh mới lạ, khó khăn, bất ngờ; qua đó trởthành một người công dân có trách nhiệm, một người lao động có năng lực

2.1.1.2 Đặc trưng của dạy học tích hợp

Dạy học tích hợp có những đặc điểm sau đây:[2]

- Thiết lập các mối quan hệ theo một logic nhất định những kiến thức, kỹnăng khác nhau để thực hiện một hoạt động phức hợp

- Lựa chọn những thông tin, kiến thức, kỹ năng cần cho học sinh thựchiện được các hoạt động thiết thực trong các tình huống học tập, đời sống hàngngày, làm cho học sinh hòa nhập vào thế giới cuộc sống

- Làm cho quá trình học tập mang tính mục đích rõ rệt

- Giáo viên không đặt ưu tiên truyền đạt kiến thức, thông tin đơn lẻ, màphải hình thành ở học sinh năng lực tìm kiếm, quản lý, tổ chức sử dụng kiếnthức để giải quyết vấn đề trong tình huống có ý nghĩa

- Khắc phục được thói quen truyền đạt và tiếp thu kiến thức, kỹ năng rờirạc làm cho con người trở nên"mù chữ chức năng", nghĩa là có thể được nhồinhét nhiều thông tin, nhưng không dùng được

Như vậy, dạy học tích hợp là cải cách giảm tải kiến thức không thực sự cógiá trị sử dụng, để có điều kiện tăng tải kiến thức có ích

2.1.2 Năng lực vận dụng kiến thức của học sinh

2.1.2.1 Khái niệm năng lực vận dụng kiến thức của học sinh

Năng lực vận dụng kiến thức của HS là khả năng của bản thân người họchuy động, sử dụng những kiến thức, kĩ năng đã học trên lớp hoặc học qua trảinghiệm thực tế của cuộc sống để giải quyết những vấn đề đặt ra trong nhữngtình huống đa dạng và phức tạp của đời sống một cách hiệu quả và có khả năngbiến đổi nó Năng lực vận dụng kiến thức thể hiện phẩm chất, nhân cách của conngười trong quá trình hoạt động để thỏa mãn nhu cầu chiếm lĩnh tri thức.[5]

2.1.2.2 Sự cần thiết của việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho HS

Việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh có ý nghĩa quantrọng trong việc giải quyết những nhiệm vụ đặt ra của học sinh như: vận dụngkiến thức để giải bài tập, tiếp thu và xây dựng tri thức cho những bài học mớihay cao nhất là vận dụng để giải quyết những vấn đề trong thực tiễn cuộc sốngcủa các em Phát triển năng lực vận dụng kiến thức có thể giúp cho học sinh:

- Hình thành cho học sinh kĩ năng quan sát, thu thập, phân tích và xử lýthông tin, hình thành phương pháp nghiên cứu khoa học; hình thành và pháttriển kĩ năng nghiên cứu thực tiễn; Có tâm thế luôn luôn chủ động trong việcgiải quyết những vấn đề đặt ra trong thực tiễn;

- Giúp cho học sinh có được những hiểu biết về thế giới tự nhiên, chu kỳhoạt động và tác động tích cực cũng như tiêu cực đối với cuộc sống con ngườicũng như ảnh hưởng của con người đến thế giới tự nhiên;

- Thông qua việc hiểu biết về thế giới tự nhiên bằng việc vận dụng kiếnthức đã học để tìm hiểu giúp các em ý thức được hoạt động của bản thân, cótrách nhiệm với chính mình, với gia đình, nhà trường và xã hội ngay trong cuộcsống hiện tại cũng như tương lai sau này của các em;

- Đem lại niềm vui, tạo hứng thú học tập cho học sinh Phát triển ở các emtính tích cực, tự lập, sáng tạo để vượt qua khó khăn, tạo hứng thú trong học tập

2.1.2.3 Dạy học tích hợp nhằm mục tiêu phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh.

Muốn dạy học tích hợp phải xây dựng các cách để tích hợp môn

học Theo Xavier (1996) có hai cách chính để tích hợp các môn học là :

Cách thứ nhất, dạy học theo vấn đề hay chủ đề, đề tài Thực chất của kiểu dạy

học này là khai thác sự liên quan, gần gũi ở nội dung và khả năng bổ sung cho nhau

giữa các môn học cho mục tiêu giáo dục chung Điều đó có nghĩa là vẫn thừa nhận sự

tồn tại của các môn học riêng rẽ, và các chủ đề liên kết nội dung các môn học lại với nhau;

Cách thứ hai, tích hợp các môn học xung quanh những mục tiêu chung cho nhiều

môn học (những mục tiêu này gọi là những mục tiêu tích hợp) Các mục tiêu này gắn

chặt với những năng lực, kỹ năng mà chúng ta tìm cách hình thành ở HS Nói cách khác,kiểu tích hợp này nhằm hình thành các mục tiêu tích hợp, nghĩa là nhằm phát triển cùng

một loại kỹ năng để xác định các lĩnh vực tri thức, nội dung và phương pháp để đạt mụctiêu đó từ các môn học khác nhau Điều đó cho thấy vấn đề xác định các mục tiêu tíchhợp (các kỹ năng) là căn cứ cho việc xác định các nội dung từ các lĩnh vực khác nhau để tíchhợp.[6]

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

2.2.1 Thực trạng vấn đề dạy học môn Hóa học trong trường THPT

Hóa học là môn khoa học ứng dụng thực tiễn, một môn học thiết thựcphục vụ cuộc sống và nghiên cứu khoa học Tuy nhiên, một phần do xu hướngthi tốt nghiệp hay đại học nên đa phần các em tỏ thái độ thờ ơ, chưa đầu tư vàomôn học Một phần, GV ngại thay đổi với môn học, với nghề, nên chưa đầu tư,chưa tìm ra PPDH lôi cuốn HS, chưa làm cho HS nhận thức được tính ứng dụngcủa môn học trong thực tế Vì thế các em chưa nhận thức được tầm quan trọngcủa tính ứng dụng thực tiễn cũng như không vận dụng được kiến thức môn họcvào giải quyết các vấn đề thực tiễn trong cuộc sống

2.2.2 Thực trạng vấn đề tiếp thu và triển khai tinh thần đổi mới phương pháp dạy học môn Hóa học trong trường THPT

Hàng năm Sở GD&ĐT có triển khai các đợt tập huấn chuyên môn về đổimới PPDH, dạy học theo định hướng phát triển năng lực HS Tuy nhiên, cácđợt tập huấn diễn ra ngắn ngày (thường là 3 ngày), một số GV tâm lí ngại thayđổi, phần vì mưu sinh cuộc sống, gây khó khăn cho việc trao đổi và thảo luậntrong quá trình triển khai hoặc áp dụng vào giảng dạy theo tinh thần của chuyên

đề Vì vậy tồn tại một thực tế là, tinh thần đổi mới hoặc nội dung các chuyên đềđược triển khai theo ý kiến chủ quan cá nhân, hoặc chỉ mang tính hình thức, màkhông có sự thảo luận, góp ý của đồng nghiệp Điều này dẫn đến hiệu quả dạyhọc chưa cao, chưa đồng bộ ở các trường THPT trong tỉnh

2.2.3 Thực trạng của việc định hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức thông qua dạy học tích hợp bài Cacbon - Hóa học 11

Phần kiến thức Cacbon là phần kiến thức đôi khi học sinh bị trừu tượnghóa (các dạng thù hình của C) và có nhiều khả năng phát triển năng lực tư duy,năng lực sáng tạo, năng lực vận dụng kiến thức Từ đó có thể vận dụng vào thựctiễn cuộc sống hàng ngày của HS Nhưng nếu dạy theo phương pháp cũ, HS tiếpnhận đơn vị kiến thức này lại chỉ chú trọng vào kiến thức môn học chứ chưa liên

hệ được vào trong đời sống của mình Nếu đổi mới PPDH theo định hướng pháttriển năng lực, HS sẽ tự tin, mạnh dạn trình bày ý tưởng sáng tạo, hình thành ýthức tự nghiên cứu, ý thức cộng đồng tốt hơn thông qua bài dạy

2.2.4 Thực trạng vấn đề việc thi tốt nghiệp và đại học của HS THPT.

Phải nói thực tế hiện nay, học để thi, nên học gì, thi nấy Mấy năm gầnđây đề thi có sự thay đổi, có những câu hỏi liên quan thực tiễn cuộc sống, câuhỏi mô hình thí nghiệm giảm bớt kiến thức hàn lâm Tuy nhiên, vẫn còn nhữngcâu hỏi nặng về tính toán, dẫn đến ảnh hưởng tư trong cách dạy của GV, cáchhọc của HS

2.3 Các giải pháp thực hiện

Nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn Hóa học ở trường THPT, người GV phải nắm bắt được tâm lí của HS và điều chỉnh PPDH để các

em nhận thấy vai trò, ý nghĩa thực tiễn của môn Hóa học Sự điều chỉnh PPDH theo định hướng phát triển năng lực còn tạo cơ hội cho HS vận dụng kiến thức môn học vào thực tiễn Đồng thời GV phải tổ chức được các hoạt động tự học tập cho HS nhằm thông qua bài giảng, HS phát triển được những năng lực cụ thể, đặc biệt là năng lực sáng tạo, năng lực vận dụng kiến thức Để giải quyết được vấn đề, giải pháp cụ thể như sau:

2.3.1 Giao nhiệm vụ cho học sinh

Để phát triển năng lực vận dụng kiến thức, hình thành ý tưởng khi tiếp

cận bài học mới cho HS, tôi xây dựng tiết dạy “Phát triển năng lực vận dụng kiến thức thông qua dạy học bài “Cacbon” - lớp 11 - Cơ bản A” Đây là bài

giảng mang tính tích hợp, HS phải vận dụng kiến thức nhiều phần, kiến thứchiểu biết về khoa học đời sống nhằm phát huy có hiệu quả các năng lực Để tổchức thực hiện giảng dạy chuyên đề này, GV phải giao nhiệm vụ cho HS chuẩn

bị tìm hiểu các vấn đề sau:

- Tìm hiểu nội dung bài 11: Cacbon – SGK Hóa học 11 – Cơ bản A

- Xem lại kiến thức về cấu trúc tính thể kim cương (lớp 10), TCHH của

cacbon (lớp 9)

- Chuẩn bị At – lát Địa lý

- Bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học

- Tìm hiều về hiệu ứng nhà kính và biện pháp làm giảm hiệu ứng nhàkính

2.3.2 Tổ chức thực hiện tiết dạy theo phân phối chương trình

PPCT: Tiết 29 - BÀI 20: CACBON

- Hiểu được:

+ C có tính phi kim yếu (tác dụng với hidro và kim loại), tính khử (tácdụng với oxi và oxit kim loại) Trong một số hợp chất, C thường có SOH +2hoặc +4

+ Một số dạng thù hình của C có tính chất vật lí khác nhau do cấu trúctinh thể và khả năng liên kết khác nhau

* Môn Toán học: Nhớ lại các kiến thức toán học và vận dụng vào bài nhận xét

hình dạng các dạng thù hình, …

* Môn Sinh học: Nhớ các kiến thức thành phần cấu tạo hợp chất của Cacbon,

đặc biệt hợp chất hữu cơ cấu tạo nên cơ thể sống

* Môn Địa lí: Hiểu được sự hình thành một số quặng, Chu trình của C, biết

được sự phân bố một số loại quặng trên thế giới và ở Việt Nam

* Môn Mỹ thuật: Biết nhận xét đúng về màu sắc, hiểu được sự ứng dụng trong

một số lĩnh vực

* Môn Vật lí: Hiểu được một số tính chất vật lí một số dạng thù hình: Dẫn

nhiệt, dẫn điện, ánh kim

2 Kỹ năng:

* Môn Hóa học:

- Viết PTHH minh họa TCHH của C, Tính toán

- Có kĩ năng xử lý và phân tích thông tin, vận dụng linh hoạt các kiến thức

đã học giải quyết các vấn đề

- Có kĩ năng thực hành các kiến thức hóa học để vận dụng vào thực tiễn

- Hình thành kỹ năng tự học, tự nghiên cứu đào sâu kiến thức

- Phát triển kỹ năng giao tiếp, khả năng làm việc theo nhóm

* Môn Địa lí: Đọc và hiểu quyển atlat địa lí.

* Môn Sinh học: Biết bảo vệ sức khỏe bản thân, môi trường ở nhà, ở trường, ở

nơi công cộng và biết nhắc nhở mọi người cùng thực hiện

3 Thái độ

- Thông qua bài học, giáo dục cho Học sinh tình cảm biết yêu quý và bảo

vệ tài nguyên thiên nhiên, có ý thức giữ gìn bảo vệ môi trường đất, các nguồn tàinguyên và không khí

- Rèn luyện ý thức tự giác, tác phong nhanh nhẹn, khoa học, phản ứng tốttrước các tình huống xảy ra trong cuộc sống

- Nghiêm túc, hợp tác tốt, linh hoạt trong các hoạt động vận dụng kiếnthức liên môn trong việc lĩnh hội kiến thức.… để giải quyết các vấn đề dự ándạy học đặt ra

4 Phát triển năng lực học sinh:

- Năng lực sử dụng ngôn ngữ hóa học

- Năng lực nghiên cứu và thực hành hóa học

- Năng lực giải quyết vấn đề thông qua môn Hóa học

- Học sinh cần có năng lực vận dụng những kiến thức liên môn sau để giảiquyết các vấn đề bài học đặt ra:

+ Môn Sinh học: về thành phần cơ sở của các tế bào động vật và thực vật.Biết được các tác hại của hợp chất cacbon đối với sức khỏa con người

+ Môn Địa lý: một số mỏ than và khoáng vật của nước ta

+ Môn GDCD: giáo dục về ý thức bảo vệ môi trường, tinh thần tự giác.Giải thích vấn đề bảo vệ môi trường trong sản xuất, tận dụng những phế phẩmcủa quá trình sản xuất cacbon để sản xuất những sản phẩm khác

+ Môn Toán học: Biết vận dụng những kiến thức toán học để tính toán một số bài tập về hiệu suất của phản ứng…

+ Môn Mỹ thuật: Quan sát nhận xét màu sắc

+ Môn Vật lí: Hiểu và giải thích khả năng dẫn điện, khả năng hấp phụ

- Phương pháp đàm thoại gợi mở

III Chuẩn bị của GV và HS:

1 Chuẩn bị của GV:

- Mẫu vật: Mẫu than củi, mồ hóng,

- Máy tính, máy chiếu, các tài liệu về môn Sinh, GDCD, Địa, vật lí

- Dụng cụ tiến hành TN: TN1 : C + HNO3(đ)   t0

TN 2 : C + O2   t0

- Chuẩn bị máy tính và máy chiếu có các slide trên Power Point

+ Slide 1: Các dạng thù hình của C

Kim cương Fuleren Vô định hình Than chì.

+ Slide 2: Tính chất vật lí - ứng dụng - điều chế các dạng thù hình của C

Làm đồ trang sức, mũidao, mũi khoan, bộtmài……

Nung thanchì ở

20000C,

50-100 atm,x/t: Fe, Cr,NiThan

Làm điện cực, ruột bútchì tạo hợp kim chịunhiệt các thanh điều

Nung thancốc ở

25000

tiết nơtron trong các lòphản ứng hạt nhân.

dạng bột, bánh được sửdụng như là than để đunnấu, bột màu trong mỹthuật và các sử dụngkhác Than chì trộn vớiđất sét được sử dụnglàm ruột bút chì

30000Ctrong lòđiện, không

- Tổng hợp dược liệu, vậtliệu cho quang điện tử,dầu nhớt cao cấp

- Hiện nay, các nhà khoahọc đang cố gắng nghiêncứu dạng này vì nó mở

ra 1 tiềm năng trong việcứng dụng chữa bệnhAIDS vì C60 có dạnghình quả cầu có khả năngchứa thuốc chữa bệnh,len lỏi trong cơ thể đểtìm đến từng con virut

luật và giống như

thủy tinh than

hoạt tính than

muội, than củi

Màu đenxốp, cókhả nănghấp thụcác chấtkhí, chấttan

Trong y tế, than hoạt tínhđược sử dụng dưới dạngbột hay viên thuốc đểhấp thụ các chất độc từ

hệ thống tiêu hóa haytrong các thiết bị thở,dùng làm khẩu trang,mặt nạ phòng độc Trongcông nghiệp, than hoạttính được dùng để lọc tạpchất trong các sản phẩmkhác nhau như: đường,các sản phẩm dượcphẩm

Than gỗ:Đốt cháy gỗtrong đkthiếu KK

+ Slide 4: Một số hình ảnh về ứng dụng của C

Kim cương được dùng làm đồ trang sức.

Ống nhựa nan Khẩu trang than hoạt tính Bút chì

+ Slide 5.1: Bảng tuần hoàn

+ Slide 5.2 – Video C + CuO   t0

+ Slide 6: Một số hình ảnh về một số khoáng vật chứa C.

+ Slide 7: Chu trình Cacbon trong tự nhiên.

+ Slide 8 : Tế bào nấm và bạch cầu