GIÁ TRỊ CỦA PHẬT GIÁO TRÚC LÂM THỜI TRẦN Ở BẮC GIANG

Trên cơ sở những giá trị đó đóng góp luận cứ khoa học cho ba tỉnh Bắc Giang, Quảng Ninh và Hải Dương hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO đề xuất công nhận Quần thể di tích - danh thắng Yên Tử

DƯƠNG NGÔ NINH

GIÁ TRỊ CỦA PHẬT GIÁO TRÚC LÂM

THỜI TRẦN Ở BẮC GIANG

LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: TÔN GIÁO HỌC

HÀ NỘI - 2020

DƯƠNG NGÔ NINH

GIÁ TRỊ CỦA PHẬT GIÁO TRÚC LÂM

THỜI TRẦN Ở BẮC GIANG

LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: TÔN GIÁO HỌC

Mã số: 9229009 (Cũ: 62220309)

Người hướng dẫn khoa học: 1 TS NGUYỄN QUỐC TUẤN

2 PGS,TS HOÀNG THỊ LAN

HÀ NỘI - 2020

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định

Tác giả

Dương Ngô Ninh

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 7

Chương 2: QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN VÀ DẤU ẤN

2.1 Quá trình hình thành và phát triển của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở

Chương 3: NHỮNG GIÁ TRỊ NỔI BẬT CỦA PHẬT GIÁO TRÚC

3.1 Giá trị tôn giáo của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang 64 3.2 Giá trị văn hóa của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang 85 3.3 Giá trị lịch sử của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang 105 Chương 4: GIẢI PHÁP CƠ BẢN VÀ KHUYẾN NGHỊ NHẰM PHÁT

HUY GIÁ TRỊ CỦA PHẬT GIÁO TRÚC LÂM THỜI TRẦN Ở BẮC

4.1 Giải pháp cơ bản và khuyến nghị nhằm phát huy giá trị của Phật giáo

4.2 Khuyến nghị nhằm phát huy giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ

Cb Chủ biên DSVH Di sản văn hóa DSVHPG Di sản văn hóa Phật giáo GHPG Giáo hội Phật giáo GHPGVN Giáo hội Phật giáo Việt Nam

HN Hà Nội KHXH Khoa học xã hội NCS Nghiên cứu sinh NXB Nhà xuất bản PGTLTT Phật giáo Trúc Lâm thời Trần

PL Phụ lục STT Số thứ tự

TP Thành phố TP.HCM Thành phố Hồ Chí Minh

TR Trang UBND Ủy ban nhân dân

Trang Bản đồ 1.1: Bản đồ vị trí các điểm và di tích Tây Yên Tử 37 Bản đồ 2.1: Sự phân bố Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa

Biểu đồ 3.1: Thực hiện chủ trương Thiền - giáo song hành vừa

tu thiền, vừa học đạo tại các chùa, Thiền viện 67 Biểu đồ 3.2: Thực hành nghi lễ Phật giáo khi sinh hoạt tại chùa/

Biểu đồ 3.3: Biểu hiện sự hỗn dung Phật giáo Trúc Lâm với tín

Biểu đồ 3.4: Tư tưởng “Phật tại tâm” góp phần tu dưỡng đạo

Biểu đồ 3.5: Cách hiểu của người dân về tư tưởng “Phật tại tâm” 77 Biểu đồ 3.6: Thực hiện Thập thiện của tín đồ và người dân 82 Biểu đồ 3.7: Lợi ích khi tu tập theo Phật giáo Trúc Lâm 84 Biểu đồ 3.8: Mức độ tham gia lễ hội Phật giáo Trúc Lâm 101 Biểu đồ 3.9: Tín đồ và người dân có biết về lễ hội của Phật giáo

Biểu đồ 3.10: Ảnh hưởng của lễ hội Phật giáo Trúc Lâm tới đạo

đức, lối sống tín đồ và người dân 102 Biểu đồ 3.11: Tần xuất làm từ thiện của tín đồ và người dân 120

Sơ đồ 1.1: Sơ đồ hóa lý thuyết nghiên cứu 25

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, Phật giáo thời Trần phát triển trên nhiều phương diện, biểu hiện qua sự hình thành và phát triển của Phật giáo Trúc Lâm Phật giáo Trúc Lâm có nhiều đóng góp quan trọng trong đời sống xã hội, là một trong những yếu tố quan trọng của xã hội Đại Việt, đóng vai trò thiết yếu trong quá trình xây dựng và bảo vệ đất nước Phật giáo Trúc Lâm là sợi dây nối kết tình đoàn kết nhân dân với tầng lớp lãnh đạo đất nước, với sức sống bền bỉ trong các tầng lớp nhân dân, tác động mạnh mẽ đến xã hội bởi tính chất luân lý đạo đức, kêu gọi làm việc thiện, thương yêu người khác, tôn trọng phép nước; trở thành uy lực thống nhất ý thức hệ toàn dân, là nhân tố dệt nên hệ tư tưởng và tính chất xã hội độc đáo, mang đậm tính dân tộc Sự phát triển của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần

đã để lại nhiều giá trị còn tồn tại đến ngay nay ở các dạng thức khác nhau

Tỉnh Bắc Giang có vị trí địa - chính trị, địa - văn hóa, địa - tôn giáo rất quan trọng đối với lịch sử đất nước ta từ thời dựng nước và càng nổi bật trong thời kỳ giữ nước hàng nghìn năm lịch sử Sự hình thành và phát triển Phật giáo ở tỉnh Bắc Giang đã lưu dấu rất nhiều di sản có giá trị, nổi bật nhất là chùa Vĩnh Nghiêm (xã Trí Yên, huyện Yên Dũng) Đây là trung tâm Phật giáo lớn ở tỉnh Bắc Giang, mang đậm dấu ấn của Phật giáo Trúc Lâm tồn tại cho đến ngày nay

Bên cạnh đó, Bắc Giang còn là nơi đang lưu giữ dấu tích của các ngôi chùa của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần bên phía Tây Yên Tử, chứng tích cho một thời kỳ Phật giáo phát triển hưng thịnh Qua thời gian lịch sử, hệ thống di tích Phật giáo Trúc Lâm và chùa Vĩnh Nghiêm trên địa bàn tỉnh Bắc Giang đóng một vai trò quan trọng và là một phần không thể tách rời trong quần thể

di sản văn hóa và danh thắng Yên Tử gắn với Phật giáo Trúc Lâm mang đậm bản sắc Việt

Việc nghiên cứu một cách hệ thống Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang góp phần làm sâu sắc hơn các giá trị di sản Phật giáo, lịch sử và văn hóa Thông qua những giá trị đó góp phần làm rõ vị trí lịch sử, giá trị văn hóa của những di tích này, cũng như truyền thống lịch sử, văn hóa của tỉnh Bắc Giang với tư cách là một trung tâm Phật giáo Trúc Lâm trước đây Ngoài ra, việc nghiên cứu hệ thống về Phật giáo Trúc Lâm thời Trần còn

ở phương diện sinh hoạt Phật giáo, tư tưởng Phật giáo, giúp ban ngành chính quyền các cấp đề ra được những giải pháp bảo tồn và phát huy những giá trị

di sản quý báu này trong giai đoạn hiện nay

Nghiên cứu Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang góp phần làm rõ giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần đối với lịch sử dân tộc, với đời sống tinh thần người dân Trên cơ sở những giá trị đó đóng góp luận cứ khoa học cho ba tỉnh Bắc Giang, Quảng Ninh và Hải Dương hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO đề xuất công nhận Quần thể di tích - danh thắng Yên Tử là di sản thế giới; với tỉnh Bắc Giang giúp hình thành và phát triển con đường du lịch tâm linh Phật giáo Trúc Lâm Tây Yên Tử trên địa bàn tỉnh Bắc Giang với việc kết nối các ngôi chùa Trúc Lâm thời Trần cùng cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ, chắc chắn góp phần phát triển kinh tế xã hội của địa phương trong thời gian tới

Vì vậy, việc lựa chọn đề tài: “Giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần

ở Bắc Giang” làm đề tài luận án Tiến sĩ chuyên ngành Tôn giáo học, có tính cấp thiết, có giá trị cả về phương diện khoa học lẫn phương diện thực tiễn

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của Luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu

Phân tích, đánh giá giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang, từ đó đề xuất các giải pháp, khuyến nghị nhằm phát huy hiệu quả các giá trị của Phật giáo Trúc Lâm trên địa bàn tỉnh Bắc Giang hiện nay, góp phần phát triển kinh tế, xã hội của địa phương

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Thứ nhất, khái quát quá trình hình thành và phát triển của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang, làm rõ dấu ấn của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang

- Thứ hai, tập trung nghiên cứu, phân tích, đánh giá những giá trị nổi bật của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang hiện nay (giá trị tôn giáo, giá trị văn hóa, giá trị lịch sử)

- Thứ ba, đề xuất giải pháp nhằm phát huy hiệu quả các giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của địa phương

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của Luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang theo ba nhóm: giá trị tôn giáo, giá trị văn hóa, giá trị lịch sử

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong luận án này, NCS sử dụng các phương pháp tổng hợp, phân tích tài liệu; phương pháp nghiên cứu điền dã, phương pháp quan sát, phương pháp phỏng vấn sâu, phương pháp phỏng vấn bảng hỏi, phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp tổng hợp, phân tích tài liệu: được tác giả sử dụng để thu thập, xử lý, phân tích các tài liệu có liên quan đến Phật giáo Trúc Lâm nói

chung cũng như Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở tỉnh Bắc Giang nói riêng Qua đó, để thấy được Phật giáo Trúc Lâm ở tỉnh Bắc Giang đã được các học giả đề cập đến ở những khía cạnh nào, cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu của họ ra sao và những điểm cần bổ sung, phát triển trong nghiên cứu này

- Phương pháp nghiên cứu điền dã:

Phương pháp này dựa vào những chuyến đi thực tế tại các địa bàn để tiếp cận đối tượng nghiên cứu nhằm thu thập thông tin cần khảo sát Trong điều tra điền dã lấy tư liệu cho luận án, phương pháp quan sát tham dự và phương pháp phỏng vấn sâu được áp dụng mang lại hiệu quả cao

Trong luận án này, nhằm làm rõ những thông tin vấn đề nghiên cứu, NCS thường xuyên đi thực tế tới chùa Vĩnh Nghiêm, các chùa khu vực Tây Yên Tử, cũng như các vùng phụ cận như Quảng Ninh, Hải Dương… vào dịp ngày mồng một, ngày Rằm, ngày lễ, cũng như khi diễn ra các nghi lễ, lễ hội, gặp trực tiếp những người thực hành nghi lễ để khảo khát thực tế, sưu tầm hình ảnh, tư liệu; hoặc phỏng vấn sâu tín đồ

- Phương pháp quan sát: Luận án sử dụng phương pháp này trong nghiên cứu để thu thập thông tin thực nghiệm thông qua quá trình đi khảo sát thực tế

và ghi chép trung thực những nhân tố liên quan đến đối tượng nghiên cứu của luận án Với phương pháp này, NCS đến trực tiếp địa bàn nghiên cứu quan sát các cơ sở thờ tự, dấu ấn, di vật Vào các ngày lễ, lễ hội, NCS quan sát các sinh hoạt Phật giáo của các tăng, ni trên các phương diện niềm tin, thực hành, cộng đồng Phật giáo Trúc Lâm ở tỉnh Bắc Giang

- Phương pháp phỏng vấn sâu: Trong quá trình thực hiện tại thực địa, có những thông tin cần làm rõ chi tiết và đi sâu hơn vào các vấn đề nghiên cứu

mà phương pháp điều tra bằng bảng hỏi không thể thực hiện được Luận án đã

sử dụng phương pháp phỏng vấn sâu thông qua đối thoại hỏi và đáp một cách trực tiếp đối với các tín đồ, tăng, ni để có thể tìm hiểu những suy nghĩ, thái

độ, tình cảm, động cơ, niềm tin, quan điểm… từ đó thu được các thông tin hữu ích, có giá trị cao hơn

- Phương pháp So sánh đối chiếu:

Nghiên cứu sinh sử dụng phương pháp này để so sánh đối chiếu giữa kết quả sử liệu với kết quả thu thập từ nghiên cứu điền dã, quan sát tham dự, phỏng vấn sâu để phát hiện ra những điểm chung và những điểm khác nhau,

từ đó, có thể xác định mức độ tin cậy của thông tin để đánh giá sự vật hiện tượng một cách toàn diện hơn Trong quá trình nghiên cứu tác giả lồng ghép, tổng hợp các phương pháp để hỗ trợ nhau trong quá trình thu thập và xử lý thông tin Trong luận án này, NCS so sánh đối chiếu Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở tỉnh Bắc Giang trên các tài liệu mà NCS tổng hợp được, đối chiếu thực

tế với quá trình đi điền dã ở các cơ sở thờ tự bên sườn Tây Yên Tử từ đó xác định được những thông tin chính xác

- Phương pháp phỏng vấn bảng hỏi: NCS áp dụng phương pháp này nhằm thu thập thông tin, dữ liệu sơ cấp, phục vụ cho mục đích nghiên cứu của luận án Hoạt động thu thập dữ liệu được NCS thực hiện cùng một lúc với tín

đồ và người dân theo một bảng câu hỏi khảo sát in sẵn, người được hỏi trả lời

ý kiến của mình bằng cách đánh dấu vào các ô tương ứng trong các câu hỏi

Về địa điểm, trong luận án này, NCS chọn 4 địa điểm: tại Chùa Vĩnh Nghiêm (huyện Yên Dũng), tại chùa Am Vãi (huyện Lục Ngạn), tại Thiền viện Trúc Lâm Phượng Hoàng (huyện Yên Dũng), tại Khu du lịch Tâm linh - Sinh thái Tây Yên Tử (huyện Sơn Động)

Về thời gian, tại lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm ngày 17/03/2019 (tức ngày 12/02 Âm lịch); tại lễ hội chùa Am Vãi ngày 06/04/2019 (tức mồng 2/03 Âm lịch); tại Thiền viện Trúc Lâm Phượng hoàng ngày 01/07/2019 (tức mồng 1/7

Âm lịch), tại lễ hội Tây Yên Tử (Khu du lịch Tâm linh - Sinh thái Tây Yên Tử) ngày 16/02/2019 (tức ngày 12 tháng Giêng năm Kỷ Hợi)

Về số lượng phiếu, NCS phỏng vấn 400 người (Phật tử và người dân) tại 4 địa điểm: lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm (100 phiếu), lễ hội Tây Yên Tử (100 phiếu), tại Thiền viện Trúc Lâm Phượng Hoàng (100 phiếu), lễ hội chùa Am Vãi (100 phiếu)

5 Đóng góp khoa học của luận án

- Luận án làm rõ quá tình hình thành và phát triển của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang, đồng thời chỉ ra được dấu ấn của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang

- Luận án phân tích, làm rõ những giá trị nổi bật của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở tỉnh Bắc Giang như giá trị tôn giáo, giá trị văn hóa, giá trị lịch sử

- Bên cạnh đó, luận án đưa ra những giải pháp, khuyến nghị nhằm bảo tồn và phát huy những giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Về mặt lý luận: Luận án góp phần làm rõ những giá trị nổi bật của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang hiện nay, đồng thời luận án đóng góp vào tư liệu nghiên cứu tham khảo, giảng dạy

- Về mặt thực tiễn: Luận án góp phần gìn giữ, bảo tồn và phát huy những giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang phục vụ cho việc phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của địa phương

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung luận án gồm 4 chương, 12 tiết

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1.1 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1.1.1 Nhóm công trình nghiên cứu liên quan đến Phật giáo Trúc Lâm và Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang

Cuốn Chùa Việt Nam của Hà Văn Tấn, xuất bản 1993 tại Hà Nội [97] dành một phần giới thiệu về Phật giáo thời Trần, trong đó có nhắc đến vai trò

to lớn của Pháp Loa đã biến ngôi chùa Vĩnh Nghiêm thành trụ sở Trung ương của của giáo hội Trúc Lâm

“Ở thế kỷ XIV với hoạt động của các vị tổ phái Trúc Lâm, Phật giáo

đã phát triển hết sức mạnh mẽ - Người có vai trò lớn trong việc xây dựng chùa chiền bấy giờ là sư Pháp Loa, vị tổ thứ hai của phái Trúc Lâm Có thể nói ông đã huy động cả giới quý tộc Trần vào công việc này Mới 24 tuổi, ông đã trở thành người lãnh đạo giáo hội Ông đã biến ngôi chùa Vĩnh Nghiêm thành trụ sở trung ương của giáo hội Trúc Lâm, chứa đủ hồ sơ tăng ni cả nước…” [97, tr.42]

Cuốn Tam tổ thực lục do Thích Phước Sơn dịch, Viện Nghiên cứu Phật học ấn hành năm 1995 [94] Phần thứ nhất viết về Trần Nhân Tông, phần thứ hai viết về Pháp Loa, phần thứ ba viết về Huyền Quang Tác giả ghi chép

về hành trạng và sự truyền thừa của ba vị Tam tổ Trúc Lâm Qua đó cũng thấy được giá trị tư tưởng, ý nghĩa và nội dung của Phật giáo Trúc Lâm Tuy nhiên, tác giả chưa đi sâu tìm hiểu trung tâm phát triển của Phật giáo Trúc Lâm đó là chùa Vĩnh Nghiêm và các ngôi chùa bên sườn Tây Yên Tử

Cuốn sách Trúc Lâm Tam tổ giảng giải, của HT Thích Thanh Từ, xuất bản năm 1997, Nxb Tp HCM [144], gồm những bài thơ, bài văn của Tam tổ Trúc Lâm Tác giả đã dùng văn học để biểu đạt thân thế, sự nghiệp của ba vị

tổ Trúc Lâm Trong đó có nhắc tới sự kiện Trần Nhân Tông tới chùa Vĩnh

Nghiêm kiết hạ, sự kiện Pháp Loa tới chùa Vĩnh Nghiêm định chức cho tăng

đồ, sự kiện Huyền Quang tới chùa Vĩnh Nghiêm nghe Pháp Loa giảng kinh Nguyễn Hùng Hậu (1997), Lược khảo tư tưởng Thiền Trúc Lâm Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội [48] Nội dung gồm 7 chương trình bày

về hoàn cảnh chính trị, kinh tế xã hội văn hóa để hình thành thiền Trúc Lâm Yên Tử; Trần Thái Tông người đặt nền móng cho thiền Trúc Lâm Yên Tử; Tuệ Trung thượng sĩ người thầy tư tưởng vĩ đại của thiền Trúc Lâm Yên Tử; Trần Nhân Tông người sáng lập ra thiền Trúc Lâm Yên Tử; Tư tưởng triết học Phật giáo của Nhị tổ Pháp Loa; Biện chứng giải thoát trong tư tưởng của Tam tổ Huyền Quang; Một số tư tưởng triết học Phật giáo của Ngô Thì Nhậm

Trương Văn Chung (1998), Tư tưởng triết học của Thiền Phái Trúc Lâm đời Trần, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội [23] Trình bày tiền đề hình thành, phát triển và tư tưởng triết học của Phật giáo Trúc Lâm đời Trần

Nguyễn Công Lý (2000), Văn học Phật giáo thời Lý - Trần: Diện mạo

và đặc điểm, Nxb Đại học Quốc gia, Tp.HCM [69] Nội dung trình bày về diện mạo và đặc điểm của văn học thời kỳ này, nêu lên 4 diện mạo cùng 6 đặc điểm lớn của văn học Phật giáo Lý - Trần mà thành tựu nổi bật có đóng góp lớn là của Phật giáo Trúc Lâm

Cuốn Việt Nam Phật giáo sử luận, của Nguyễn Lang, xuất bản năm

2000, Nxb Văn học [66], đề cập đến các giai đoạn lịch sử của Phật giáo Việt Nam, trong đó có bàn về nền tảng của Phật giáo đời Trần, Trần Nhân Tông và Phật giáo Trúc Lâm, Thiền sư Pháp Loa, thiền sư Huyền Quang Chương XV Tổng luận về Phật giáo đời Trần bàn về: Chủ lực của văn hóa đời Trần, các khuynh hướng tư tưởng trong Phật giáo đời Trần, vai trò của văn hóa và chính trị của Phật giáo đời Trần

Nguyễn Xuân Cần (2001), Giới thiệu các di tích lịch sử văn hoá, di tích khảo cổ và các đền, nghè, đình chùa, lăng mộ, địa điểm di tích cách mạng nằm tại các xã, huyện của tỉnh Bắc Giang, Bảo tàng Bắc Giang, Bắc Giang

[13] Trong công trình nghiên cứu này, tác giả đã có những giới thiệu về các

di tích lịch sử văn hoá, di tích khảo cổ và các đền, nghè, đình chùa, lăng mộ, địa điểm di tích cách mạng nằm tại các xã, huyện của tỉnh Bắc Giang Trong

đó, tác giả cũng đã khảo cứu những bước phát triển của Phật giáo Bắc Giang nói chung và Phật giáo thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang nói riêng

Cuốn Đại cương triết học Phật giáo Việt Nam của Nguyễn Hùng Hậu (Minh Không), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2002 [49] Đây là một công trình khoa học trình bày một cách hệ thống, toàn diện về triết học Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến thế kỷ XIV theo lát cắt thế giới quan Phật giáo, nhân sinh quan Phật giáo dựa trên những vấn đề cơ bản của triết học, phù hợp với lôgíc phát triển của lịch sử Phật giáo, cũng là để làm sáng tỏ hơn những tư tưởng Phật giáo Việt Nam Chương 1 tác giả đã lược sử Phật giáo Việt Nam

từ khởi nguyên đến XIV qua sự du nhập của Phật giáo vào Việt Nam cho đến Phật giáo thời Trần với Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử; chương 2 khảo cứu một vài nét thế giới quan Phật giáo theo lịch sử phát triển, từ Phật giáo Nguyên thủy đến Tiểu thừa và Đại thừa sau đó khảo sát thế giới quan Phật giáo Việt Nam; chương 3 tìm hiểu nhân sinh quan Phật giáo trên các mặt về con người,

về cuộc đời con người Tác giả khẳng định, tuy Phật giáo phát triển qua các giai đoạn, thời kỳ, tông phái khác nhau nhưng nhân sinh quan Phật giáo ít có thay đổi, về cơ bản nó vẫn đi theo cái trục của chính nó, đó là quan niệm của Đức Phật đã chỉ ra Trên cơ sở đó, tác giả khảo cứu nhân sinh quan Phật giáo Việt Nam

Trong bộ sách khá đồ sộ Địa chí Bắc Giang [2] do UBND tỉnh Bắc Giang chỉ đạo biên soạn xuất bản năm 2002 và 2003 ở hai tập Từ điển và Di sản Hán Nôm đã giới thiệu khái lược về chùa Vĩnh Nghiêm và Phật giáo Trúc Lâm, cùng với các tư liệu Hán Nôm hiện còn lưu giữ tại chùa ngôi chùa này Nguyễn Xuân Cần chủ biên (2004), Chốn tổ Vĩnh Nghiêm, Bảo tàng Bắc Giang [15] Tác giả trình bày về lịch sử hình thành, phát triển chùa Vĩnh

Nghiêm bao gồm: kiến trúc, các di sản Hán Nôm có biên dịch, giới thiệu nội dung 08 bài văn bia, 4 bia bài vị trên mộ tháp có trong di tích, lễ hội dân gian Cuốn Nguyễn Duy Hinh (2009), Lịch sử đạo Phật Việt Nam, Nxb Tôn giáo & Nxb Từ điển Bách khoa, Hà Nội [55] Cuốn sách trình bày về các giai đoạn hình thành và phát triển của Phật giáo từ thời kỳ du nhập đến thế kỷ

XX Đồng thời tác giả làm rõ những đóng góp của các thiền sư trong việc phát triển tông phái Phật giáo và văn hóa - xã hội trong các giai đoạn phát triển qua các thời kỳ của Phật giáo Việt Nam

Kỷ yếu Hội thảo khoa học Chùa Vĩnh Nghiêm Bắc Giang và Thiền phái Trúc Lâm trong quá trình phát triển của Phật giáo Việt Nam, Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Giang, Nxb Thông tấn, năm 2011 [92] Trong công trình nghiên cứu này, các tác giả đã có những phân tích về quá trình hình thành và phát triển của Phật giáo Bắc Giang nói chung và vai trò của chùa Vĩnh Nghiêm, Phật giáo Trúc Lâm nói riêng trong quá trình phát triển của Phật giáo Việt Nam Các tác giả đều cho rằng, Bắc Giang nằm trên vùng đất cổ, có lịch sử văn hóa lâu đời, đặc biệt là lịch sử văn hóa Phật giáo Cùng với sự ra đời của Phật giáo Việt Nam, Phật giáo ở Bắc Giang cũng có mặt từ khá sớm Thời điểm Phật giáo vào Bắc Giang khoảng trước thế kỷ X Các tác giả cũng khẳng định những giá trị lịch sử, văn hóa, đạo đức, tôn giáo của Phật giáo Trúc Lâm trên địa bàn tỉnh Bắc Giang Bên cạnh đó, các tác giả cũng đã có những nghiên cứu, đánh giá về quá trình hình thành và phát triển của Phật giáo Trúc Lâm trên địa bàn này Trên cơ sở đó, các tác giả có những gợi mở quan trọng về đường hướng, giải pháp cho sự phát triển của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang gắn liền với văn hóa, du lịch tâm linh, xứng tầm với vị thế sẵn có của tỉnh Bắc Giang

Nguyễn Thế Chính, Nguyễn Sĩ Cầm, Ngô Văn Trụ (2015), Bắc Giang - Miền di sản, Nhà xuất bản Văn hóa Dân tộc, Hà Nội [22] Trong công trình

nghiên cứu này, các tác giả đã giới thiệu các di sản văn hoá của Bắc Giang: di sản nghệ thuật trình diễn dân gian, di sản di tích và lễ hội, các di sản văn hoá - lịch sử khác cùng vấn đề bảo tồn và phát huy di sản văn hoá ở Bắc Giang Trong

đó, nghiên cứu về sự phát triển của Phật giáo Bắc Giang nói chung và dòng Phật giáo Trúc Lâm nói riêng trên địa bàn tỉnh Bắc Giang, các tác giả đã đề cập đến những di tích Phật giáo thời Trần như tổ đình chùa Vĩnh Nghiêm trong dòng chảy của Phật giáo Tây Yên Tử, cũng như những ảnh hưởng của nó trong đời sống của người dân Bắc Giang

Thích Hạnh Tuệ (2018), Nghiên cứu về Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội [135] Nội dung tập hợp 14 bài viết trong nhiều năm của tác giả Thích Hạnh Tuệ đã công bố trên các báo và tạp chí: Tuần báo Giác ngộ, Nguyệt san Giác ngộ, Nghiên cứu Phật học, Văn hóa Phật giáo, Nghiên cứu Tôn giáo, Đại học Sài Gòn Tất cả các bài viết đều tập trung nghiên cứu về tác phẩm Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh của Hải Lượng Ngô Thì Nhậm

Viện Trần Nhân Tông, Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam (2019), Trần Nhân Tông và Phật giáo Trúc Lâm đặc sắc tư tưởng, văn hóa, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội [169] Cuốn sách gồm nhiều bài viết của các học giả quốc tế và Việt Nam tập trung vào các chủ đề như: hành trạng, đặc sắc tư tưởng, văn hóa của Trần Nhân Tông và Phật giáo Trúc Lâm; vai trò, ảnh hưởng trong lịch sử, hiện tại và xu hướng tương lai Tuy nhiên nội dung viết về PGTLTT ở Bắc Giang rất ít, gồm 2 bài viết ngắn của tác giả Trần Văn Lạng và Nguyễn Văn Phong như: Một số vấn đề Phật giáo thời Trần liên quan tới thiền phái Trúc Lâm ở miền Tây Yên Tử của Trần Văn Lạng và Văn bia về thiền phái Trúc Lâm ở miền Tây Yên Tử, Bắc Giang của Nguyễn Văn Phong Hai bài viết ngắn cho người đọc thấy được sơ lược

về những ngôi chùa thuộc PGTLTT ở Bắc Giang cùng với một số văn bia được khắc tại chùa

1.1.2 Nhóm công trình nghiên cứu liên quan đến những giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang

Những nghiên cứu về quá trình hình thành và phát triển của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang trong thời gian qua có nhiều thành tựu đáng kể Các công trình nghiên cứu đã thể hiện nhiều khía cạnh, quan điểm và quá trình hình thành của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần nói chung Đây là một trong những vấn đề quan trọng trong việc nhìn nhận những giá trị đạo đức, văn hóa, lịch sử, kinh tế, giáo dục, định hướng giá trị cho đông đảo tín đồ Phật giáo xứng tầm với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, là một trong những tiền đề quan trọng để Bắc Giang từng bước khẳng định và hội nhập, giao lưu văn hóa, nền kinh tế thế giới

Hà Thúc Minh (1986), “Lịch sử tư tưởng Việt Nam và vấn đề Phật giáo”, [74] in trong Mấy vấn đề Phật giáo và Lịch sử tư tưởng Việt Nam, Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam - Viện Triết học ấn hành, Hà Nội, tr.43-51 Nội dung khẳng định trong tiến trình lịch sử, Phật giáo Việt Nam đã gắn liền với vận mệnh của dân tộc qua các thời kỳ lịch sử Khi đất nước đối diện với những thách thức ngoại xâm, trong những thời kỳ khó khăn nhất thì “nhiều tăng ni, Phật tử sẵn sàng “cởi cà sa, khoác chiến bào” cùng toàn dân đánh tan mọi âm mưu xâm lược của kẻ thù” [74, tr.47]

Cuốn Thiền uyển tập anh do Ngô Đức Thọ và Nguyễn Thuý Nga dịch năm 1990, Phân viện Nghiên cứu Phật học và Nxb Văn học, Hà Nội [112] Đây là cuốn sách có giá trị về lịch sử Phật giáo, nội dung ghi lại sự tích các vị Thiền sư nổi tiếng vào cuối thời Bắc thuộc cho đến thời Đinh, Lê, Lý, một số

ít vị sau còn sống đến đầu thời Trần, bên cạnh đó là nội dung về các tông phái thiền học

Các công trình của Lê Mạnh Thát như Toàn tập Trần Nhân Tông, Nxb Tp.HCM năm 2000 [103] và Lịch sử Phật giáo Việt Nam, tập 3, Nxb Tp.HCM năm 2002 [107], tác giả đã phân tích về các hoạt động của Phật giáo

Trúc Lâm thời Trần, qua việc giới thiệu về các quan điểm chính trị, về thiền,

về nghi thức hành trì Những đóng góp về văn học, văn hóa của Trần Thái Tông, Tuệ Trung, Trần Nhân Tông, từ đó khẳng định Phật giáo Trúc Lâm có

tư tưởng và lịch sử truyền thừa liên tục từ thời Trần cho đến nay

Trần Lý Trai (2008), Giá trị văn học trong tác phẩm của Thiền phái Trúc Lâm, Luận án Tiến sĩ Ngữ văn, Trường Đại học khoa học xã hội và nhân văn, Tp.HCM [126] Luận án lược khảo một cách toàn diện có hệ thống từ tác giả đến tác phẩm ở góc độ văn học Khảo sát từng chủ đề, thành tố văn học làm nên toàn bộ giá trị nội dung tư tưởng của văn học và nghệ thuật của Phật giáo Trúc Lâm xuyên qua các tác phẩm của các tác giả

Bảo tàng tỉnh Bắc Giang (2012), Những giá trị văn hóa cổ truyền tỉnh Bắc Giang, Nhà xuất bản Thông tấn, Hà Nội [8] Trong công trình nghiên cứu này đáng chú ý là bài viết của tác giả Nguyễn Văn Phong (2005), Kho “mộc thư” chốn tổ Vĩnh Nghiêm với giá trị văn hóa,trong bài viết này, tác giả đã chỉ

ra những giá trị văn hóa, lịch sử của kho mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm, từ đó kẳng định vai trò của Phật giáo Trúc Lâm trên địa bàn tỉnh Bắc Giang đối với đời sống tinh thần của người dân

Cuốn Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến 1981 của 2 tác giả Bồ Đề Tân Thanh và Nguyễn Đại Đồng năm 2012, Nxb Văn học, Hà Nội [101] đã trình bày một cách khái quát về lịch sử Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến năm 1981 và các thiền sư, cư sĩ tiêu biểu Tác giả cho rằng:

“Với tư tưởng “nhập thế”, “phật pháp bất ly thế gian giác” và “đại hùng, đại lực, đại từ bi”, giáo lý đạo Phật đã hòa quyện với tín ngưỡng văn hóa bản địa, là cơ sở, động lực để Phật giáo gắn bó, đồng hành với dân tộc và có những đóng góp to lớn cho sự nghiệp dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam”[101, tr.5]

Đỗ Ngây (2012), Triết lý nhập thế Phật giáo Việt Nam thời Lý - Trần, Luận án Tiến sĩ Tôn giáo học, Học viện Khoa học Xã hội, Hà Nội [76] Luận

án đi sâu khai thác tính nhập thế của Phật giáo thời Lý - Trần trong đó bàn về tính nhập thế của Phật giáo Trúc Lâm

Thích Thanh Quyết, Nguyễn Quốc Tuấn đồng cb (2013), Phật hoàng Trần Nhân Tông (1258 - 1308) con người và sự nghiệp, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội [89] Cuốn sách gồm 3 phần: Thời đại nhà Trần và Vua Trần Nhân Tông; Vua Trần Nhân Tông - Anh hùng dân tộc trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; Di sản tư tưởng và văn hóa của thời đại nhà Trần của Vua Trần Nhân Tông

Tăng Xuân Dẫn (Thích Quảng Tiếp) (2015), Vai trò của các thiền sư trong văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần và ý nghĩa đối với Việt Nam hiện nay, Luận án Tiến sĩ Triết học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, Hà Nội [26] Nội dung phân tích vai trò của các thiền sư trong xây dựng

và phát triển văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần trên một số lĩnh vực chính như: chính trị - xã hội, tư tưởng tôn giáo, đạo đức, văn học, nghệ thuật, và rút ra ý nghĩa đối với Việt Nam hiện nay Tác giả cho rằng:

“Các thiền sư với vị thế là những nhà tu hành, chức sắc tôn giáo,

đã luôn là những người chăm lo cho nhân dân trong cả việc

“đạo” và việc “đời” Vừa hướng đạo nhưng đồng thời cũng giáo dục truyền thống yêu nước, truyền thống văn hóa và đạo đức, lối sống cho quần chúng nhân dân”[26, tr.7]

Bùi Thị Kim Thuỷ chủ biên (2015), Danh thắng Yên Tử với những giá trị lịch sử - văn hoá, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội [121] Trong cuốn sách này, các tác giả đã giới thiệu về cuộc đời và sự nghiệp của Phật hoàng Trần Nhân Tông Bên cạnh đó, tác giả cũng phân tích quá trình, lịch sử hình thành, phát triển và tư tưởng của Phật giáo Trúc Lâm cùng những giá trị văn hoá - lịch sử của khu di tích danh thắng này Gắn với khu vực Tây Yên Tử, các tác giả cũng đã đề cập đến những di tích Phật giáo trên địa bàn tỉnh Bắc Giang, từ

đó chỉ ra dòng chảy xuyên suốt quá trình phát triển của Phật giáo Trúc Lâm,

gắn với đó là vấn đề bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa, lịch sử của các khu di tích Phật giáo này

Đinh Khắc Thuân (2015), Văn bia chùa thời Trần, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 9 [119] Tác giả trình bày những nét chung về văn bia, trên cơ sở khảo cứu 54 văn bia thời Trần Cụ thể, bài viết khái quát những nét chung về niên đại, loại hình và phân bố của các văn bia thời Trần Qua đó, bài viết trình bày giá trị sử liệu của văn bia thời Trần, góp phần nghiên cứu ngôi chùa và phật điện thời Trần, Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử Có thể nói, văn bia thời Trần có giá trị nhiều mặt trong việc nghiên cứu Phật giáo cũng như lịch sử, xã hội đương thời

Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Giang - Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Bắc Giang (2015), Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm Thái thượng cảm ứng thiên và Viên liễu phàm tứ huấn, Nxb Hải Phòng, Hải Phòng [93] Đây

là cuốn sách lần đầu tiên công bố bản gốc Mộc bản 2 tác phẩm “Thái Thượng cảm ứng thiên” và “Viên Liễu Phàm Tứ Huấn” trong khối Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm Sách có tính giáo dục trong cộng đồng xã hội, đặc biệt là đối với giới trẻ hiện nay Đây cũng là cuốn sách đầu tiên thực hiện chủ trương xã hội hóa công tác bảo quản và phát huy giá trị Tài liệu Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm

Bộ Khoa học và Công nghệ (2016), “Giá trị mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà gắn với phát triển bền vững” Kỷ yếu Hội thảo Khoa học, Bắc Giang [12] Công trình nghiên cứu của tập thể các tác giả đã nhìn nhận, nhận diện giá trị di sản văn hóa, lịch sử, ngôn ngữ của mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm Các tác giả đều khẳng định đây là bộ mộc bản duy nhất của Phật giáo Trúc Lâm hiện còn lưu giữ tại chùa Vĩnh Nghiêm để truyền bá tư tưởng cốt lõi của đạo Phật cho hàng trăm ngôi chùa cùng tăng ni, Phật tử xưa nay và có giá trị tôn giáo, văn hóa lớn Các tác giả đều nhấn mạnh Bắc Giang

là một trong những điểm đến về du lịch văn hóa tâm linh trong tương lai, và việc bảo tồn, phát huy giá trị kho mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm nói riêng và

Phật giáo Trúc Lâm nói chung trên địa bàn tỉnh Bắc Giang là cần thiết, nhằm giáo dục ý thức gìn giữ văn hóa truyền thống của dân tộc, giúp cho các cộng đồng dân tộc ở khu vực Đông Nam Á, Châu Á bảo tồn nét văn hóa phương Đông trong quá trình hội nhập quốc tế và phát triển

Nguyễn Thế Chính (2016), “Giá trị lịch sử, Phật giáo và văn hóa của mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà tỉnh Bắc Giang”, Kỷ yếu Hội thảo Khoa học Giá trị các mặt của di sản mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ

Đà tỉnh Bắc Giang, Bộ Khoa học và Công nghệ [12] Trong bài viết này, tác giả

đã khái quát về Phật giáo Bắc Giang, và cho rằng, Bắc Giang là một trong những trung tâm Phật giáo nổi tiếng thời kỳ Lý - Trần, là mảnh đất quan trọng trong quá trình Phật giáo Đại Việt - từ kinh đô Thăng Long di chuyển và phát triển lên phía Đông Bắc để từ đó sản sinh ra Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử - một dòng thiền nổi tiếng và mang nét đặc trưng Việt trong lịch sử văn hóa của dân tộc

Đồng Ngọc Dưỡng (2016), “Vai trò của mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà đối với việc hình thành hệ giá trị lịch sử, Phật giáo và văn hóa Việt Nam”, Kỷ yếu Hội thảo Khoa học Giá trị các mặt của di sản mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà tỉnh Bắc Giang, Bộ Khoa học và Công nghệ [12] Tác giả cũng khẳng định rằng, mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm và chùa

Bổ Đà là những bản gỗ khắc chữ Hán, chữ Nôm và chữ Phạn Bộ mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm chứa đựng giá trị về quá trình hình thành và phát triển của Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử và tư tưởng Phật giáo của thiền phái này thì bộ kinh khắc ở chùa Bổ Đà chủ yếu nói về Quán Thế Âm Bồ Tát và các giới Tác giả cũng khẳng định vai trò của mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà đối với việc hình thành hệ giá trị lịch sử Phật giáo Việt Nam

Nguyễn Thị Quế Hương chủ nhiệm (2016), Giá trị mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà, Đề tài cấp Nhà nước, Hà Nội [59] Đây là đề tài cấp Nhà nước do Viện Nghiên cứu tôn giáo chủ trì, công trình làm rõ hơn, sâu sắc hơn các giá trị Phật giáo, lịch sử và văn hóa của kho mộc bản này, qua đó làm

rõ vị trí lịch sử, giá trị văn hóa của chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà cũng như làm rõ hơn truyền thống lịch sử, văn hóa của tỉnh Bắc Giang với tư cách

là một trung tâm Phật giáo trước đây Đồng thời, thông qua việc nghiên cứu một cách cơ bản và hệ thống đó, chúng ta có thể hiểu rõ hơn một số vấn đề về sinh hoạt Phật giáo, tư tưởng triết học và đào tạo Tăng tài của Phật giáo Việt Nam, nghề in truyền thống của người Việt, nghề chạm khắc truyền thống của người Việt, nghề dược và y học trong các giai đoạn trước đây nhằm đóng góp những luận cứ khoa học xác đáng giúp cho các ban ngành chính quyền các cấp đề ra được những giải pháp bảo tồn và phát huy những giá trị di sản quý báu này trong giai đoạn hiện nay

Nguyễn Văn Phong (2016), Nghiên cứu văn bia tỉnh Bắc Giang, Luận án Tiến sĩ Ngữ văn, Học viện Khoa học xã hội, Hà Nội [80] Qua các văn bia trên thuộc các di tích bên sườn Tây Yên Tử tỉnh Bắc Giang, luận án đã đề cập và cung cấp thêm tư liệu về lịch sử Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử, đồng thời giúp cho chúng ta có thêm cứ liệu để đánh giá các giá trị các văn bia thời Trần

Mai Thị Thơm (2016), Văn hoá tư tưởng Phật giáo qua tư liệu văn bia

Lý - Trần, Luận án Tiến sĩ Hán Nôm, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Hà Nội [116] Trong luận án này, tác giả đã nghiên cứu các yếu tố văn hoá tư tưởng Phật giáo Việt Nam thể hiện trong văn bia Lý - Trần tại các chùa, tháp và một số văn bản kinh Pháp Nghiêm, kinh Hoa Nghiêm nhằm làm

rõ góc độ tôn giáo của Phật giáo Phân tích yếu tố Nho - Phật - Đạo trong các văn bia thời Lý - Trần nhằm ghi nhận thêm về hiện tượng tương quan Tam giáo trong xã hội Việt Nam

Nguyễn Quốc Tuấn (2016), “Giá trị lịch sử, văn hóa và tôn giáo của di sản mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà tỉnh Bắc Giang”, Kỷ yếu Hội thảo Khoa học: Giá trị di sản Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà gắn với phát triển bền vững, Bộ Khoa học và Công nghệ [12] Trong bài viết này, tác giả đã phác thảo những giá trị quan trọng của di sản Mộc bản chùa Vĩnh

Nghiêm và chùa Bổ Đà, trong đó tác giả nhấn mạnh đến giá trị lịch sử, văn hóa và tôn giáo của kho Mộc bản hai ngôi chùa này Bên cạnh đó, tác giả cũng chỉ ra định hướng cho việc phát huy những giá trị đó trong đời sống xã hội, tạo ra động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế

Đặng Ánh Tuyết (2016), Tư tưởng Thiền học đời Trần và giá trị của nó đối với xã hội đương thời, Luận án Tiến sĩ Triết học, Học viện Khoa học xã hội, Hà Nội [142] Tác giả trình bày về tư tưởng thiền học đời Trần gồm: phạm trù Tâm, tư tưởng giải thoát Tâm, tư tưởng về con đường giải thoát Tâm Giá trị của Thiền học đời Trần đối với xã hội đương thời gồm: giá trị tư tưởng về Tâm trong quản lý xã hội, giá trị của tư tưởng giải thoát Tâm trong xây dựng đạo đức xã hội, trong công cuộc chống giặc ngoại xâm

Trung tâm Thông tin và Thống kê Khoa học và Công nghệ Bắc Giang (2017), Bảo tồn, phát huy giá trị di sản mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Bổ

Đà, tỉnh Bắc Giang, Đề tài độc lập cấp Quốc gia, Bắc Giang [130] Đề tài đã cung cấp các luận cứ khoa học, cơ sở thực tiễn về việc bảo tồn phát huy giá trị

di sản mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm gắn với sinh kế và phát triển du lịch bền vững trên cơ sở đánh giá thực trạng và tiềm năng di sản, tiềm năng quản lý của cộng đồng, khả năng tham dự của người dân và các bên liên quan trong việc xây dựng, vận hành mô hình quản lý di sản tại cộng đồng, qua đó bảo tồn

di sản một cách hữu hiệu trong đời sống đương đại Đề tài đã đánh giá được hiện trạng di sản mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà từ góc độ quản

lý di sản và phát triển du lịch bền vững; đánh giá được tiềm năng phát triển của di sản; đánh giá về mặt lý luận và thực tiễn quá trình phát triển du lịch bền vững dựa trên tiềm năng di sản, đề xuất những nguyên tắc, cách tiếp cận

và phương pháp tiến hành

Bảo tàng tỉnh Bắc Giang (2018), Di tích và danh thắng Tây Yên Tử, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội [9] Cuốn sách đã lựa chọn 12 bài viết và những hình ảnh đẹp giới thiệu về di tích, danh thắng tiêu biểu trong tổng số rất nhiều

di tích bên sườn Tây Yên Tử có tiềm năng khai thác phát triển du lịch trên địa bàn tỉnh Bắc Giang

Bên cạnh đó phải kể đến những bài tạp chí có nội dung liên quan đăng trên các tạp chí chuyên ngành như: “Tinh thần nhập thế trong tư tưởng Phật giáo của Trần Nhân Tông”, của Nguyễn Thị Toan, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 9/2015 [123]; “Giá trị văn hóa của Phật giáo qua sáng tác văn học của thiền sư thời Lý-Trần”, của Tăng Xuân Dẫn, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 3/2015 [25]; “Về di sản mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm”, của Trần Trọng Dương, Tạp chí Di sản Văn hóa, số 4/2015 [33]; “Thực trạng mộc bản chùa vĩnh nghiêm ở Bắc Giang và giá trị của nó”, của Nguyễn Văn Quý, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 4/2016 [88]

1.1.3 Nhóm công trình nghiên cứu liên quan đến việc phát huy những giá trị của Phật giáo thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang

Bảo tàng tỉnh Bắc Giang (2011), “Bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa Lý - Trần tỉnh Bắc Giang”: Kỷ yếu Hội thảo Khoa học, Nhà xuất bản Thông tấn, Hà Nội [7] Các tác giả đã làm rõ các giá trị di sản văn hóa Lý

- Trần trên địa bàn Bắc Giang Từ đó các tác giả cũng đưa ra những giải pháp nhằm bảo tồn, khai thác và phát huy các giá trị văn hóa trong giai đoạn hiện nay và các giai đoạn tiếp theo

Ủy ban Nhân dân tỉnh Bắc Giang (2015), Xây dựng và phát triển sản phẩm du lịch văn hóa, tâm linh - sinh thái vùng Yên Tử: Kỷ yếu Hội thảo khoa học, Bắc Giang [161] Trong các công trình nghiên cứu này, các tác giả đều khẳng định vai trò và giá trị của các di tích Phật giáo thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang, mà gắn liền với đó là chùa Vĩnh Nghiêm, nơi lưu giữ những giá trị văn hóa, lịch sử, mang đậm màu sắc Phật giáo thuộc Phật giáo Trúc Lâm do vua Trần Nhân Tông sáng lập Các tác giả trong công trình nghiên cứu này đã đưa ra những giải pháp nhằm khai thác tiềm năng, thúc đẩy phát triển du lịch, đưa du lịch trở thành nghành kinh tế quan trọng vào năm

2020 Bên cạnh đó, các tác giả cũng đã có những phân tích đến những khía cạnh nhằm bảo tồn giá trị văn hóa, kiến trúc của các di tích Phật giáo thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang, gắn liền với việc quảng bá, phát triển du lịch tâm linh Tây Yên Tử Trong Hội thảo này, Vụ Lữ hành - Tổng cục Du lịch đã đưa ra những định hướng, giải pháp nhằm phát triển du lịch, văn hóa tâm linh của khu vực Tây Yên Tử Các tác giả đều đồng tình khi đưa ra ý kiến cho rằng cần có sự gắn kết, phục hồi Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử, gắn liền với các cụm di tích Trúc Lâm nằm trên địa bàn tỉnh Bắc Giang Từ đó, việc phát triển du lịch văn hóa tín ngưỡng Phật giáo Trúc Lâm cần gắn liền với việc phát triển “ẩm thực Trúc Lâm”, đây được xem là nét đặc sắc nhằm làm sống lại tinh thần văn hóa ẩm thực Trúc Lâm ở thế kỷ XIII, XIV

Lê Quốc Lý, Nguyễn Thanh Tuấn, Dương Xuân Ngọc (2016), Khai thác, phát huy mọi nguồn lực để phục vụ các chương trình phát triển kinh tế -

xã hội của tỉnh Bắc Giang giai đoạn 2016 - 2020, Kỷ yếu hội thảo khoa học, Nhà xuất bản Lý luận Chính trị, Hà Nội [72] Đây là công trình tập hợp bài viết, bài tham luận có giá trị, góp phần giúp cho các cấp uỷ đảng, chính quyền địa phương có cơ sở đề ra những chủ trương, chính sách phù hợp nhằm khai thác và phát huy những tiềm năng, thế mạnh, cũng như những lợi thế so sánh của tỉnh để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội ở tỉnh Bắc Giang Bên cạnh đó, các tác giả cũng đặc biệt chú ý đến vấn đề phát triển du lịch tâm linh, vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị của các di sản Phật giáo trên địa bàn tỉnh Bắc Giang, phải kể đến như chùa Vĩnh Nghiêm và Chùa Bổ Đà trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Bắc Giang

Nguyễn Văn Đáp (2016), “Giá trị văn hoá khảo cổ học tây Yên Tử và một vài định hướng bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị”, Tạp chí Khảo cổ học,

số 1 [39] Trong công trình nghiên cứu này, tác giả đã đưa ra những phân tích

về những giá trị khảo cổ học nói chung và đã đề cập đến một số vấn đề của Phật giáo Trúc Lâm trên địa bàn tỉnh Bắc Giang Trên cơ sở đó, tác giả đã đưa

ra một số định hướng nhằm phát huy những giá trị và bảo tồn những giá trị đó trong quá trình hội nhập và phát triển đất nước

Hoàng Thị Hoa (2016), Bảo tồn di sản văn hoá khu vực Tây Yên Tử gắn với phát triển du lịch, Luận án Tiến sĩ Văn hóa học, Hà Nội [56] Trong công trình nghiên cứu này, tác giả đã có những phân tích về thực trạng của khu vực Tây Yên Tử, từ đó đưa ra những định hướng, giải pháp nhằm bảo tồn

di sản văn hóa khu vực Tây Yên Tử gắn với phát triển du lịch Bên cạnh đó, tác giả cũng có những phân tích, đề cập đến vấn đề bảo tồn, phát huy những giá trị của di sản chùa Vĩnh Nghiêm trong dòng chảy của Phật giáo Trúc Lâm gắn với khu vực Tây Yên Tử

1.1.4 Các vấn đề đã được nghiên cứu và các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

Thứ nhất, các công trình nghiên cứu tập trung vào việc nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần nói chung theo tiến trình lịch sử Việc phân tích những bước phát triển, những thăng trầm trong lịch sử Phật giáo Trúc Lâm thời Trần góp phần quan trọng trong việc nhìn nhận vai trò của Phật giáo thời Trần trong đời sống xã hội lúc bấy giờ Một số công trình cũng đã đề cập Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang và những khía cạnh khác nhau của các giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang như giá trị mộc bản, giá trị đạo đức, nghệ thuật Phật giáo…

Hơn nữa, các công trình còn tập trung vào việc phân tích, làm rõ những vấn đề trong quá trình hình thành và phát triển của Phật giáo Trúc Lâm nói chung và Phật giáo Trúc Lâm trên địa bàn tỉnh Bắc Giang nói riêng Những văn hóa Phật giáo đan xen trong đời sống tinh thần của nhân dân, những giá trị đạo đức truyền thống đan quyện với những giá trị Phật giáo đã làm thay đổi nhận thức, suy nghĩ của nhân dân tỉnh Bắc Giang trong suốt tiến trình lịch sử và tạo điều kiện để Phật giáo Trúc Lâm bám rễ trong đời sống tinh thần của nhân

Thứ hai, giá trị của Phật giáo thời Trần nói chung và Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang nói riêng được tiếp cận trên nhiều khía cạnh từ triết học, lịch sử, văn hóa học, tôn giáo học, chính trị học, kiến trúc, hán nôm… Khi đánh giá về giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần nói chung và Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang nói riêng,

đa phần các tác giả đã đồng tình với quan điểm cần nhìn nhận những giá trị của Phật giáo trên các phương diện như: giá trị lịch sử, giá trị tư tưởng, giá trị kiến trúc nghệ thuật, giá trị văn học, giá trị kinh tế, xã hội Khi bàn về những giá trị đạo đức của Phật giáo thời Trần và ảnh hưởng của nó tới lối sống của người dân, các công trình đều nhấn mạnh đến những giá trị tích cực như từ bi,

hỷ xả, vô ngã, vị tha, hướng thiện, tránh ác, sống có hoài bão, có lý tưởng, niềm tin vào tương lai tươi sáng của dân tộc, sống trong sạch, giản dị, lành mạnh, biết vươn tới các giá trị chân, thiện, mỹ theo đúng giáo lý của nhà Phật Những vấn đề về thế giới quan, nhân sinh quan Phật giáo cũng như việc truyền bá tư tưởng, nội dung tinh thần Phật giáo Trúc Lâm trên địa bàn tỉnh Bắc Giang, hình thành những giá trị đạo đức, hành vi của đại bộ phận nhân dân là biểu hiện rõ nét của quá trình giáo dục con người Do đó, các tác giả đều nhận thấy vai trò của Phật giáo Trúc Lâm trên địa bàn tỉnh Bắc Giang trong quá trình hình thành nhân cách, tình cảm đạo đức cũng như lối sống của nhân dân trong điều kiện cả nước đang trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế Hơn thế nữa, việc phát huy những giá trị văn hóa, tiềm năng du lịch tâm linh trên địa bàn tỉnh Bắc Giang gắn liền với Phật giáo Trúc Lâm thời Trần cũng là một trong những điểm sáng được các nhà nghiên cứu, quản lý quan tâm

Thứ ba, nhiều công trình đã đề cập đến chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước Việt Nam về việc phát huy những giá trị tích cực, hạn chế mặt tiêu cực của tôn giáo nói chung, của Phật giáo nói riêng Các tác giả đều cho rằng, để phát huy những giá trị tích cực, hạn chế mặt tiêu cực của tôn giáo cần đảm bảo phát triển đồng bộ giữa kinh tế và văn hóa, đạo đức; kết hợp

giữa giáo dục truyền thống và hiện đại trong xây dựng con người mới Việc phát huy mặt tích cực, hạn chế mặt tiêu cực của tôn giáo nói chung, của Phật giáo nói riêng chỉ thực sự có hiệu quả khi có sự sự chủ động, tích cực từ cả hai phía: từ hệ thống chính trị và từ phía Giáo hội các tôn giáo nói chung, Giáo hội Phật giáo nói triêng

Thứ tư, đã có một số công trình đề cập đến Phật giáo thời Trần nói chung và giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang nói riêng, nhưng hầu hết các công trình này mới chỉ đề cập đến những khía cạnh riêng lẻ của những giá trị của Phật giáo thời Trần mà chưa có cái nhìn tổng thể và toàn diện về những giá trị đó, cũng như chưa có được những giải pháp toàn diện để phát huy những giá trị Phật giáo thời Trần phục vụ cho quá trình phát triển kinh tế - xã hội của địa phương

Do đó, NCS đã chọn đề tài: “Giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần

ở Bắc Giang” làm luận án Tiến sĩ Tôn giáo học Trong luận án, nhằm góp phần luận chứng về mặt lý luận về quá trình hình thành và phát triển cũng như đánh giá những giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang hiện nay, từ đó đưa ra những đề xuất những giải pháp phát huy những giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang hiện nay Luận án tiếp tục triển khai theo hướng:

Thứ nhất, trên cơ sở những vấn đề lý luận cơ bản về quá trình hình thành và phát triển của Phật giáo Trúc Lâm nói chung, NCS làm sáng tỏ quá trình hình thành và phát triển của Phật giáo Trúc Lâm trên địa bàn tỉnh Bắc Giang nói riêng Từ đó, chỉ ra dấu ấn của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang và các giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần như: giá trị tôn giáo, giá trị văn hóa, giá trị lịch sử Bên cạnh đó, NCS khảo sát người dân và tín đồ của Phật giáo Trúc Lâm ở Bắc Giang, để từ đó làm rõ những ảnh hưởng của Phật giáo Trúc Lâm ở Bắc Giang

Thứ hai, nhìn nhận tầm quan trọng của việc phát huy giá trị Phật giáo trên địa bàn tỉnh Bắc Giang, trên cơ sở quá trình hình thành và phát triển của Phật giáo Trúc Lâm và các giá trị của của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang, với mong muốn tìm ra những giải pháp hiệu quả nhất nhằm phát huy những giá trị của Phật giáo Trúc Lâm ở Bắc Giang

1.2 KHUNG LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU

1.2.1 Câu hỏi nghiên cứu

Để giải quyết triệt để mục tiêu nghiên cứu, đó là nhìn nhận, đánh giá các giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên đia bàn tỉnh Bắc Giang, đề tài cần trả lời được những nhóm câu hỏi có liên quan theo trình tự, logic như sau:

Thứ nhất, Phật giáo Trúc Lâm thời Trần được hình thành và phát triển trên địa bàn tỉnh Bắc Giang đến hiện nay như thế nào? Dấu ấn của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang có những gì nổi bật?

Thứ hai, Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang có các giá trị gì? Các giá trị đó có ảnh hưởng như thế nào đến người dân ở đây?

Thứ ba, chính quyền TW và tỉnh Bắc Giang đã làm gì để bảo tồn và phát huy những giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần? Những kết quả trong việc phát huy, gìn giữ những giá trị đó? Cần có những giải pháp như thế nào nhằm phát huy những thành tựu đã đạt được và khắc phục những hạn chế đó?

1.2.2 Lý thuyết nghiên cứu

Lý thuyết địa - tôn giáo: là sự kết hợp nghiên cứu vị trí địa lý với nghiên cứu tôn giáo và mối quan hệ qua lại của các tôn giáo khu vực và tôn giáo toàn cầu Lý thuyết nghiên cứu sự phân bố và biến chuyển của tôn giáo trong các thời kỳ lịch sử khác nhau trên các khu vực địa lý, sự phản ánh

và khúc xạ diện mạo tôn giáo ở những khu vực địa lý khác nhau, tình trạng di chuyển của các quần thể tôn giáo,… Trong luận án, tác giả sử dụng lý thuyết này để nghiên cứu sự phân bố của Phật giáo Trúc Lâm khu vực Tây Yên Tử tỉnh Bắc Giang, mối quan hệ qua lại của Phật giáo Trúc Lâm Bắc Giang so

với khu vực Quảng Ninh, Hải Dương…, đồng thời làm rõ quá trình hình thành và phát triển, xác định rõ vị trí của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang

Sơ đồ 1.1: Sơ đồ hóa lý thuyết nghiên cứu

Lý thuyết vùng văn hóa: Nhận thức về vùng văn hóa liên quan trực tiếp tới việc chỉ ra những đặc trưng của vùng làm cơ sở định ra hệ tiêu chí phân vùng, xác định các cấp bậc phân vùng và ranh giới của vùng Đặc trưng văn hóa vùng đồng thời là hệ tiêu chí quan trọng nhất để phân vùng văn hóa Những biểu hiện của vùng văn hóa mang tính đa vẻ, thể hiện trên toàn bộ các mặt của đời sống văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần Trong đó, đặc trưng hơn cả là lối sống, nếp sống như: nếp làm, nếp ăn mặc, đi lại, giao tiếp, vui chơi, giải trí, phong tục,

lễ nghi, tín ngưỡng, lễ hội, qua các hoạt động văn hóa, nghệ thuật

Có thể nhận thấy, để xác định một vùng văn hóa cần có một hệ tiêu chí,

cụ thể: Có vị trí địa lý liên tục, liền khoảnh, Có tính tương đồng về môi

Lý thuyết địa tôn

giáo

Lý thuyết vùng văn

hóa

Quá trình hình thành và phát triển của Phật giáo Trúc lâm thời Trần

Lý thuyết chức năng

trường, cảnh quan sinh thái, Cộng đồng dân cư có tính thống nhất cao, có quá trình tụ cư sớm, phát triển liên tục trong lịch sử, Có sự tập hợp đầy đủ các yếu

tố về lịch sử - văn hóa và chúng có những giá trị đặc trưng, gắn bó hữu cơ với nhau, thể hiện rõ hơn cả là trong văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần Hệ tiêu chí được xem là công cụ quan trọng trong xác định vùng văn hóa

Luận án sử dụng lý thuyết vùng văn hóa làm rõ những dấu ấn của Phật giáo Trúc Lâm ở Bắc Giang so với Quảng Ninh và Hải Dương, nhận diện vùng văn hóa chính xác, góp phần chỉ ra các giá trị văn hóa của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang

Lý thuyết giá trị: Giá trị có nhiều loại: giá trị chung, giá trị riêng, giá trị vật chất, giá trị tinh thần, giá trị thẩm mỹ, giá trị đạo đức, giá trị tôn giáo, giá trị giáo dục, giá trị phổ quát, giá trị quốc gia, giá trị khu vực, v.v Cho nên, nhận diện giá trị là một vấn đề phức tạp, hiện vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau trong các nghiên cứu ở Việt Nam Chẳng hạn, có quan điểm cho rằng, giá trị vật lý thì hữu hạn, còn giá trị xã hội là vô hạn [68] Trong khi đó, có quan điểm lại cho rằng, mọi giá trị đều là giá trị xã hội, hay giá trị mang tính

xã hội [99, tr.62]

Đề cập đến giá trị tôn giáo hầu như chưa có công trình nào chỉ ra sự hình thành giá trị tôn giáo; giá trị tôn giáo là những giá trị cụ thể hay là sự tổng hòa của các giá trị cụ thể thành một giá trị chung Trong Đề tài cấp Nhà nước Phát huy giá trị đạo đức của tôn giáo nhằm xây dựng và nâng cao đạo đức, lối sống con người Việt Nam hiện nay, TS Nguyễn Quốc Tuấn cho rằng: “Giá trị tôn giáo, với tư cách kép: vừa là giá trị tự thân, vừa là giá trị phổ quát, do

đó là một trong những nhân tố quan trọng vừa tạo ra, vừa hấp thụ và phát triển hệ giá trị chung của xã hội, trong đó đặc biệt các (tiểu) hệ giá trị: chân thực, luân lý và đạo đức, thẩm mỹ, tư tưởng, truyền thống” [140]

Nhìn một cách tổng quát thì giá trị tôn giáo là các nguyên lý, chuẩn mực định hướng và cung cấp ý nghĩa cuối cùng nhằm giải đáp các nhu cầu và lợi

ích cơ bản của cuộc sống con người/ tín đồ xuất phát từ chân lý mà tôn giáo tuyên bố sở hữu Sự khái quát này dĩ nhiên không thể thay thế sự xem xét của nhà nghiên cứu về nội dung giá trị tôn giáo, đặc trưng và điều kiện mà chúng được áp dụng trong thực tế [140, tr.35-48]

Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang để lại rất nhiều giá trị, nhưng trong luận án tác giả khảo cứu trên 3 giá trị nổi bất đó là: giá trị tôn giáo, giá trị lịch sử, giá trị văn hóa, trên trên cơ sở đó làm rõ được những ảnh hưởng của các giá trị đó đối với đời sống kinh tế - xã hội ở tỉnh Bắc Giang, từ đó có thể đưa ra được những khuyến nghị giải pháp với chính quyền để phát huy những giá trị nổi bật đó

Lý thuyết chức năng: Từ cuối thế kỷ XIX, lý thuyết chức năng ra đời gắn liền với tên tuổi của nhà xã hội học danh tiếng người Pháp là E Durkheim (1858-1917) Durkheim đặc biệt nhấn mạnh đến yếu tố thiêng và thực hành cái thiêng trong các tôn giáo Ông cho rằng tôn giáo là một hình thức tổ chức

và thể chế hóa của cái thiêng Theo ông, sự tồn tại của tôn giáo trong xã hội chứng tỏ nó có chức năng xã hội và đưa ra những chức năng xã hội đặc thù của tôn giáo Durkheim đã đưa ra 4 chức năng xã hội đặc thù của tôn giáo: kỷ luật, gắn kết, sinh lực và là nguồn lực tạo sự hưng phấn

Thông qua việc thực hành nghi lễ tôn giáo con người tiếp nhận các giá trị, chuẩn mực xã hội một cách từ giác từ những điều răn dạy, cấm kị… và trở thành con người xã hội - tạo thành một xã hội có kỷ luật Tham gia vào những nghi lễ thờ cúng của tôn giáo, những người có cùng niềm tin đã tạo dựng nên một cộng đồng đạo đức để củng cố mối gắn kết

xã hội Chính điều này, tạo nên cảm giác các cùng thuộc về một nhóm của những con người xa lạ bởi họ có chung niềm tin và ý niệm giống nhau về thế giới thiêng Tôn giáo còn có chức năng tạo nguồn sinh lực bằng duy trì và khôi phục lại các di sản của xã hội và truyền tải lại cho các thế hệ mai sau Cuối cùng, chức năng nguồn lực tạo sự hưng phấn của tôn giáo

được thể hiện thông qua việc chống lại cảm giác thất vọng, mất niềm tin, củng cố niềm tin vào đạo đức tôn giáo… của cá nhân

Luận án vận dụng Lý thuyết chức năng vào nghiên cứu các giá trị của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang, từ đó đưa ra các giải pháp để phát huy các giá trị đó

1.2.3 Giả thuyết nghiên cứu

- Phật giáo Trúc Lâm thời Trần là một trong những yếu tố quan trọng của xã hội Đại Việt, phát triển hưng thịnh và có nhiều đóng góp cho quá trình

ổn định xã hội và phát triển đất nước Phật giáo Trúc Lâm thời Trần là di sản quý giá của dân tộc Việt Nam còn tồn tại cho đến ngày nay

- Trên địa bàn tỉnh Bắc Giang, Phật giáo Trúc Lâm thời Trần có sức sống bền bỉ, lâu dài và đã có những đóng góp quan trọng trong đời sống xã hội trên nhiều phương diện

- Hiện nay, Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên địa bàn tỉnh Bắc Giang vẫn có những giá trị cơ bản như giá trị tôn giáo, giá trị văn hóa, giá trị lịch sử Những giá trị đó có thể góp phần vào việc phát triển văn hóa, kinh tế - xã hội của tỉnh Bắc Giang nói riêng và của cả nước nói chung

1.3 MỘT SỐ KHÁI NIỆM SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN

1.3.1 Giá trị

Cho đến nay, có nhiều khái niệm khác nhau về giá trị

Theo nhà nhân loại học văn hóa người Mỹ - Clyde Kluckhohn, giá trị là

“Một quan niệm đặc biệt, thầm kín hay bộc lộ về những điều ao ước riêng của một cá nhân hay của nhóm Những quan niệm ấy chi phối sự lựa chọn các phương thức, phương tiện và mục tiêu của hành động”[44]

Còn theo Từ điển Triết học (Liên Xô), “Giá trị nói lên ý nghĩa về mặt xã hội của các khách thể trong thế giới xung quanh, nhằm nêu bật tác dụng tích cực hoặc tiêu cực của các khách thể ấy đối với con người và xã hội (lợi, thiện

và ác, cái đẹp và cái xấu nằm trong những hiện tượng của đời sống xã hội hoặc của tự nhiên) Xét bề ngoài, các giá trị là các đặc tính của sự vật hoặc hiện tượng.” [143, tr.206]

Quan niệm về giá trị của một số học giả Việt Nam: “Bất cứ sự vật nào cũng có thể được xem là có giá trị, dù là vật thể hay tư tưởng, miễn là nó được người ta thừa nhận, người ta cần đến nó như một nhu cầu, hoặc cấp cho nó một vị trí quan trọng trong đời sống của họ Trong mọi giá trị đều chứa đựng yếu tố nhận thức, yếu tố tình cảm và yếu tố hành vi của chủ thể trong mối quan hệ với sự vật, hiện tượng mang giá trị, thể hiện sự lựa chọn và đánh giá của chủ thể” [156]

Theo GS Trần Ngọc Thêm: “Giá trị là tính chất của khách thể, được chủ thể đánh giá là tích cực xét trong so sánh với các khách thể khác cùng loại trong một bối cảnh không gian - thời gian cụ thể”[108, tr.39]

Từ các định nghĩa của các tác giả nói trên, NCS đồng tình cao với quan niệm cho rằng: Giá trị là những gì mang ý nghĩa tích cực, gắn với cái tốt, cái đúng, cái đẹp và được con người thừa nhận và xem nó là nhu cầu hoặc có một

vị trí quan trọng trong đời sống của mình, góp phần vào sự phát triển xã hội

Trong luận án này, NCS khảo cứu ba giá trị nổi bật của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở tỉnh Bắc Giang: giá trị tôn giáo, giá trị văn hóa, giá trị lịch

sử Lý do NCS chọn ba giá trị này là vì đây là những giá trị cơ bản nổi bật của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần có thể nhận diện, nghiên cứu phù hợp với địa bàn tỉnh Bắc Giang hiện nay Những giá trị này có thể góp phần vào việc phát triển đời sống văn hóa, kinh tế - xã hội của tỉnh Bắc Giang nói riêng và của cả nước nói chung

1.3.2 Giá trị tôn giáo

Xét một cách tổng quát, “Giá trị tôn giáo được cấu thành bởi các chuẩn mực đạo đức, chuẩn mực thẩm mỹ, chuẩn mực tư duy (ý thức hệ), thể hiện

qua ba trục của thực thể tôn giáo: 1) niềm tin tôn giáo, 2) thực hành tôn giáo

và 3) sự thừa nhận chung của cộng đồng tín đồ” [140, tr.35-48]

Theo PGS TS Chu Văn Tuấn, trong bài Giá trị tôn giáo nhìn từ phương diện triết học cho rằng: “Tôn giáo có những chức năng và thuộc tính gì, thì những chức năng và thuộc tính đó là nền tảng hình thành giá trị tôn giáo Chẳng hạn, từ những chức năng và thuộc tính đã nêu, tôn giáo có giá trị nhận thức, giá trị giáo dục, giá trị thế giới quan, giá trị liên kết xã hội, giá trị bù đắp, giá trị đạo đức, giá trị văn hóa, v.v ” [138, tr.36-37]

Theo quan điểm của NCS, Phật giáo Trúc Lâm thời Trần phát triển rực rỡ

và mang giá trị tôn giáo Giá trị tôn giáo của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần được thể hiện qua sự dung hợp giữa các thiền phái với pháp tu Phật giáo và giữa Phật giáo với tín ngưỡng dân gian, khẳng định giá trị tông phái, hệ phái của Phật giáo Việt Nam Bằng những quy chuẩn đạo đức, tư tưởng, giáo lý, cách thức tu hành gắn bó với đời sống an vui hạnh phúc của dân tộc, thỏa mãn nhu cầu của người dân, tạo điều kiện cho Phật giáo Việt Nam phát triển rực rỡ trên nhiều phương diện Qua những đóng góp của Phật giáo Trúc Lâm cho Phật giáo Việt Nam có thể nhận thấy Phật giáo Trúc Lâm mang giá trị tôn giáo

Trong luận án NCS khảo cứu giá trị tôn giáo của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang trên 3 nội dung sau: Giá trị tông phái, hệ phái; Giá trị

tư tưởng, đạo đức; Giá trị phương pháp tu tập

1.3.3 Giá trị văn hóa

Giá trị văn hóa gồm tất cả các loại giá trị đạo đức, giá trị văn học, nghệ thuật… Hai tác giả Mai Văn Hai và Mai Kiệm quan niệm: “Giá trị văn hóa là toàn thể những thành tựu sáng tạo, trong đó bao gồm các phát minh khoa học, các tác phẩm nghệ thuật, các công trình kiến trúc xuất sắc,… mà con người đã sáng tạo được” [46]

GS Ngô Đức Thịnh quan niệm: “Giá trị văn hóa (cultural value) là yếu

tố cốt lõi của văn hóa, nó được sáng tạo và kết tinh trong quá trình lịch sử của mỗi cộng đồng, tương ứng với môi trường tự nhiên và xã hội nhất định” [46]

Theo NCS, giá trị văn hóa là những sáng tạo của con người trong tiến trình lịch sử được cộng đồng xã hội đó chấp nhận và trở thành mục tiêu con người trong xã hội hướng tới Theo đó giá trị văn hóa bao gồm 2 loại:

- Giá trị văn hóa vật thể bao gồm di tích lịch sử văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia…

- Giá trị văn hóa phi vật thể bao gồm tác phẩm văn học, nghệ thuật, lễ hội, lối sống, nếp sống, đạo đức, nghề thủ công, trang phục truyền thống dân tộc, diễn xướng dân gian và những tri thức dân gian khác…

Trong luận án, giá trị văn hóa của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần ở Bắc Giang được NCS khảo cứu trên 2 phương diện đó là: 1 Giá trị văn hóa vật thể gồm: Hệ thống di tích, văn bia, văn tự 2 Giá trị văn hóa phi vật thể gồm: Văn học thiền, các lễ hội Phật giáo Trúc Lâm Có thể thấy giá trị tư tưởng, đạo đức

là một trong những giá trị văn hóa phi vật thể mà Phật giáo Trúc Lâm đóng góp lớn cho PGVN, văn hóa Việt Nam nhưng NCS đã đưa nội dung đó vào giá trị tôn giáo nên ở phần giá trị văn hóa phi vật thể, luận án chỉ tập trung vào một số nội dung như đề cập ở trên

1.3.4 Giá trị lịch sử

Lịch sử là những sự kiện đã diễn ra trong quá khứ, bao gồm nhiều lĩnh vực như lịch sử dân tộc và nhà nước, lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước, lịch sử phát triển kinh tế, văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo, phong tục, tập quán v.v… không thể thay đổi được, cố định trong không gian và thời gian, mang tính chất tuyệt đối và khách quan

Theo PGS TS Võ Quang Trọng: Giá trị lịch sử là chứng nhân của những sáng tạo bản địa từ thời cổ xưa; chứng tích của những sự kiện, hiện tượng lịch sử ở những thời đã qua; là kho sử liệu vô giá; những bài học quý báu trong chính sách đối nội, đối ngoại, cũng như đường lối văn hóa… của nước nhà [128]

Theo quan điểm của NCS, Phật giáo Trúc Lâm thời Trần mang giá trị lịch sử, góp phần tạo ra những trang sử vẻ vang thời Trần Giá trị lịch sử của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần là bài học quý góp phần xây dựng giáo hội Phật giáo độc lập, thống nhất, mang tinh thần nhập thế trong các chính sách đối nội, đối ngoại của đất nước từ thời Trần đến hiện nay, đồng thời là điểm tựa tinh thần, góp phần đoàn kết cộng đồng, phát huy tinh thần yêu nước, truyền thống văn hóa cách mạng, đẩy mạnh phát triển kinh tế xã hội

Trong luận án, NCS trình bày giá trị lịch sử của Phật giáo Trúc Lâm thể hiện như sau: Phật giáo Trúc Lâm thời Trần tại Bắc Giang là một bộ phận của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần duy trì chuyển tải tư tưởng của Phật giáo Trúc Lâm, và là trụ sở trung ương giáo hội Trúc Lâm thời Trần, đồng thời góp phần xây dựng giáo hội Phật giáo Việt Nam độc lập, thống nhất mang tinh thần nhập thế qua những sự kiện, hiện tượng lịch sử chống giặc ngoại xâm, việc vận dụng tinh thần nhập thế vào đời sống xã hội

1.3.5 Phật giáo Trúc Lâm: do vua Trần Nhân Tông sáng lập trên cơ

sở tổng hợp ba thiền phái trước đó: Tì ni đa lưu chi, Vô Ngôn Thông, Thảo Đường, cũng là sự tổng hợp của pháp tu Thiền, pháp tu Tịnh, pháp tu Mật Dưới góc nhìn của một tôn giáo: Phật giáo Trúc Lâm là sự tổng hợp của Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian

Theo Nguyễn Lang, trong Việt Nam Phật giáo sử luận đã viết:

“Phật giáo Trúc Lâm là một nền Phật giáo độc lập, uy tín tinh thần của nó là uy tín tinh thần quốc gia Đại Việt Nó là xương sống của một nền văn hóa Việt Nam độc lập Nền Phật giáo này tuy có tiếp nhận những ảnh hưởng của Phật giáo Trung Hoa, Ấn Độ và Tây Tạng nhưng vẫn giữ cá tính đặc biệt của mình”[65, tr.482]

Trong luận án này NCS sử dụng cụm từ Phật giáo Trúc Lâm thay cho cụm từ Thiền phái Trúc Lâm của nhiều tác tác giả đi trước thường chỉ một chi phái Thiền Những tác giả đi trước có sử dụng cụm từ “Thiền phái Trúc Lâm”

ở tiêu đề các công trình, NCS khi trích dẫn trong luận án vẫn phải giữ cách gọi này theo nguyên văn của tác giả

1.3.6 Phật giáo Trúc Lâm thời Trần: là Phật giáo Trúc Lâm do vua Trần Nhân Tông sáng lập và được Nhị tổ Pháp Loa, Tam tổ Huyền Quang và các thiền sư kế thừa và phát triển ở thời Trần tạo nên một tông phái mang bản sắc riêng của dân tộc Việt Nam, với phương thức tu Thiền - giáo song hành,

tư tưởng “Phật tại tâm”, tinh thần nhập thế tích cực, gắn đạo với đời

1.3.7 Tây Yên Tử: là địa phận nằm ở phía Tây dãy núi Yên Tử, trải dài qua 4 huyện: Sơn Động, Lục Ngạn, Lục Nam và Yên Dũng của tỉnh Bắc Giang

1.3.8 Cơ sở thờ tự của Phật giáo Trúc Lâm ở Bắc Giang: bao gồm các ngôi chùa cổ có nguồn gốc từ thời Lý-Trần ở phía Tây Yên Tử tỉnh Bắc Giang do các thiền sư của Phật giáo Trúc Lâm trùng tu, xây dựng, là nơi diễn

ra các hoạt động của Phật giáo Trúc Lâm và các ngôi chùa, thiền viện đã được trùng tu, xây dựng mới ở các giai đoạn về sau tại Bắc Giang có các hoạt động

tu tập theo Phật giáo Trúc Lâm

1.3.9 Tăng, ni và Phật tử Phật giáo Trúc Lâm ở Bắc Giang: bao gồm những tu sĩ Phật giáo đã xuất gia và Phật tử tại gia đang tu tập tại các cơ

sở thờ tự của Phật giáo Trúc Lâm ở Bắc Giang

Theo khảo sát của NCS tại các cơ sở thờ tự của Phật giáo Trúc Lâm ở Bắc Giang, qua quá trình phỏng vấn thì những tăng, ni và Phật tử tu tập tại các cơ cở này đều cho rằng chính bản thân họ theo Phật giáo Trúc Lâm Vì vậy nội hàm khái niệm “Tăng, ni và Phật tử Phật giáo Trúc Lâm ở Bắc Giang” trong luận án có thể được hiểu là những đối tượng này, còn việc họ có giữ được nét đặc trưng của Phật giáo Trúc Lâm hoặc có tu tập thường xuyên theo Phật giáo Trúc Lâm nữa hay không, đây là vấn đề sẽ được khảo sát, đánh giá trong luận án

1.3.10 Lễ hội của Phật giáo Trúc Lâm ở Bắc Giang: là các lễ hội được tổ chức tại các cơ sở thờ tự của Phật giáo Trúc Lâm ở Bắc Giang, có thể

do nhà chùa tự tổ chức hoặc phối hợp với chính quyền địa phương tổ chức theo đúng ngày lễ truyền thống hằng năm

Một số đặc trưng nổi bật của Lễ hội Phật giáo Trúc Lâm ở Bắc Giang:

- Thường được tổ chức tại các cơ sở thờ tự gắn liền với lịch sử hình thành, phát triển của Phật giáo Trúc Lâm và ba vị Tam tổ Trúc Lâm

- Có lễ rước tượng Tam tổ Trúc Lâm

- Có lễ cầu quốc thái dân an

- Có các hoạt động ôn lại lịch sử về con đường hoằng dương phật pháp của vua Trần Nhân Tông

1.4 KHÁI QUÁT ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU

Tỉnh Bắc Giang thời tiền sử, sơ sử là vùng đất cổ, nằm ở phía Đông Bắc Việt Nam Tuy chưa tìm được di cốt con người cổ đại ở đây, nhưng khá nhiều công cụ đá do con người chế tác đã được tìm thấy ở tỉnh Bắc Giang Những công cụ này nằm rải rác ở nhiều nơi như Bo Non - Bố Hạ (Yên Thế), Mai Sưu (Lục Nam), Chũ (Lục Ngạn), Khe Táu (Sơn Động) Qua các đợt khảo cổ học tại khu vực Chũ huyện Lục Ngạn, phát hiện hơn 20 hòn đá cuội

có vết gia công, ghè đẽo của con người trên phía Đông của đồi Non Trúc Ngoài ra ở cầu Cát, Minh Khai, hàng chục công cụ đá có dấu vết chế tác cũng được phát hiện Tại huyện Sơn Động, đã phát hiện thêm hai địa điểm có chứa công cụ đá đó là Khe Táu, xã Yên Định 12 hiện vật, thị trấn An Châu 4 hiện vật Đây là bộ sưu tập đá được coi là công cụ đá đầu tiên được tìm thấy và phát hiện trên đất Bắc Giang Tất cả các công cụ này đều được chế tác từ một chất liệu đá cuội, có sẵn tại các triền sông thuộc lưu vực sông Thương và sông Lục Nam Tuy không tìm thấy tầng văn hóa, nhưng có thể khẳng định chắc chắn rằng đây là những công cụ của con người thời cổ đại để lại, có loại hình

và kỹ thuật khá điển hình của công cụ thời kỳ đá cũ, tương đương và cùng tính chất với văn hóa Sơn Vi

Về quy hoạch kinh tế trước đây Bắc Giang nằm trong vùng trung du và miền núi phía Bắc, từ năm 2012 là tỉnh nằm trong quy hoạch vùng Thủ đô Hà