Tieu luan chính trị học, những quan điểm cơ bản của đảng cộng sản việt nam về thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ từ đại hội VI (1986) đến đại hội XI (2011)

MỞ ĐẦU Là một đảng cách mạng lấy chủ nghĩa Mác – Lênin làm nền tảng tư tưởng, từ ngày thành lập đến nay, Đảng Công sản Việt Nam luôn lấy tập trung dân chủ làm nguyên tắc tổ chức cơ bản của Đảng. Nguyên tắc tập trung dân chủ chỉ đạo toàn bộ hoạt động xây dựng tổ chức và hoạt động của Đảng ta. Tập trung dân chủ là nguyên tắc cơ bản của một Đảng Mác – Lênin chân chính, xuất phát từ tính chất, chức năng, vai trò, trách nhiệm của Đảng, phản ánh đặc điểm và bản chất của giai cấp công nhân hiện đại. Nguyên tắc ấy do Lênin đề ra từ đầu thế kỷ XX. Thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ là điều kiện đảm bảo phát huy sáng kiến và tính tích cực sáng tạo của mọi tổ chức Đảng; mọi đảng viên; đồng thời đảm bảo thống nhất ý chí, thống nhất hành động của toàn Đảng. Hồ Chí Minh – lãnh tụ của Đảng Cộng sản Việt Nam – coi nguyên tắc tập trung dân chủ (có lúc Hồ Chí Minh gọi là chế độ dân chủ tập trung) là nguyên tắc rất quan trọng trong xây dựng Đảng Cộng sản Việt Nam. Hồ Chí Minh coi tập trung và dân chủ phải luôn luôn đi đôi với nhau; dân chủ phải đi đến tập trung và tập trung trên cơ sở dân chủ. Gần đây nhất, trong Điều lệ Đảng Cộng sản Việt Nam được thông qua tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI năm 2011, nêu rõ: “Đảng Cộng sản Việt Nam tổ chức theo nguyên tắc tập trung dân chủ”, đồng thời xác định 6 nội dung cụ thể không những về “tổ chức” mà chủ yếu là về “hoạt động” hoặc “sinh hoạt” của Đảng. Đã từ lâu, bọn đế quốc và phản động các loại liên tục tấn công vào sự lãnh đạo của Đảng cộng sản, tìm mọi cách đánh vào nguyên tắc tập trung dân chủ nhằm phá vở sự đoàn kết thống nhất của Đảng, làm tan rã hoặc phân liệt Đảng về mặt tổ chức. Đặc biệt trong thời gian gần đây, có một số người cũng muốn đặt lại vấn đề, phê phán, lên án nguyên tắc tập trung dân chủ, thậm chí có người đòi xóa bỏ nguyên tắc này. Bởi vì, theo họ nguyên tắc tập trung dân chủ đến nay đã lỗi thời, nó chỉ thích hợp với hoạt động của các Đảng chưa giành được chính quyền, còn hoạt động bí mật, hoặc lãnh đạo chiến tranh. Họ sợ thực hiện tập trung dân chủ sẽ dẫn đến độc đoán, độc quyền trong Đảng và trong xã hội sẽ không có dân chủ, không có nhân đạo. Tìm hiểu quan điểm của Đảng ta trong quá trình nhận thức về các nguyên tắc tổ chức của Đảng, đặc biệt là nguyên tắc tập trung dân chủ là vấn đề rất quan trọng và thiết thực đối với mọi cán bộ, đảng viên của Đảng, đặc biệt là đối với những người đã và đang làm công tác Đảng. Trong phạm vi và khả năng của mình, tôi chọn nội dung: Những quan điểm cơ bản của Đảng Cộng sản Việt Nam về thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ từ Đại hội VI (1986) đến Đại hội XI (2011)” làm tiểu luận kết thúc học phần Đảng cầm quyền và nâng cao năng lực cầm quyền của Đảng Công sản Việt Nam hiện nay.

MỞ ĐẦU

Là một đảng cách mạng lấy chủ nghĩa Mác – Lênin làm nền tảng tư tưởng,

từ ngày thành lập đến nay, Đảng Công sản Việt Nam luôn lấy tập trung dân chủlàm nguyên tắc tổ chức cơ bản của Đảng Nguyên tắc tập trung dân chủ chỉ đạotoàn bộ hoạt động xây dựng tổ chức và hoạt động của Đảng ta

Tập trung dân chủ là nguyên tắc cơ bản của một Đảng Mác – Lênin chânchính, xuất phát từ tính chất, chức năng, vai trò, trách nhiệm của Đảng, phản ánhđặc điểm và bản chất của giai cấp công nhân hiện đại Nguyên tắc ấy do Lênin đề

ra từ đầu thế kỷ XX Thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ là điều kiện đảmbảo phát huy sáng kiến và tính tích cực sáng tạo của mọi tổ chức Đảng; mọi đảngviên; đồng thời đảm bảo thống nhất ý chí, thống nhất hành động của toàn Đảng

Hồ Chí Minh – lãnh tụ của Đảng Cộng sản Việt Nam – coi nguyên tắc tậptrung dân chủ (có lúc Hồ Chí Minh gọi là chế độ dân chủ tập trung) là nguyên tắcrất quan trọng trong xây dựng Đảng Cộng sản Việt Nam Hồ Chí Minh coi tậptrung và dân chủ phải luôn luôn đi đôi với nhau; dân chủ phải đi đến tập trung vàtập trung trên cơ sở dân chủ Gần đây nhất, trong Điều lệ Đảng Cộng sản ViệtNam được thông qua tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI năm 2011, nêu rõ:

“Đảng Cộng sản Việt Nam tổ chức theo nguyên tắc tập trung dân chủ”, đồng thờixác định 6 nội dung cụ thể không những về “tổ chức” mà chủ yếu là về “hoạtđộng” hoặc “sinh hoạt” của Đảng

Đã từ lâu, bọn đế quốc và phản động các loại liên tục tấn công vào sự lãnhđạo của Đảng cộng sản, tìm mọi cách đánh vào nguyên tắc tập trung dân chủnhằm phá vở sự đoàn kết thống nhất của Đảng, làm tan rã hoặc phân liệt Đảng vềmặt tổ chức Đặc biệt trong thời gian gần đây, có một số người cũng muốn đặt lạivấn đề, phê phán, lên án nguyên tắc tập trung dân chủ, thậm chí có người đòi xóa

bỏ nguyên tắc này Bởi vì, theo họ nguyên tắc tập trung dân chủ đến nay đã lỗithời, nó chỉ thích hợp với hoạt động của các Đảng chưa giành được chính quyền,còn hoạt động bí mật, hoặc lãnh đạo chiến tranh Họ sợ thực hiện tập trung dân

chủ sẽ dẫn đến độc đoán, độc quyền trong Đảng và trong xã hội sẽ không có dânchủ, không có nhân đạo.

Tìm hiểu quan điểm của Đảng ta trong quá trình nhận thức về các nguyêntắc tổ chức của Đảng, đặc biệt là nguyên tắc tập trung dân chủ là vấn đề rất quantrọng và thiết thực đối với mọi cán bộ, đảng viên của Đảng, đặc biệt là đối vớinhững người đã và đang làm công tác Đảng Trong phạm vi và khả năng của

mình, tôi chọn nội dung: Những quan điểm cơ bản của Đảng Cộng sản Việt Nam về thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ từ Đại hội VI (1986) đến Đại hội XI (2011)” làm tiểu luận kết thúc học phần Đảng cầm quyền và nâng cao

năng lực cầm quyền của Đảng Công sản Việt Nam hiện nay

2

NỘI DUNG

I KHÁI QUÁT VỀ NGUYÊN TẮC TẬP TRUNG DÂN CHỦ

1 Khái quát quá trình hình thành nguyên tắc tập trung dân chủ

- Giai đoạn Mác - Ăngghen:

+ Từ tổ chức Cộng sản đầu tiên trên thế giới là Liên đoàn những ngườiCộng sản (6/1847) Nhưng Mác - Ăngghen chưa sử dụng thuật ngữ nguyên tắctập trung dân chủ Tên Đảng của giai cấp công nhân cũng chưa phải là ĐảngCộng sản

Tên Đảng Cộng sản chỉ có từ năm 1919 với sự ra đời của Quốc tế Cộngsản với yêu cầu một Đảng muốn gia nhập Quốc tế Cộng sản ngoài các điều kiệnkhác phải có tên Đảng là Đảng Cộng sản + tên nước

Vấn đề là:

+ Dân chủ trong Đảng là mọi người được cùng nhau bàn bạc, thảo luận,

quyết định mọi vấn đề của Đảng Tư tưởng của Liên đoàn về vấn đề dân chủđược thể hiện rõ trong khẩu hiệu: “Mọi người đều là anh em” Mặc dù khẩu hiệunày là có tính cải lương và mơ hồ chưa phân rõ kẻ thù của giai cấp công nhânnhưng đã toát lên tinh thần tương thân, tương ái và dân chủ

+ Tập trung:

- Đảng được tổ chức theo 4 cấp: Chi bộ – Khu bộ – Tổng khu bộ Trungương (Đại hội Đảng – Ban chấp hành)

- Cấp dưới phục tùng cấp trên

- Đảng viên chịu sự quản lý của Chi bộ

2 Quá trình sử dụng thuật ngữ tập trung dân chủ ở Việt Nam

Thuật ngữ “Tập trung dân chủ” được Hồ Chí Minh sử dụng trong tác phẩm

“Đường Kách mệnh” xuất bản năm 1927 In lần đầu tiên tại Quảng Châu (TrungQuốc), năm 1927: “Từ tiểu tổ đến đại hội đều theo cách dân chủ tập trung Nghĩa

là có việc gì thì ai cũng được bàn, cũng phải bàn Khi bàn rồi thì bỏ thăm, ý kiến

nào nhiều người theo hơn thì được ấy là dân chủ Đã bỏ thăm rồi, thì giao chohội uỷ viên làm, khi ấy thì tất cả hội viên phải theo mệnh lịnh hội ấy ấy là tậptrung Ai không nghe lời thì uỷ viên hội có quyền phạt”1

- Năm 1929: Thuật ngữ được nêu rõ trong Điều lệ của Hội Việt Nam Cáchmạng thanh niên; An Nam Cộng sản đảng và Đông Dương Cộng sản đảng;

- Trong hội nghị thành lập đảng, Điều lệ vắn tắt lại không nêu nguyên tắcnày

- 10/1930: Điều lệ của Đảng Cộng sản Đông dương nêu rõ nguyên tắc này

Trong tác phẩm “Thường thức chính trị” viết năm 1953 với bút danh ĐX.Nhà xuất bản Sự thật xuất bản lần đầu năm 1954, Bác nêu rõ:

2 Chế độ dân chủ tập trung của đảng

Tổ chức gốc rễ của Đảng là chi bộ Chi bộ do chi uỷ lãnh đạo; các đảng

viên chịu sự lãnh đạo của chi uỷ Trên chi uỷ thì có huyện uỷ, tỉnh uỷ, khu uỷ lênđến Trung ương Toμn thể đảng viên, toàn thể các cấp, tổ chức thống nhất lạin thể đảng viên, toàn thể các cấp, tổ chức thống nhất lại

theo một nguyên tắc nhất định Nguyên tắc ấy tức là dân chủ tập trung Nghĩa là:

A- Tập trung trên nền tảng dân chủ.

1 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, t.2, tr.306.

4

Cơ quan lãnh đạo của Đảng có uy tín và quyền lực chân chính Nhữngphương châm, chính sách, nghị quyết của Đảng, mọi đảng viên nhất định phải

chấp hành Kỷ luật của Đảng, mọi đảng viên phải tuân theo Thế là tập trung.

Nhưngtập trung ấy không phải là cá nhân chuyên chính; nó là xây dựng trên nền

tảng dân chủ.

Nghĩa là:

1- Các cơ quan lãnh đạo đều do quần chúng đảng viên bầu cử lên.

2- Phương châm, chính sách, nghị quyết của Đảng đều do quần chúng

đảng viên tập trung kinh nghiệm và ý kiến lại mà thành Rồi lại do các cuộc hộinghị của Đảng thảo luận giải quyết, chứ không ai được tự ý độc đoán

3 Quyền lực của cơ quan lãnh đạo là do quần chúng đảng viên giao phó

cho, chứ không phải tự ai tranh giành được Vì vậy, người lãnh đạo phải gần gũi

và học hỏi quần chúng đảng viên, nghe ngóng ý kiến của họ Nếu lên mặt vớiquần chúng, lạm dụng quyền lực - thế là sai lầm

4 Trật tự của Đảng là: cá nhân phải phục tùng tổ chức; số ít phải phục

tùng số nhiều; cấp dưới phải phục tùng cấp trên; các địa phương phải phục tùngTrung ương

B Dân chủ dưới sự chỉ đạo tập trung.

ở trong Đảng, mọi đảng viên có quyền nêu ý kiến, đặt đề nghị, tham giagiải quyết vấn đề Nhưngquyết không được trái sự lãnh đạo tập trung của Đảng,trái nghị quyết và trái kỷ luật của Đảng Quyết chống: không xét thời gian, địađiểm, điều kiện mà nói lung tung; tự do hμn thể đảng viên, toàn thể các cấp, tổ chức thống nhất lạinh động; dân chủ quá trớn

1- Chỉ có cơ quan lãnh đạo có quyền khai các cuộc hội nghị.

2- Tất cả các nghị quyết của Đảng phải do cơ quan lãnh đạo chuẩn bị kỹ cμn thể đảng viên, toàn thể các cấp, tổ chức thống nhất lạing, rồi giao cho các cấp thảo luận Không được làm qua loa, sơ sài,

3- Khi bầu cử các cơ quan lãnh đạo trong Đảng, phải xem xét rất kỹ lưỡng

để lập danh sách những đảng viên ứng cử

4- Toàn thể đảng viên phải theo đúng Đảng chương thống nhất, kỷ luật

thống nhất của Đảng Toàn thể đảng viên phải theo sự lãnh đạo thống nhất của

Trung ương

Nói tóm lại: Để làm cho Đảng mạnh, thì phải mở rộng dân chủ (thật thà tự phê bình và phê bình), thực hành lãnh đạo tập trung, nâng cao tính tổ chức và

tính kỷ luật

Đảng Lao động Việt Nam

Để làm tròn nhiệm vụ lãnh đạo nhân dân kháng chiến và kiến quốc, Đảngphải thật mạnh mẽ, trong sạch, sáng suốt, thống nhất Nền tảng tổ chức của Đảngtóm tắt gồm 6 điều:

1) Đảng là bộ đội tiền tiến của nhân dân lao động (công nhân, nông dân vàlao động trí óc)

2) Mỗi đảng viên nhất định phải phụ trách một công tác của Đảng Toàn

thể đảng viên phải giữ vững kỷ luật của Đảng, phải phục tùng sự lãnh đạo và

chấp hμn thể đảng viên, toàn thể các cấp, tổ chức thống nhất lạinh những nghị quyết của Đảng

3) Đảng phải lãnh đạo tất cả những tổ chức khác của nhân dân lao động.4) Đảng phải liên lạc thật chặt chẽ với quần chúng

5) Đảng tổ chức theo nguyên tắc dân chủ tập trung Nghĩa là: có đảng

chương thống nhất, kỷ luật thống nhất, cơ quan lãnh đạo thống nhất Cá nhânphải phục tùng đoμn thể đảng viên, toàn thể các cấp, tổ chức thống nhất lạin thể, số ít phải phục tùng số nhiều, cấp dưới phải phục tùngcấp trên, địa phương phải phục tùng Trung ương

6) Trong Đảng, bất kỳ cấp trên hoặc cấp dưới, đảng viên cũ hoặc đảng viên

mới, đều nhất định phải giữ kỷ luật của giai cấp vô sản Chủ nghĩa của Đảng là

chủ nghĩa Mác - Lênin, mỗi đảng viên đều phải nghiên cứu Mỗi đảng viên phảithật thà tự phê bình và phê bình để tiến bộ mãi Đảng viên phải toàn tâm toàn lựcphụng sự lợi ích của nhân dân, phải làm gương mẫu trong mọi công tác khángchiến và kiến quốc”2

2 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, t.7, tr.229 - 230

6

II SỰ PHÁT TRIỂN NHẬN THỨC CỦA ĐẢNG TA VỀ NGUYÊN TẮC TẬP TRUNG DÂN CHỦ TỪ ĐẠI HỘI VI ĐẾN ĐẠI HỘI XI

Đảng cộng sản Việt Nam từ khi ra đời cho đến nay vẫn kiên trì giữ vữngnguyên tắc tập trung dân chủ trong tổ chức và sinh hoạt Đảng, bảo đảm cho Đảngđược xây dựng vững mạnh về chính trị, tư tưởng và tổ chức, thống nhất ý chí vàhành động, thực hiện thành công đường lối chính trị cách mạng do Đảng đề raqua các thời kỳ Nguyên tắc tập trung dân chủ chỉ có thể thực hiện đúng đắn trên

cơ sở toàn Đảng phải thống nhất nhận thức và thi hành nhất quán về mối quan hệbiện chứng giữa hai mặt tập trung và dân chủ: dân chủ rộng rãi là cơ sở của sựtập trung đúng đắn; sự lãnh đạo tập trung đúng đắn bảo đảm cho quyền dân chủtrong Đảng được phát huy; dân chủ phải đi đôi với kỷ luật, kỷ cương nghiêm túc;thường xuyên đấu tranh để khắc phục tệ quan liêu, xa dân, dân chủ cực đoan, dânchủ hình thức

Có thể khẳng định rằng, đa số đảng viên hiện nay đều đọc thuộc các nguyêntắc tập trung dân chủ: Tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách; tự phê bình và phêbình của Đảng Tuy nhiên, hiểu rõ và thực hiện đúng các nguyên tắc đó, chắcchắn trong cán bộ, đảng viên chúng ta còn có lúc, có nơi hiểu chưa đúng và làmcũng không trúng

Về nguyên tắc tập trung dân chủ của Đảng ta qua các kỳ đại hội, tuy hìnhthức diễn đạt có sự khác nhau, song đều thể hiện rõ: Đảng là đội tiên phong củagiai cấp công nhân, đồng thời là đội tiên phong của nhân dân lao động và của dântộc Việt Nam; đại biểu trung thành lợi ích của giai cấp công nhân, của nhân dânlao động và của dân tộc

Thực tiễn lịch sử nước ta đã chứng minh rõ: lợi ích của giai cấp công nhânViện Nam thống nhất với lợi ích dân tộc Việt Nam; bản chất giai cấp công nhânkhông loại trừ, đối lập với tinh thần dân tộc mà nó hòa quyện với tính dân tộc.Trong bản chất giai cấp côn nhân đã bao hàm tính dân tộc và khi nói tính dân tộc

đã bao hàm tính giai cấp công nhân

Sự lãnh dđạo của Đảng được thể hiện trên tất cả các mặt chính trị, tư tưởng

và tổ chức, tức là bản chất đó thẩm thấu sâu trong nền tảng tư tưởng, đường lốichính trị, nguyên tắc tổ chức và mọi hoạt động của Đảng ta Trong cách mạngdân tộc dân chủ, Đảng đã xây dựng được đường lối chính trị đúng đắn, phản ánh

rõ sự kiên định về chiến lược, sự khôn khéo, mềm dẻo về chính sách, sáng tạo,linh hoạt về phương pháp cách mạng Vấn đề giữ vững tập trung dân chủ củaĐảng trong thời kỳ này đã có những thay đổi mang tính cách mạng Giai đoạnkhó khăn nhất chính là thời kỳ Đảng phải rút vào hoạt động bí mật (cuối năm

1945 đến đầu năm 1951) Tuy nhiên “dù là bí mật, Đảng vẫn lãnh đạo chínhquyền và nhân dân”3

1 Nhận thức của Đảng ta về nguyên tắc tập trung dân chủ tại Đại hội lần thứ VI

Ngay Đại hội VI (12/1986), Đảng ta nhận định rõ những sai lầm, khuyếtđiểm trong quá trình lãnh đạo xây dựng và bảo vệ đất nước, Đảng đã nghiêmkhắc tự phê bình, nhận rõ trách nhiệm và dũng cảm đề ra đường lối đổi mới toàndiện để sửa chữa các sai lầm, đưa cách mạng bước sang tư duy mới, cách thứcmới Sự đoạn tuyệt với tư duy cũ của Đại hội VI chính là hành động mạnh mẽ đểgiữa vững và tăng cường nguyên tắc tập trung dân chủ của Đảng, giúp Đảng nhậnthức đúng đắn hơn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ởnước ta để giữ vững mục tiêu chủ nghĩa xã hội

Với quyết định mới, Đại hội VI đã yêu cầu toàn Đảng phải đổi mới tư duy,nâng cao phẩm chất cách mạng của cán bộ, đảng viên và nhân dân; đổi mới độingũ cán bộ, kiện toàn các cơ quan lãnh đạo và quản lý; đổi mới phong cách làmviệc, mở rộng dân chủ, khuyến khích năng động, sáng tạo trên cơ sở nguyên tắc,đường lối của Đảng; nâng cao chất lượng đảng viên Đại hội chủ trương mở cuộcvận động làm trong sách Đảng, nâng cao sức chiến đấu của tổ chức cơ sở Đảng,tăng cường đoàn kết, nhất trí trong Đảng

3 Đảng Cộng sản Việt Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, T.12, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001, tr.22.

8

Thực hiện Nghị quyết Đại hội VI, ngày 12 tháng 9 năm 1987, Bộ chính trị raNghị quyết về cuộc vận động làm trong sạch và nâng cao sức chiến đấu của tổchức Đảng và bộ máy của Nhà nước, làm lành mạnh các quan hệ xã hội.

Ngày 21 tháng 9 năm 1987, Ban Bí thư ra chỉ thị về tăng cường lãnh đạo báochí trong cuộc đấu tranh chống tiêu cực, uốn nắn những lệch lạc của báo chí, địnhhướng cho báo chí chống tiêu cực

Từ ngày 14 đến 20 tháng 6 năm 1988, Ban chấp hành Trung ương khóa VI

đạ họp hội nghị lần thứ năm, quyết định một số vấn đề cấp bách về xây dựngĐảng, bảo đảm thực hiện Nghị quyết Đại hội VI của Đảng Hội nghị đã ra Nghịquyết chuyên đề xây dựng Đảng, trong đó nhấn mạnh những nhiệm vụ cấp bách

về xây dựng Đảng cần phải tiến hành là phát huy bản chất và truyền thống cáchmạng tốt đẹp của Đảng; đổi mới tư duy, đổi mới phong cách lãnh đạo và phươngpháp công tác; mở rộng dân chủ đi đôi với tăng cường kỷ luật trong Đảng, tăngcương mối quan hệ giữa Đảng với giai cấp công nhân và nhân dân lao động Đây

là một Nghị quyết quan trọng đã định kịp thời cho công tác Xây dựng Đảng trongnhững năm đầu đổi mới, góp phần giữ vững và tăng cường việc thực hiện nguyêntắc tập trung dân chủ của Đảng

Ngày 20 đến ngày 29 tháng 3 năm 1989, Ban chấp hành Trung ương khóa

VI đã họp hội nghị lần thứ sáu để kiểm điểm 2 năm thực hiện Nghị quyết Đại hội

VI Hội nghị đã đề ra những quan điểm và phương hướng chỉ đạo công cuộc đổimới với những nguyên tắc cơ bản về đổi mới như sau:

Một là, đổi mới không phải là thay đổi mục tiêu xã hội chủ nghĩa mà là làm

cho mục tiêu ấy được thực hiện tốt hơn bằng quan niệm đúng đắn, hình thức,biện pháp và bước đi thích hợp;

Hai là, đổi mới không phải là xa rời chủ nghĩa Mác-Lênin mà là vận dụng

sáng tạo học thuyết Mác-Lênin

Từ ngày 15 đến ngày 24 tháng 8 năm 1989, Hội nghị lần thứ bảy ban chấphành Trung ương khóa VI đã họp và ra nghị quyết về một số vấn đề cấp bách vềcông tác tư tưởng trước tình hình trong nước và quốc tế hiện nay

Ngày 12 đến ngày 27 tháng 3 năm 1990, Hội nghị lần thứ tám Ban chấphành Trung Ương khóa VI đã thông qua nghị quyết quan trọng về tình hình cácnước xã hội chủ nghĩa, sự phá hoại của chủ nghĩa đế quốc và nhiệm vụ cấp báchcủa Đảng ta (nghị quyết 8 A) và nghị quyết về đổi mới công tác quần chúng củaĐảng, tăng cường mối quan hệ giữa Đảng và nhân dân (nghị quyết 8 B).

2 Nhận thức của Đảng ta về nguyên tắc tập trung dân chủ tại Đại hội lần thứ VII

Đại hội VII của Đảng (6-1991), Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳquá độ lên chủ nghĩa xã hội được xác định rõ quan niệm của Đảng ta về chủnghĩa xã hội mà nhân dân ta xây dựng Chế độ đó mang những đặc trưng: donhân dân lao động làm chủ, có một nền khinh tế phát triển cao dựa trên lực lượngsản xuất hiện đại và chế độ công hữu về các tư liệu sản xuất chủ yếu, có nền vănhóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc

Đại hội VII được tiến hành theo phương châm “trí tuệ, đổi mới, dân chủ, kỷcương, đoàn kết” đánh dấu một bước trưởng thành mới của Đảng ta

Trong Cương lĩnh và Điều lệ Đảng do Đại hội VII thông qua (tháng 6 năm1991) tiếp tục khẳng định “Đảng cộng sản Việt Nam là đội tiên phong của giaicấp công nhân Việt Nam, đại biểu trung thành lợi ích của giai cấp công nhân,nhân dân lao động và của cả dân tộc Đảng lấy chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng

Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động, lấy tập trungdân chủ làm nguyên tắc tổ chức cơ bản”4 Sự khẳng định đó vừa nói rõ được bảnchất của giai cấp, nguyên tắc tổ chức cơ bản của Đảng vừa nêu lên ý nghĩa đạibiểu cho lợi ích của nhân dân lao động và của dân tộc

Có thể thấy rằng, việc thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ được Đảng taduy trì và có bước chuyển mạnh mẽ, tác động tốt đến việc thực hiện tập trung dânchủ trong tổ chức và hoạt động của bộ máy Nhà nước, phù hợp với những biếnđổi trong cơ cấu kinh tế, dân chủ hóa đời sống xã hội, kể cả khi có sự thay đổitrong cơ cấu tổ chức của Đảng và các cơ quan Nhà nước

4 Đảng cộng sản Việt Nam: Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, Nxb Sự thật, Hà nội, 1991, tr.21

10

Hội nghị lần thứ ba Ban chấp hành Trung ương khóa VII (từ ngày 8 đếnngày 29 tháng 6 năm 1992) ra Nghị quyết về một số nhiệm vụ đổi mới và chỉ đốiĐảng, xác định 4 nhiệm vụ quan trọng: tăng cường xây dựng Đảng về chính trị,

tư tưởng, chỉnh đốn Đảng về tổ chức, tạo bước chuyển quan trọng về công táccán bộ, đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng

Nghị quyết số 01 NQ/TW ngày 28 tháng 3 năm 1992 về công tác lý luậntrong giai đoạn hiện nay

Nghị quyết số 04, ngày 12 tháng 9 năm 1993 về đổi mới và tăng cường côngtác vận động phụ nữ trong tình hình mới; Nghị quyết 07 ngày 17 tháng 11 năm

1993 về đại đoàn kết dân tộc và tăng cường Mặt trận dân tộc thống nhất

Tại hội nghị lần thứ tám Ban chấp hành Tung ương đã ủy nhiệm Bộ chính trị

ra nghị quyết về một số định hướng lớn trong công tác tư tưởng hiện nay nhằmtăng cường sự nhất trí tư tưởng trong Đảng

3 Nhận thức của Đảng ta về nguyên tắc tập trung dân chủ tại Đại hội lần thứ VIII

Đại hội VIII của Đảng (Tháng 6 năm 1996), qua 10 năm thực hiện, công tác

xây dựng Đảng đã gặt hái nhiều thành công Trong đó có việc thực hiện công táctập trung dân chủ, Đảng khẳng định: “giữ vững nguyên tắc tập trung dân chủ, tậpthể lãnh đạo, cá nhân phụ trách Có tiến bộ về việc thực hiện dân chủ trong Đảng

và lãnh đạo thực hiện dân chủ trong xã hội, phát huy trí tuệ của tập thể, sức mạnhtổng hợp của khối đại đoàn kết toàn dân”5 Bên cạnh đó, Đại hội cũng nhấn mạnhnhững nội dung cơ bản để giữ vững nguyên tắc tập trung dân chủ Đại hộinghiêm túc chỉ rõ: “Một số cán bộ và cấp ủy chưa tôn trọng và thực hiện đúngnguyên tắc tập trung dân chủ; bệnh quan liêu, độc đoán, cục bộ, địa phương, kèncựa, địa vị, cá nhân chủ nghĩa rất nặng”6

Trong tình hình hiện nay, điều cực kỳ quan trọng là phải trung thành vớimục tiêu lý tưởng của giai cấp công nhân và lợi ích tối cao của toàn dân tộc; kiên

5Đảng cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu Toàn quốc lần thứ VIII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà nội,

1996, tr 136.

6Đảng cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu Toàn quốc lần thứ VIII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà nội,

1996, tr 138.

trì vận dụng nguyên tắc tập trung dân chủ, xây dựng một đội ngũ cán bộ, trướchết là đội ngũ cán bộ chủ chốt các cấp, thực hiện kiên định, vững vàng, tiêu biểucho đường lối chính trị, phẩm chất, trí tuệ và bản lĩnh của giai cấp công nhân vàdân tộc Việt Nam.

Báo cáo chính trị của Ban chấp hành Trung ương khóa VII tại Đại hội VIIIcủa Đảng đã chỉ rõ: “Mọi cán bộ, đảng viên, trước hết là cán bộ lãnh đạo chủchốt, phải có kế hoạch thường xuyên học tập nâng cao trình độ lý luận chính trị,kiến thức và năng lực hoạt động thực tiễn,… Uốn nắn những hình thức lệch lạc,quan điểm mơ hồ, những biểu hiện dao động về tư tưởng, suy giảm niềm tin vàochủ nghĩa xã hội và sự lãnh đạo của Đảng Phê phán và bác bỏ những quan điểmsai trái, thù địch”7

Hội nghị Trung ương năm (khóa VIII) khẳng định phải nâng cao phẩm chất,đạo đức, coi đây là nét đẹp văn hóa trong Đảng; đặc biệt là Hội nghị Trung ương

6 (lần 2) khóa VIII đã quyết định mở cuộc vận động xây dựng chỉnh đốn Đảngtheo Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, tiến hành trong hai năm 1999-2001,nhằm đẩy mạnh đấu tranh chống tham nhũng, tiêu cực

4 Nhận thức của Đảng ta về nguyên tắc tập trung dân chủ tại Đại hội lần thứ IX

Đại hội IX (4/2001), Đại hội xác định mục tiêu chung của cách mạng nước

ta trong giai đoạn hiện nay là “ độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, dângiàu nước mạnh, xã hội công bằng dân chủ, văn minh”; Đại hội đánh giá sâu sắchơn, đầy đủ hơn, toàn diện hơn về vị trí, vai trò và nội dung tư tưởng Hồ ChíMinh Các Hội nghị của Trung ương khóa IX cụ thể hóa và phát triển các quanđiểm về phát triển kinh tế nhiều thành phần;…đẩy nhanh công nghiệp hóa, hiệnđại hóa, tăng cường sức mạnh đại đoàn kết dân tộc, phát huy dân chủ, đổi mới hệthống chính trị Đặc biệt là Hội nghị Trung ương 4 (khóa IX) đã kiểm điểm việcthực hiện cuộc vận động và ra kết luận về tiếp tục thực hiện Nghị quyết Trungương 6 (lần 2), đẩy mạnh cuộc đấu tranh chống tham nhũng, tiêu cực Các Nghị

7Đảng cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu Toàn quốc lần thứ VIII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà nội,

1996, tr 140-141.

12

quyết của Đảng đã yêu cầu tất cả cán bộ, đảng viên dù ở cương vị công tác nàocũng phải không ngừng tự rèn luyện, từng bước vươn lên hoàn thiện bản thânmình, đáp ứng được yêu cầu của sự nghiệp cách mạng và sự mong đợi của nhândân.

5 Nhận thức của Đảng ta về nguyên tắc tập trung dân chủ tại Đại hội lần thứ X

Đến đại hội X (4/2006), trước những khó khăn thử thách và những biếnđộng bất lợi của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, trước sự chống phácủa các thế lực thù địch Đảng ta vẫn kiên định chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng của Đảng; kiên định mục tiêu độc lập dân tộc

và chủ nghĩa xã hội; kiên trì đổi mới; tiếp tục nâng cao năng lực lãnh đạo và sức

chiến đấu của Đảng; hai là, Đảng có bước phát triển mới về tư duy đã đề ra và

lãnh đạo thực hiện đường lối đổi mới đúng đắn, xác định phát triển kinh tế là

nhiệm vụ trọng tâm, xây dựng Đảng là nhiệm vụ then chốt; ba là, thực hiện dân

chủ trong Đảng và trong xã hội , phát huy quyền làm chủ của nhân dân, thực hiện

chính sách đại đoàn kết dân tộc; bốn là, thực hiện tự phê bình và phê bình, đẩy

mạnh đấu tranh với tệ quan liêu tham nhũng, lãng phí, tiêu cực

Qua các nhiệm kỳ Đại hội, trong văn kiện của Đảng thường dùng các kháiniệm:

Các nguyên tắc xây dựng Đảng

Các nguyên tắc tổ chức của Đảng

Các nguyên tắc tổ chức và sinh hoạt Đảng

Các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Đảng

Có khi cũng dùng khái niệm: chế độ hoặc quy luật, chẳn hạn như: Chế độtập trung dân chủ; quy luật tự phê bình và phê bình

Nguyên tắc tập trung dân chủ là nguyên tắc tổ chức cơ bản của Đảng Cộngsản Việt Nam, trong Điều lệ Đại hội X, ở Điều 9, nêu 6 “nội dung cơ bản” vềnguyên tắc tập trung dân chủ (từ trang 16 đến trang 19):