Tích hợp kiến thức lịch sử vào giảng dạy văn học trung đại việt nam qua tác phẩm chiếu cầu hiền của ngô thì nhậm

Nhìn lại thực tế dạy học tác phẩm văn học trung đại trong nhà trường phổ thông thì thấy rằng học sinh- người chủ động khám phá kiến thức có hiểu biết chưa nhiều về lịch sử phát sin

MỤC LỤC

2.3.1.Xây dựng hệ thống câu hỏi tích hợp kiến thức lịch sử vào phần

hướng dẫn chuẩn bị bài cho HS

5

2.3.2.Liên hệ kiến thích lịch sử để tạo hứng thú cho HS trong phần

giới thiệu bài học

6

2.3.3 Liên hệ kiến thức lịch sử thông qua những hình ảnh minh họa

trong phần đọc-hiểu

7

2.3.4 Liên hệ kiến thực lịch sử trong và ngoài chương trình SGK

lịch sử đã học để tạo sự liên kết với nội dung bài học

8

2.3.5.Liên hệ kiến thức lịch sử bằng trò chơi ô chữ trong phần củng

cố bài học

10

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài:

Môn Ngữ văn trong trường THPT không chỉ có vai trò cung cấp những tri thức văn học phong phú, đa dạng mà còn có ý nghĩa to lớn trong quá trình hình thành thái độ sống và nhân cách làm người cho học sinh Mỗi tác phẩm văn học là một lát cắt của cuộc sống, ở đó mỗi học sinh đều nhận thấy bóng dáng của hiện thực đời sống hằng ngày, đều nhận ra những chân lí giản đơn mà vô cùng

sâu sắc ở hiền gặp lành, ác giả ác báo,…Từ đó, các em biết hướng tới cái

chân-thiện - mĩ trước mỗi hành động của mình trong cuộc sống

Trên thực tế, môn Ngữ văn đang dần trở nên nhàm chán đối với học sinh Một phần do thái độ học tập của các em Nhưng một phần khác là do phương pháp truyền tải vấn đề của các thầy cô giáo trong nhà trường Từ đó, mỗi tiết học Ngữ văn gây tâm lí nặng nề cho các em trong từng giờ lên lớp Trong những năm gần đây, việc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo được cả xã hội quan tâm Theo tinh thần Nghị quyết 29 - NQ/TƯ về việc việc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo thì phương pháp dạy học văn cũng cần phải thay

đổi để theo kịp yêu cầu của thực tiễn Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Theo quan điểm chỉ đạo đổi mới giáo dục trung học

trên thì phát triển năng lực của người học được coi là mục tiêu quan trọng và

được cần được coi trọng Mặt khác, khái niệm năng lực ở đây được hiểu là sự kết nối tri thức, hiểu biết, khả năng và mong muốn của người học Dạy học theo hướng tích hợp, liên môn là một trong những vấn đề ưu tiên hiện nay Trong đó,

việc liên hệ kiến thức lịch sử vào việc đọc hiểu tác phẩm văn học cũng là biện pháp cần thiết, đáp ứng yêu cầu của quá trình đổi mới giáo dục, đặc biệt đối với

bộ môn Ngữ văn

Mỗi tác phẩm văn học luôn được ra đời trong những bối cảnh lịch sử xã hội

cụ thể Những yếu tố đó thẩm thấu, chắt lọc thông qua lăng kính của nhà văn để

đi vào tác phẩm Cho nên, không phải ngẫu nhiên mà muốn nghiên cứu một tác phẩm văn chương cụ thể chúng ta lại tìm đến bối cảnh mà nó ra đời Trong

phương pháp dạy học văn gọi đó là quan điểm tiếp cận lịch sử phát sinh hay là

sự vận động một cách thích hợp những hiểu biết ngoài văn bản để cắt nghĩa tác phẩm.

Bên cạnh đó, đặt trong giai đoạn đất nước như hiện nay, khi mà những giá trị sống của con người đều bị “lung lay” trong “cơn bão” của quá trình hội nhập, nhiệm vụ giáo dục học sinh qua môn Ngữ văn lại càng được quan tâm hơn bao giờ hết Đó có thể là giáo dục đạo đức, lối sống; giáo dục pháp luật; giáo dục chủ quyền quốc gia về biên giới, biển, đảo; giáo dục sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, bảo vệ môi trường, an toàn giao thông…và hơn thế nữa bồi dưỡng cho học sinh tình yêu đối với lịch sử dân tộc

Nhìn lại thực tế dạy học tác phẩm văn học trung đại trong nhà trường phổ thông thì thấy rằng học sinh- người chủ động khám phá kiến thức có hiểu biết chưa nhiều về lịch sử phát sinh của tác phẩm văn học trung đại hoặc ít nhiều chưa nhận thức một cách sâu sắc tầm quan trọng của nó đối với quá trình tìm hiểu, khám phá kiến thức mới Cộng thêm việc thiếu những hình ảnh trực quan

cũng như những thước phim tư liệu liên quan đến nội dung bài học đã là những nguyên nhân và là rào cản để cả người dạy và người học có thể hiểu sâu sắc giá trị nội dung và nghệ thuật của những tác phẩm văn học trung đại- những tác phẩm có khoảng cách khá xa với chúng ta về thời gian lịch sử

Do đó, tôi nhận thấy rằng cần phải có một số phương pháp dạy học văn học trung đại trong nhà trường phổ thông để bồi dưỡng sự đam mê và lòng yêu thích bộ môn Ngữ văn Từ những nhu cầu đổi mới giáo dục cấp thiết cùng thực

tế dạy học với những đòi hỏi khách quan và chủ quan ấy đã thôi thúc tôi thực

hiện đề tài: “Tích hợp kiến thức lịch sử vào giảng dạy văn học trung đại Việt Nam qua tác phẩm Chiếu cầu hiền của Ngô Thì Nhậm" Thông qua một tác

phẩm cụ thể để chúng ta hình thành hệ thống cách thức tiếp cận sâu hơn với các tác phẩm văn học trung đại Việt Nam hiện nay

Qua đề tài này, tôi muốn gửi đến một phương pháp đổi mới hình thức dạy học truyền thống đó là tích hợp kiến thức lịch sử vào một tác phẩm văn học Ngữ văn

1.2 Mục đích nghiên cứu

Thực hiện đề tài này tôi mong góp phần kinh nghiệm nhỏ bé vào việc dạy

học tác phẩm "Chiếu cầu hiền" của Ngô Thì Nhậm nói riêng và các tác phẩm văn

học trung đại ở nhà trường phổ thông nói chung một cách có hiệu quả

Mặt khác có thể cùng đồng nghiệp rút ra một số kinh nghiệm bổ ích trong việc tổ chức dạy học các tác phẩm văn học trung đại ở nhà trường phổ thông hiện nay

1.3 Đối tượng nghiên cứu:

Vấn đề tích hợp kiến thức lịch sử vào tác phẩm văn học trung đại được áp

dụng cụ thể vào một tác phẩm tiêu biểu là "Chiếu cầu hiền" của Ngô Thì Nhậm.

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Điều tra, phỏng vấn, thảo luận

Thống kê, đối chiếu, trao đổi kinh nghiệm

Nghiên cứu, phân tích, tổng hợp tài liệu

1.5 Đóng góp mới của đề tài về mặt thực tiễn

Đổi mới phương pháp dạy học tác phẩm văn học trung đại bậc THPT, cũng đã được nói đến trong việc nghiên cứu đổi mới phương pháp dạy ngữ văn nói chung và đã có một số công trình nghiên cứu về vấn đề này Tuy nhiên, còn nhiều bất cập trong việc giảng dạy tác phẩm văn học trung đại nên cũng có nhiều ý kiến trao đổi, những hướng đề xuất về việc tiếp nhận những tác phẩm thời kì này như: Cô Nguyễn Thị Hiểu – GV trường THPT Lệ Thủy, Quảng Bình

trong bài viết Một vài đề xuất hướng tiếp cận và giảng dạy các tác phẩm văn học trung đại trong chương trình THPT có nhấn mạnh: khi giảng dạy các tác

phẩm văn chương trung đại, giáo viên phải dựng lại được không khí văn hóa, lịch sử của thời đại, phải tạo được sự đồng cảm về văn hóa, văn học; giảng dạy văn học trung đại phải dựa trên thi pháp văn chương trung đại, phải bám sát đặc trưng thể loại, phải đặt trong mối liên hệ với cuộc sống thực tại hôm nay

Ngoài ra, theo kinh nghiệm của cô Trần Thị Hoa - Giáo viên Trường

THPT Thái Hòa (Hàm Yên, Tuyên Quang) có chia sẻ: trong quá trình dạy học, tôi nhận thấy việc tham khảo tài liệu từ các lĩnh vực khác có vai trò quan trọng

trong việc khôi phục, tái hiện hình ảnh quá khứ Tài liệu tham khảo giúp người học xây dựng được tầm đón nhận phù hợp với văn bản, cụ thể là: sử dụng tài

liệu liên môn, sử dụng tư liệu lịch sử, sử dụng tài liệu địa lý và ngôn ngữ học, sử dụng tài liệu các lĩnh vực văn hóa khác Kinh nghiệm trên chỉ ra cái nhìn bao quát mang tính phương pháp chứ chưa có biện pháp đi vào cụ thể từng bài, từng nội dung kiến thức

Còn tác giả Trương Thị Minh Hà trong sáng kiến kinh nghiệm Một số biện pháp dạy học văn bản nghị luận, văn học trung đại ở trường THPT lại chỉ

chú trọng đến những tác phẩm thuộc văn nghị luận và phương pháp tích hợp ngang (Văn-Tiếng Việt-Làm văn), tích hợp dọc (tích hợp theo từng vấn đề)

Tác giả Trần Minh Thương lại đề xuất Hướng tích hợp những kiến thức liên quan giữa hai phân môn lịch sử và ngữ văn ở trường THPT song hướng

tích hợp rộng, bao quát cả tác phẩm văn học lớp 10,11,12 và cả tác phẩm văn học Việt Nam và tác phẩm văn học nước ngoài mà chưa chỉ ra tích hợp chỗ nào và tích hợp như thế nào trong những tác phẩm văn học trung đại, mà cụ thể là

Chiếu cầu hiền của Ngô Thì Nhậm.

Nói tóm lại, các công trình nghiên cứu, những đề xuất, sáng kiến đều chỉ nêu chung chung mà chưa đi vào liên hệ kiến thức lịch sử trong việc giảng dạy một tác phẩm văn học trung đại cụ thể Vì vậy, để khắc phục điều đó, đề tài này

sẽ tìm những địa chỉ liên hệ và đề xuất những biện pháp liên hệ kiến thức lịch sử

để góp phần vào việc giảng dạy tác phẩm Chiếu cầu hiền của tác giả Ngô Thì

Nhậm một cách có hiệu quả và tạo được sự hứng thú cho học sinh Đó là đóng góp về mặt thực tiễn của đề tài này

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lí luận

Hiện nay, quan điểm tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương trong nhà trường là một xu hướng tiến bộ Nó vừa đảm bảo được phương pháp lịch sử phát sinh, vừa chú trọng được tác giả, tác phẩm, đồng thời chú trọng đến vai trò tích cực của người học Một trong những đặc điểm chính của quan niệm tiếp cận đồng bộ là quan điểm tiếp cận lịch sử phát sinh và sự vận dụng một cách thích hợp những hiểu biết ngoài văn bản (xã hội, văn hoá, nhà văn ) để cắt nghĩa tác phẩm Mỗi nhà văn đều được sinh ra trong một hoàn cảnh lịch sử và đều chịu sự tác động trở lại của hoàn cảnh lịch sử ấy Do vậy, việc nghiên cứu văn học phải dựa vào lịch sử là một tất yếu

Theo phương pháp dạy học văn hiện đại, học sinh là một chủ thể sáng tạo

đa dạng, phong phú Mỗi tác phẩm văn chương không chỉ truyền cho học sinh những thông điệp mà nhà văn, nhà thơ gửi gắm mà còn truyền cho các em một niềm tin thực sự dựa trên cơ sở có thật mà cái thật đó không gì khác ngoài lịch

sử Khi đã hiểu về lịch sử, các em sẽ cảm nhận và tin vào những thông điệp mà các tác giả gửi gắm, sẽ không còn cảm giác mơ hồ, sáo rỗng về những tác phẩm xưa cũ Khi đó, học sinh sẽ vừa là người tiếp nhận tác phẩm văn học vừa là người đồng sáng tạo với tác giả nếu được đặt mình trong không gian văn hóa và thời gian lịch sử mà tác phẩm đó ra đời

Văn học là lăng kính phản chiếu hiện thực đời sống và hoàn cảnh lịch sử

sẽ là đối tượng, là bối cảnh sản sinh ra văn học Nhà thơ, nhà văn đóng vai trò là

“người thư kí trung thành của thời đại” (Balzac) Bởi thế, không phải ngẫu nhiên khi sự nghiệp thi ca của Nguyễn Đình Chiểu được ngợi ca là “ghi lại lịch

sử của một thời khổ nhục nhưng vĩ đại" của dân tộc (Phạm Văn Đồng) Tuy

nhiên, văn học không phản ánh lịch sử, hiện thực một cách khô cứng, gượng ép mà rất hình tượng và mang màu sắc thẩm mĩ Như vậy, ở phương diện nào đó, lịch sử là chất liệu, là đối tượng phản ánh của văn học và lịch sử soi mình trong văn học để mãi lung linh trong tâm hồn mỗi con người

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng căn dặn: Dân ta phải biết sử ta/ Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam Biết sử ta không phải chỉ đơn thuần là ghi nhớ một

số sự kiện, một vài chiến công nói lên tiến trình đi lên của dân tộc hay ghi nhớ công lao của những người làm nên sự nghiệp to lớn đó, mà còn phải biết tìm

hiểu cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam, tiếp nhận những nét đẹp của đạo

đức, của đạo lý làm người Việt Nam Mặt khác, nhà văn M.Gook-ki thật chính

xác khi cho rằng: Văn học là nhân học Câu nói là sự đúc kết tuyệt vời từ cuộc

đời cầm bút của ông Qua đó có thể thấy ý nghĩa của việc học văn là để hiểu sâu hơn tâm hồn con người và đồng thời cũng là để học cách làm người Cái cách học làm người ấy có gì khác ngoài những giá trị đạo đức, những truyền thống đạo lí của người Việt Nam được bồi đắp qua bao thế hệ Thì ra, đây chính là điểm gặp gỡ đẹp đẽ giữa giá trị giáo dục của bộ môn Văn học và bộ môn Lịchsử

Như vậy, có điểm đồng quy giữa văn học và lịch sử: đó là giá trị giáo dục con người Cả hai môn học đều hướng đến giáo dục đạo đức, tình yêu đất nước, con người, lòng tự hào dân tộc, và ý thức bảo vệ tổ quốc Có điều, mỗi môn học lại có con đường - hành trình riêng để đi đến nhận thức và trái tim của người học Nếu lịch sử phản ánh đời sống, quá trình hình thành, tồn tại và phát triển của đất nước, dân tộc bằng những cứ liệu lịch sử, những chuyện xưa, tích cũ trong quá khứ thì văn học lại phản ánh những điều đó thông qua những hình tượng nghệ thuật độc đáo và dấy lên trong lòng người học những cảm xúc thẩm

mĩ cao đẹp

2.2 Thực trạng vấn đề nghiên cứu

2.2.1 Thuận lợi

Các tác phẩm văn học trung đại có mối liên hệ với lịch sử dân tộc khá sâu sắc Đó là điều kiện để học sinh có thể tiếp xúc với các tác phẩm này ở nhiều phương diện khác nhau Đây cũng là một điều kiện rất thuận lợi cho việc tìm nguồn tư liệu tham khảo và tăng sự hứng thú, hấp dẫn trong mỗi giờ dạy học các tác phẩm văn học trung đại ở trường phổ thông

2.2.2 Khó khăn

Văn học trung đại là một thời kì lớn trong lịch sử văn học Việt Nam Văn học trung đại Việt Nam phát triển rất phong phú và kéo dài suốt mười thế kỉ (từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX) và đã đạt được nhiều thành tựu to lớn Nhìn qua chương trình ngữ văn phổ thông, những tác phẩm văn học trung đại chiếm một

số lượng không nhỏ Việc dạy cho hay, hiểu cho đúng những tác phẩm này vẫn là thách thức và mục tiêu phấn đấu của mỗi giáo viên và học sinh Bởi lẽ trong quá trình tiếp nhận cả giáo viên và học sinh gặp nhiều khó khăn cơ bản như:

Đầu tiên là vấn đề ngôn ngữ: tác phẩm văn học trung đại sử dụng nhiều ngôn ngữ cổ xưa, sử dụng nhiều điển tích điển cố Do đó, việc hiểu sai hoặc chưa đầy đủ các lớp nội dung, ý nghĩa cũng như vẻ đẹp nghệ thuật của các tác phẩm là rất phổ biến

Rất nhiều tác phẩm văn học trung đại nói chung và tác phẩm Chiếu cầu hiền của Ngô Thì Nhậm nói riêng thường là những văn bản “hành chức”, được

sáng tác theo các thể loại mang tính chức năng như chiếu, cáo, hịch, văn tế nên ít gây hứng thú đối với học sinh ngày nay

Phần văn học trung đại, kể cả tác phẩm Chiếu cầu hiền của Ngô Thì

Nhậm không nằm trong cấu trúc đề thi THPT quốc gia, đây là một trong những lí do quan trọng khiến nhiều giáo viên có xu hướng xem nhẹ

Những tác phẩm văn học thời kì này đã trở nên cũ kĩ và xa lạ với tâm lí tiếp nhận của học sinh ngày nay Đặc biệt, đối với học sinh trường THPT Như Xuân do điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, năng lực còn nhiều hạn chế Do vậy, các em tiếp nhận các giờ đọc hiểu văn học trung đại Việt Nam không đạt hiệu quả như mong muốn

Chính những lí do cơ bản ấy khiến cho các tác phẩm văn học trung đại và

bài Chiếu cầu hiền của Ngô Thì Nhậm hầu hết được dạy qua loa, chiếu lệ, ít đầu

tư thời gian, công sức, trí tuệ để đổi mới Vì vậy, học sinh đã không hứng thú lại khó khăn khi tiếp nhận, điều này dẫn đến việc học văn một cách nhàm chán, kém thú vị

Từ thực tiễn trên, đề tài sáng kiến kinh nghiệm “Tích hợp kiến thức lịch

sử vào giảng dạy văn học trung đại Việt Nam qua tác phẩm Chiếu cầu hiền của Ngô Thì Nhậm" sẽ góp phần khắc phục khó khăn, kéo học sinh gần hơn với

những tác phẩm đã ra đời rất lâu so với thời đại các em sống Qua đó, giúp các

em dễ dàng hơn trong việc lĩnh hội kiến thức về phần văn học trung đại

2.3 Các giải pháp giải quyết vấn đề

2.3.1 Xây dựng hệ thống câu hỏi tích hợp kiến thức lịch sử vào phần hướng dẫn chuẩn bị bài cho học sinh

Bước chuẩn bị bài ở nhà của học sinh là một khâu rất quan trọng trong

tiến trình giảng dạy tác phẩm văn học nói chung và tác phẩm "Chiếu cầu hiền"

của Ngô Thì Nhậm nói riêng Sở dĩ nó quan trọng là bởi, nếu không chuẩn bị bài ở nhà dưới sự hướng dẫn của giáo viên thì sẽ cản trở việc học sinh cảm thụ tác phẩm ở trên lớp Hơn nữa, học sinh tự mình đọc trước tác phẩm mà không

có định hướng của giáo viên cũng dễ có những ấn tượng sai lệch ban đầu Tuy nhiên nhìn lại thực tế giảng dạy, tôi nhận thấy khâu chuẩn bị ở nhà của học sinh thường bị coi nhẹ, giáo viên phần nào không hướng dẫn cụ thể cho học sinh Hầu như giáo viên chỉ dành mấy phút còn lại cuối cùng của giờ học để dặn học sinh soạn những câu hỏi trong sách giáo khoa và kết quả học sinh chuẩn bị đến đâu lại ít được quan tâm

Nội dung công việc chuẩn bị ở nhà của học sinh cần đa dạng Có thể là tập đọc tìm hiểu điển cố, từ ngữ khó, suy nghĩ về một chi tiết nghệ thuật, một kiến thức cụ thể cần thiết có liên quan đến việc tiếp nhận tác phẩm Phần lớn những câu hỏi hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài thường tập trung, xoay quanh kiến thức văn học, kiến thức trong sách giáo khoa mà ít tận dụng những kiến

thức ngoài sách giáo khoa, ngoài môn học như lịch sử để khám phá và hiểu sâu

hơn về tác phẩm - điều mà rất cần đối với quá trình đọc hiểu văn bản "Chiếu cầu hiền" Giáo viên phải tìm hiểu kĩ tác phẩm, sau đó đặt những câu hỏi thật sát với

nội dung bài học, tận dụng tối đa những hiểu biết ngoài tác phẩm của học sinh vừa để các em có cái nhìn tin cậy hơn, đúng hơn về tác phẩm, vừa tránh tình trạng tản mạn trong kiến thức của mình Cụ thể là:

Chiếu cầu hiền của vua Quang Trung do Ngô Thì Nhậm viết thay vua

Quang Trung vào khoảng 1788- 1789, nhằm thuyết phục sĩ phu Bắc Hà, tức các trí thức của triều đại cũ (Lê- Trịnh) ra cộng tác với triều đại Tây Sơn Tác phẩm

Chiếu cầu hiền được sáng tác trong một hoàn cảnh đặc biệt Phải đặt tác phẩm

trong hoàn cảnh ra đời mới thấy được tính cấp bách của nó Để học sinh tìm hiểu tốt hơn bài học này, giáo viên có thể đặt câu hỏi hướng dẫn tự học như:

- Bài Chiếu cầu hiền do Ngô Thì Nhậm viết được ra đời vào năm nào?

- Bối cảnh lịch sử nước ta lúc đó ra sao?

- Tại sao những sĩ phu Bắc Hà lại có tâm lí kiêng dè không ra gánh vác việc nước?

- Tìm hiểu vài nét chính về sĩ phu Bắc Hà và vua Quang Trung?

- Vì sao Quang Trung lại cho rằng công việc ngoài biên đương phải lo toan, dân còn nhọc mệt chưa lại sức, mà đức hóa của trẫm chưa kịp thấm nhuần khắp nơi?

Trong quá trình xây dựng hệ thống câu hỏi có liên hệ kiến thức lịch sử,

GV cần lưu ý những điểm sau đây:

Thứ nhất là có thể đặt câu hỏi gợi nhắc lại kiến thức lịch sử mà học sinh

đã tìm hiểu hiểu ở lớp dưới (lớp 10), cũng có thể đặt câu hỏi để các em tìm kiếm kiến thức mới chưa học bởi chương trình của bộ môn Ngữ văn chưa có sự tương thích về mặt thời gian với chương trình môn học Lịch sử

Thứ hai là cần lựa chọn những câu hỏi thực sự có ý nghĩa trong cả việc khai thác kiến thức bài học Ngữ văn vừa nhắc lại kiến thức lịch sử mà học sinh

đã học theo phương pháp “ôn cố tri tân”

Thứ ba, giáo viên nên sử dụng phiếu học tập dưới dạng bài tập về nhà để học sinh tiết kiệm thời gian ghi chép câu hỏi trên lớp mà giáo viên cũng giảm bớt khó khăn trong việc kiểm tra việc tự học, tự liên hệ của học sinh

2.3.2 Liên hệ kiến thức lịch sử để tạo hứng thú cho học sinh trong phần giới thiệu bài học.

Sau biện pháp liên hệ kiến thức lịch sử trong và ngoài kiến thức sách giáo khoa cho học sinh thông qua việc xây dựng hệ thống câu hỏi trong phần chuẩn

bị bài ở nhà, giáo viên có thể liên hệ trực tiếp những kiến thức đó trong phần giới thiệu bài học để tạo ấn tượng ban đầu cho học sinh về tác phẩm

Trước hết cần nhận thức rằng: lời dẫn vào bài cũng đóng vai trò quan

trọng trong tiến trình của một giờ dạy văn, và đặc biệt đối với tác phẩm "Chiếu cầu hiền" của Ngô Thì Nhậm vốn được cho là khó, khô Có giáo viên dùng lời

dẫn vào bài để chuyển tiếp từ bài cũ sang bài mới, có người mở đầu bằng lời giới thiệu tác giả, tác phẩm, có người kiểm tra bài cũ, có người đọc diễn cảm ngay Nhưng dù chọn cho mình cách nào giáo viên cũng cần lưu ý phải khơi gợi

sự hứng thú cho học sinh đồng thời tạo tâm thế cho các em trong việc tiếp nhận

tác phẩm.

Một kinh nghiệm rút ra trong việc liên hệ kiến thức lịch sử vào phần giới thiệu bài học là giáo viên nên đặt các thông tin về lịch sử lên trước sau đó kết nối thông tin đó với nội dung bài học có liên quan Và lưu ý, không nên gượng

ép trong việc liên hệ vì nếu việc liên hệ mang tính chất khiên cưỡng không những không giúp học sinh hiểu thêm về lịch sử mà còn làm mất hứng thú,

không đáp ứng được sự chờ đợi của các em trước một giờ học văn Cụ thể là:

(Chiếu hình ảnh Quang Trung) Nhắc đến Quang Trung là nhắc đến một

vị tướng tài ba với những trận đánh mang tầm vóc thời đại như trận Ngọc Hồi-Đống Đa, Rạch Gầm-Xoài Mút Ông là người anh hùng áo vải quê đất võ Bình Định Là một vị minh quân có nhiều công lao trong việc thống nhất đất nước Ngoài ra, ông còn là một vị vua có tầm nhìn xa trông rộng trong việc chiêu hiền

đãi sĩ để phò giúp triều đại Tây Sơn còn non trẻ Chiếu cầu hiền là một tác

phẩm nghị luận chính trị - xã hội độc đáo, có ý nghĩa chính trị, có sức lay động chí, chuyển tâm ý của hiền tài trong thiên hạ; có đóng góp đáng kể trong quá trình thuyết phục, sử dụng người hiền tài góp sức lực, trí tuệ để bảo vệ và xây dựng đất nước thời vua Quang Trung Thái độ và đường lối cầu hiền cũng như

tâm huyết khôi phục đất nước của ông được thể hiện rõ trong bài Chiếu cầu hiền do Ngô Thì Nhậm viết mà hôm nay chúng ta sẽ tìm hiểu trong tiết học này.

2.3.3 Liên hệ kiến thức lịch sử thông qua những hình ảnh minh họa trong phần đọc-hiểu văn bản

Trong việc đọc hiểu tác phẩm Chiếu cầu hiền của Ngô Thì Nhậm, ngoài

những nội dung thông tin trong và ngoài văn bản thì việc giới thiệu và cung cấp cho học sinh những hình ảnh minh họa cũng không kém phần quan trọng Bởi

trăm nghe không bằng một thấy, phải đích mục sở thị mới củng cố thêm niềm

tin, giúp các em hình dung và có những cảm nhận sâu sắc hơn về tác phẩm Giáo viên nên bổ sung hình ảnh tư liệu thuộc lĩnh vực lịch sử vào bài giảng để học sinh có vốn tri thức rộng khi tiếp nhận Hơn nữa, học sinh tiếp nhận kiến thức qua tranh ảnh, hình ảnh trực quan kết hợp với sách giáo khoa và các tài liệu tham khảo sẽ nhớ lâu và hứng thú hơn Để việc khai thác nguồn tư liệu này có hiệu quả, phát huy tính tích cực của học sinh, giáo viên cần nghiên cứu kĩ mục tiêu và nội dung của từng tư liệu trong bài học, tư liệu thuyết minh hình ảnh Giáo viên có thể tận dụng sự hỗ trợ của công nghệ thông tin, trình chiếu kênh hình sẽ có ưu thế hơn vì học sinh được trực quan với hình ảnh rõ, kích thước lớn, màu sắc sinh động và ấn tượng hơn

Tượng đài QuangTrung Lược đồ chiến thắng Rạch Gầm – Xoài Mút

Bối cảnh Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế tại núi Bân

Lược đồ diễn biếntrận đánh Hình ảnh Quang Trung Ngọc Hồi – Đống Đa

(Tết Kỷ Dậu-1789)

Ngoài ra, có thể sử dụng hình ảnh lịch sử trong phần giới thiệu bài học

làm tăng sự hứng thú, kích thích sự đón đợi của học sinh Giáo viên khi giới thiệu hình ảnh cũng cần có sự thuyết minh ngắn gọn để phương pháp trực quan đạt hiệu quả như mong muốn

2.3.4 Liên hệ kiến thức lịch sử trong và ngoài chương trình sách giáo khoa lịch sử đã học để tạo sự liên kết kiến thức với nội dung bài học đang tìm hiểu

Việc liên hệ kiến thức lịch sử trong và ngoài chương trình sách giáo khoa lịch sử là một biện pháp hiệu quả trong việc đọc hiểu tác phẩm văn học trung đại và đồng thời khắc sâu thêm kiến thức lịch sử cho học sinh Trong phạm vi đề tài này, người thực hiện sẽ gợi ý những địa chỉ tích hợp và nội dung tích hợp Song giáo viên nên chú ý rằng, cần tiết chế và chọn lọc những kiến thức lịch sử tiểu biểu để phục vụ cho bài học để tránh biến giờ dạy văn học thành một bài dạy lịch sử hoặc phô diễn kiến thức, sự uyên bác của giáo viên

Chiếu cầu hiền là một tác phẩm nghị luận chính trị - xã hội độc đáo, có ý nghĩa chính trị, có sức lay động chí, chuyển tâm ý của hiền tài trong thiên hạ; có

đóng góp đáng kể trong quá trình thuyết phục, sử dụng người hiền tài góp sức lực, trí tuệ để bảo vệ và xây dựng đất nước thời vua Quang Trung Đối với bài học này, giáo viên càng nên chú ý đến hoàn cảnh sáng tác của tác phẩm để hiểu hơn tại sao Quang Trung lại ra chiếu cầu hiền? Tại sao những sĩ phu Bắc Hà lại

có tâm lí kiêng dè không ra gánh vác việc nước? Liệu có phải Quang Trung kém tài, ít đức nên chưa có người phò tá chăng? Vì sao Quang Trung lại cho rằng

dân còn nhọc mệt chưa lại sức, mà đức hóa của trẫm chưa kịp thấm nhuần khắp nơi? Nếu hiểu được bối cảnh lịch sử đất nước đang nguy cấp, triều đình

mới còn non trẻ, biên cương vẫn chưa yên đang bị quân Thanh lăm le xâm lược Đặt trong tình cảnh nguy cấp đó mới thấy được những trăn trở, lo lắng và niềm thiết tha mong mỏi chân thành những người hiền tài dốc sức phò vua, giúp nước

Để liên hệ kiến thức lịch sử tốt khi dạy tác phẩm Chiếu cầu hiền, giáo

viên nhắc học sinh nhớ lại kiến thức cũ ở lớp 10 về vương triều Tây Sơn và

công lao to lớn của người anh hùng Nguyễn Huệ Trong bài 23, Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước, bảo vệ tổ quốc cuối thế kỉ XVIII, trang 116-120, có ghi: trong những năm 1786-1788, phong trào Tây Sơn lần lượt đánh đổ hai tập đoàn phong kiến Trịnh, Lê và làm chủ toàn bộ đất nước, Được

sự ủng hộ của nhân dân, đầu năm 1785, Nguyễn Huệ đã tổ chức trận Rạch Gầm- Xoài Mút đánh tan tành quân Xiêm (Thái Lan) xâm lược, Sau 5 ngày (bắt đầu từ đêm 30 cho đến trưa mồng 5 Tết Kỉ Dậu) tiến quân thần tốc, chiến đấu quyết liệt và với chiến thắng vang dội Ngọc Hồi- Đống Đa, quân ta đã đánh bại hoàn toàn quân (Thanh) xâm lược, tiến vào Thăng Long……Những chiến công hiển hách của sự nghiệp thống nhất lại đất nước và bảo vệ nền độc lập dân tộc trong hoàn cảnh đất nước rơi vào tình trạng khủng hoảng đã nói lên công lao

to lớn của phong trào Tây Sơn và người anh hùng áo vải Nguyễn Huệ Thông

tin trên giúp HS hiểu hơn về tài năng quân sự tuyệt vời của nhà vua QuangTrung

Cũng bài 23, sách lịch sử có ghi nhận: Nhân dân Đàng Ngoài vừa trải qua những năm loạn lạc, đói khổ, cuối năm 1788 lại phải chứng kiến hàng chục