Thực tiễn dạy học ở các trường phổ thông hiện nay, nhất là các trường phổ thông ở những khu vực miền núi còn nhiều khó khăn về điều kiện dạy và học cho thấy: có một bộ phận giáo viên ngạ
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT CẨM THUỶ 1
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
KINH NGHIỆM TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG HỌC: BÀI “ SÓNG THỦY TRIỀU DÒNG BIỂN” NHẰM ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP VÀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG
DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÍ LỚP 10 - THPT
Người thực hiện: Nguyễn Văn Tiến
SKKN thuộc môn: Địa lí
THANH HÓA NĂM 2020
Trang 2MỤC LỤC
1 MỞ ĐẦU
1.3 Đối tượng nghiên cứu 2 1.4 Phương pháp nghiên cứu 2
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1.2 Phương pháp và phương tiện dạy học 2 2.1.3 Các công văn hướng dẫn về đổi mới giáo dục của bộ GD & 3
ĐT, sở GD & ĐT Thanh Hóa
2.2 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu 3
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 4
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 13
3 KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
TÀI LIỆU THAM KHẢO
DANH MỤC CÁC ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐÃ
ĐƯỢC HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ XẾP LOẠI CẤP PHÒNG
GD&ĐT, CẤP SỞ GD&ĐT VÀ CÁC CẤP CAO HƠN XẾP
LOẠI TỪ C TRỞ LÊN
Trang 31 MỞ ĐẦU
1.1 Lí do chọn đề tài.
Hiện nay, để thực hiện đúng tinh thần Nghị quyết số: 29-NQ/TW Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 8, khóa XI về “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế”, đồng thời chuẩn bị các điều kiện để thực hiện chương trình giáo dục phổ thông mới Người thầy giữ một vai trò đặc biệt, thầy cô giáo phải là lực lượng tiên phong trong đổi mới giáo dục
Mục tiêu giáo dục xã hội đã nhấn mạnh tập trung hình thành “năng lực công dân, năng lực thực hành và vận dụng kiến thức vào thực tiễn” Do vậy, không ngừng đổi mới phương pháp, kĩ thuật dạy học, đổi mới hình thức tổ chức một giờ học trên lớp có vai trò rất quan trọng
Đối với môn Địa lí nói riêng và các môn học khác trong nhà trường phổ thông nói chung, ngoài việc định hướng, hướng dẫn học sinh lĩnh hội tri thức giáo viên còn phải hình thành và phát triển cho học sinh kỹ năng tự học tập, tự nghiên cứu giúp các em chủ động hoàn thành chương trình giáo dục của bậc học
Thực tiễn dạy học ở các trường phổ thông hiện nay, nhất là các trường phổ thông ở những khu vực miền núi còn nhiều khó khăn về điều kiện dạy và học cho thấy: có một bộ phận giáo viên ngại đổi mới, ngại thay đổi về phương pháp, đổi mới kĩ thuật dạy học và kiểm tra đánh giá, trong đó việc tổ chức các hoạt động học trong một tiết dạy trên lớp chưa được chú trọng hoặc một số thầy cô
đã thực hiện nhưng còn bỡ ngỡ, còn gặp nhiều vướng mắc Phần lớn giáo viên vẫn thực hiện giờ dạy học trên lớp theo kiểu truyền thống, thầy cô vẫn nói nhiều, làm việc nhiều, học sinh học tập thụ động, tiếp nhận kiến thức và kĩ năng hời hợt, chất lượng giáo dục bộ môn thấp và không bền vững
Vì vậy, trong quá trình dạy học môn địa lí, nhằm nâng cao năng lực dạy học của bản thân, nâng cao chất lượng bộ môn, đáp ứng được yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay Tôi đã mạnh dạn thử nghiệm đổi mới giờ dạy theo hướng tổ chức các hoạt động học cho học sinh Từ kết quả đạt được, trong khả năng của
mình tôi mạnh dạn viết lại kinh nghiệm “ Kinh nghiệm tổ chức các hoạt động
học bài “ Sóng Thủy triều Dòng biển” nhằm đổi mới phương pháp và nâng cao chất lượng dạy học môn Địa lí lớp 10 – THPT”
1.2 Mục đích nghiên cứu.
Nhằm tiếp tục đổi mới phương pháp, hình thức dạy học, đổi mới kiểm tra đánh giá theo hướng phát triển năng lực, nâng cao hơn nữa chất lượng giáo dục
bộ môn địa lí tại trường THPT Cẩm Thủy 1, đáp ứng được các yêu cầu của đổi mới giáo dục
Trang 4Nâng cao năng lực dạy học bộ môn của bản thân: Nhuần nhuyễn trong việc thiết kế bài giảng, tổ chức tốt các hoạt động học cho học sinh trong một bài học cụ thể, từ đó có thể áp dụng cho tất cả các bài học trong chương trình Địa lí THPT
1 3 Đối tượng nghiên cứu.
Với mục đích như trên, sáng kiến tập trung nghiên cứu:
Sách giáo khoa và sách giáo viên Địa lí lớp 10; Chuẩn kiến thức, kỹ năng môn địa lý lớp 10 THPT
Công văn số: 5555/BGDĐT năm 2014; hướng dẫn số: 572 “ hướng dẫn đánh giá xếp loại giờ dạy giáo viên trung học” của sở GD & ĐT Thanh Hóa năm 2017; sổ dự giờ và ghi chép hoạt động chuyên môn dùng cho cán bộ quản lí, giáo viên trường THCS và THPT do sở GD & ĐT Thanh Hóa ban hành năm học
2019 - 2020
Học sinh các lớp 10 A10; 1011; 10A12 trường THPT Cẩm Thủy
1 1 4 Phương pháp nghiên cứu.
- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết
- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin
- Phương pháp thực nghiệm, đối chứng
- Phương pháp thống kê, xử lý số liệu
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1 Cơ sở lí luận.
2.1.1 Mục tiêu giáo dục
Mục tiêu chung của môn Địa lí trong toàn cấp học ở THPT là nhằm hoàn thiện học vấn phổ thông cho học sinh, phát triển tư duy lô gic, tạo điều kiện cho học sinh tiếp tục học lên ở các lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn
Mục tiêu cụ thể của chương trình Địa lí lớp 10 THPT là tiếp tục hoàn thiện kiến thức của học sinh về Địa lí đại cương; tiếp tục củng cố và phát triển các kĩ năng địa lí nhằm phát triển hơn nữa tư duy địa lí cho học sinh, đó là tư duy tổng hợp, gắn với lãnh thổ, có liên hệ thường xuyên với thực tiễn đời sống
và sản xuất Trong đó việc tổ chức các hoạt động học sẽ giúp học sinh chủ động trong học tập, chủ động rèn luyện các kĩ năng tự học, tự nghiên cứu , đây là những kỹ năng quan trọng giúp các em không chỉ tiếp thu bài học dễ dàng hơn, hiểu sâu hơn mà giúp các em đạt được kết quả cao hơn trong học tập bộ môn đề hoàn thành yêu cầu chương trình của bậc học
2.1.2 Phương pháp và phương tiện dạy học
Để đạt được các mục tiêu, giáo viên ngoài việc phải vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học đồng thời phải lựa chọn được cách thiết kế giáo án và
tổ chức các hoạt động học cho học sinh phù hợp với những phương tiện dạy học hiện có của nhà trường, phù hợp với khả năng học tập của học sinh
Trang 5Đối với việc tổ chức các hoạt động học cho học sinh bài “ Sóng Thủy triều Dòng biển” chương trình địa lí lớp 10 – THPT Cách thức chủ yếu của giáo viên là soạn giáo án, dạy thực nghiệm, dạy đối chứng có sự tham gia dự giờ, đánh giá theo hướng “ phân tích các hoạt động học” của giáo viên trong tổ bộ môn Từ đó rút kinh nghiệm và vận dụng ở các bài dạy khác trong chương trình
Phương tiện sử dụng dạy học chủ yếu là các loại tranh ảnh, hình vẽ, máy chiếu, phiếu học tập
2.1.3 Các công văn, hướng dẫn về đổi mới giáo dục của bộ GD & ĐT; sở GD
& ĐT Thanh Hóa
Từ năm 2014 Bộ giáo dục đã có công văn Số: 5555/BGDĐT, trong đó có mục “tổ chức dạy học và dự giờ” đã nêu rõ: phân tích và rút kinh nghiệm về giờ
dạy, cần tập trung quan sát hoạt động học của học sinh thông qua việc tổ chức thực hiện các nhiệm vụ học tập với yêu cầu như sau: Chuyển giao nhiệm vụ học
tập; Thực hiện nhiệm vụ học tập; Báo cáo kết quả và thảo luận; Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập.
Năm 2017 sở GD & ĐT Thanh Hóa có hướng dẫn số: 572 “ hướng dẫn đánh giá xếp loại giờ dạy giáo viên trung học” đã nêu rõ, xếp loại một giờ dạy giỏi phải đạt điểm tối đa (2 điểm) ở các tiêu chí 6, 7 trong nội dung tổ chức hoạt động học cho học sinh và tiêu chí 10, 11 trong nội dung hoạt động học của học sinh
Năm học 2019 – 2020 sở Giáo dục và Đào tạo Thanh Hóa đã ban hành sổ
dự giờ và ghi chép hoạt động chuyên môn dùng cho cán bộ quản lí, giáo viên trường THCS và THPT theo hướng dẫn của công văn số: 572 năm 2017
Qua đây có thể thấy rằng để đảm bảo được các tiêu chí của một giờ dạy theo hướng tổ chức các hoạt động học cho học sinh, giáo viên cần phải vững vàng trong việc soạn giáo án – thiết kế bài dạy và tổ chức tốt các hoạt động học tập cho học sinh Đây là một vấn đề tưởng chừng đơn giản, nhưng với nhiều giáo viên trong đó có cá nhân tôi thì lại không phải là vấn đề dễ dàng
2 2 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu
Với yêu cầu của đổi mới giáo dục hiện nay, nhằm nâng cao chất lượng từng bài dạy nói riêng và nâng cao chất lượng giảng dạy bộ môn địa lí nói chung Trong quá trình giảng dạy, giáo viên đều phải thực hiện các khâu: Thiết
kê – soạn giáo án, tổ chức dạy học trên lớp, kiểm tra đánh giá chất lượng giờ dạy thông qua kết quả học sinh đạt được, rút kinh nghiệm để vận dụng cho các bài dạy trong chương trình giáo dục nhà trường của bộ môn
Tuy nhiên, hiện nay phần lớn giáo viên địa lí, nhất là giáo viên ở các vùng khó khăn, điều kiện dạy học hạn chế, tư tưởng tự mình xem nhẹ bộ môn mình giảng dạy với tâm lí môn địa lí là môn phụ, tâm lí ngại thay đổi, ngại đổi mới nên nhiều giáo viên chủ yếu vẫn soạn giáo án và tổ chức dạy học trên lớp
Trang 6theo kiểu truyền thống Nhiều giáo viên lựa chọn các phương pháp dạy học không phù hợp, hình thức tổ chức dạy học một chiều “ thầy giảng, trò nghe, trò ghi bài” Điều này đã dẫn đến sự kém hiệu quả của giờ học, học sinh học thụ động, kiến thức, kĩ năng học sinh có được rất ít, chất lượng giáo dục bộ môn thấp
Hiện nay, đa số các trường THPT đã triển khai thực hiện công văn Số: 5555/BGDĐT, hướng dẫn số: 572 của sở GD & ĐT Thanh Hóa v/v “ hướng dẫn đánh giá xếp loại giờ dạy giáo viên trung học”, bắt đầu từ năm học 2019 – 2020 các trường đã triển khai thực hiện sổ dự giờ và ghi chép hoạt động chuyên môn dùng cho cán bộ quản lí, giáo viên trường THCS và THPT do sở GD & ĐT Thanh Hóa ban hành
Để thực hiện được một giờ dạy trên lớp đạt mức độ từ khá trở lên theo hướng dẫn đánh giá xếp loại hiện hành là điều rất khó với nhiều giáo viên Tuy nhiên để đảm bảo đáp ứng được các yêu cầu đổi mới giáo dục và chuẩn bị tốt các điều kiện thực hiện chương trình giáo dục phổ thông mới, cá nhân tôi và mỗi giáo viên trực tiếp dạy học môn địa lí phải nỗ lực không ngừng, tiếp tục tự học
tự bồi dưỡng để nâng cao hơn nữa năng lực giảng dạy của bản thân
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
2.3.1.Thiết kế giáo án và dạy học bài: “ Sóng Thủy triều Dòng biển” thực hiện tại lớp 10 A10; 10 A11 và 10 A12, có sự tham gia dự giờ, đánh giá giờ dạy bằng phiếu theo hướng dẫn số: 572 của sở GD & ĐT Thanh Hóa của các giáo viên trong nhóm bộ môn địa lí
2.3.2 Kiểm tra, đánh giá, phân tích kết quả học tập của học sinh, tiếp nhận đánh giá giờ dạy của đồng nghiệp trong nhóm chuyên môn để xác định các kinh nghiệm soạn giáo án và tổ chức giờ học theo hướng tổ chức các hoạt động học
2.3.3 Giáo án thực nghiệm
Tiết: 19 (PPCT): BÀI 16: SÓNG, THUỶ TRIỀU, DÒNG BIỂN
Ngày soạn: 5/11/2019.
Ngày dạy: Lớp 10 A10 ( ngày 11/11/2019)
Lớp 10A 11 ( ngày 13/11/2019) Lớp 10 A12 ( ngày 15/11/2019)
I MỤC TIÊU BÀI HỌC: Sau bài học, HS phải:
1 Kiến thức
- Mô tả và giải thích được nguyên nhân sinh ra hiện tượng sóng biển, thuỷ triều ; phân bố và chuyển động của các dòng biển nóng và lạnh trong đại dương thế giới
- Phân tích được vai trò của biển và đại dương trong đời sống
2 Kĩ năng
Trang 7- Sử dụng bản đồ các dòng biển trong đại dương thế giới để trình bày về các dòng biển lớn
3 Thái độ
Yêu thích, tôn trọng thiên nhiên, tự giải thích được các hiện tượng tự nhiên
4 Định hướng hình thành các năng lực: Năng lực tự học; Năng lực hợp tác;
Năng lực sử dụng bản đồ, hình ảnh, số liệu thống kê…
II CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH
1 Chuẩn bị của GV
- Máy vi tính, máy chiếu, phiếu học tập
- Các hình ảnh về sóng biển, thuỷ triều
Các hình 16.1, 16.2, 16.3 trong SGK
-Bản đồ các dòng biển trên thế giới
2 Chuẩn bị của học sinh
- Sách giáo khoa địa lí lớp 10 ban cơ bản
- Giấy nháp, tập bản đồ Địa lý tự nhiên đại cương ( nếu có)
III.TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC
1 Tình huống xuất phát
a Mục tiêu: Giúp học sinh tái hiện kiến thức cũ đồng thời tạo tâm thế học tập
cho HS, giúp HS ý thức được nhiệm vụ học tập, hứng thú học bài mới.
b Hình thức : Cá nhân/ cả lớp
c Thời gian: 5 phút
d Các bước tiến hành
* B1: giao nhiệm vụ cho HS
- Bằng những kiến thức đã học và hiểu biết của bản thân, các em hãy:
+ Trả lời các câu hỏi hàng ngang để tìm ra ô chữ chủ đề của hàng
dọc Câu hỏi ô số 1: Bộ phận chiếm 1/3 Trái Đất?
Câu hỏi ô số 2: Sông nào có diện tích lưu vực lớn nhất thế giới
Câu hỏi ô số 3: Lớp không khí bao quanh Trái Đất, gọi là?
Câu hỏi ô số 4: Tên gọi khác chủa gió tín phong ?
Câu hỏi ô số 5: Hiện tượng các hạt nước roi xuống mặt Đất gọi là?
Câu hỏi ô số 6: Hiện tượng gì xảy ra trước khi mưa?
Câu hỏi ô số 7: Sông nào dài nhất thế giới?
Câu hỏi ô số 8: Sự di chuyển của không khí gọi là gì?
+ Ô chữ chủ đề của hàng dọc “ đây là một bộ phận của Trái Đất”
Trang 81 2 3 4
5 6
7
8
* B2: HS quan sát, huy động kiến thức, hiểu biết, suy nghĩ trả lời
* B3: HS trả lời câu hỏi hàng ngang, tìm ra ô chữ chủ đề hàng dọc
* B4: GV chuẩn kiến thức, đánh giá….vào bài.
“ Biển và đại dương mênh mông có bao giờ tỉnh lặng? Các khối nước trong biển và đại dương luôn vận động không ngừng, điều đó sinh ra nhiều hiện tượng tự nhiên Vậy! Có những hiện tượng nào đang xảy ra trên biển và đại dương?, nguyên nhân từ đâu sinh ra các hiện tượng đó? Bài học hôm nay các
em sẽ tìm hiểu
2 Hình thành kiến thức
Hoạt động 1: Tìm hiểu sóng biển
- Mục tiêu: HS mô tả và giải thích được nguyên nhân sinh ra hiện tượng sóng biển, sóng thần Khai thác hình ảnh nêu tác hại của sóng thần
- Hình thức: Cá nhân/ cả lớp
- Thời gian: 8 phút
Hoạt động của GV và HS Nội dung
Bước 1 : HS đọc nội dung SGK, kết hợp
hiểu biết và quan sát hình ảnh trả lời các
câu hỏi
- Sóng biển là gì, nêu nguyên nhân sinh
ra sóng biển
- Em biết những loại sóng biển nào?
- Mô tả hình ảnh sóng bạc đầu
- Sóng thần là gì?, nguyên nhân gây sóng
thần? Nêu tác hại của sóng thần
Trang 9Bước 2: HS quan sát hình ảnh, suy nghĩ,
trao đổi I Sóng biển
Bước 3: HS trả lời các câu hỏi 1 Khái niệm: Sóng biển là một hình
Bước 4: GV đánh giá , chốt kiến thức học thức dao động của nước biển theo
2 Nguyên nhân: Chủ yếu là do
gió; gió càng mạnh, sóng càng to
3 Các loại sóng
* Sóng bạc đầu
* Sóng thần
- Là sóng biển, có đặc điểm:
+ Sóng rất lớn, chiều cao khoảng 20
- 40 m, truyền theo chiều ngang với tốc độ rất nhanh từ: 400 - 800km/h
- Nguyên nhân: Do động đất, núi lửa ngầm dưới đáy biển;do bão lớn
- Ảnh hưởng
HS quan sát mô hình động về thủy GV + Tàn phá thiên nhiên, môi trường
hỏi “ hiện tượng gì đang xảy ra trên Trái + Gây thiệt hại tài sản, phá huỷ các
Đất?” Chuyển ý công trình, chết người, …
Hoạt động 2: Tìm hiểu thủy triều
- Mục tiêu: Mô tả và giải thích được nguyên nhân sinh ra hiện tượng thuỷ triều, trình bày được ý nghĩa của thủy triều đới với đời sống con người
- Hình thức: Cá nhân / Cả lớp
- Thời gian: 10 phút
Bước 1 : GV giao nhiệm vụ cho HS
- Đọc nội dung SGK kết hợp hiểu biết và
xem các hình ảnh, hoàn thành nội dung
phiếu học tập:
Bước 2: HS quan sát các hình ảnh, đọc nội
dung SGK, kiến thức đã học, trao đổi , thảo
luận
Bước 3: HS hoàn thành phiếu học tập
Bước 4: HS báo cáo kết quả Giáo viên II Thủy triều
đánh giá , chốt kiến thức học tập 1 Khái niệm, nguyên nhân
- Thuỷ triều là hiện tượng dao động thường xuyên và có chu kì của các khối nước trong biển và đại dương
- Do sức hút của Mặt Trăng và Mặt Trời đối với Trái đất
2 Đặc điểm
- Thuỷ triều phụ thuộc vào vị trí
Trang 10của Mạt Trăng, mặt Trời so với Trái Đất
- Dao động thuỷ triều lớn nhất: Khi Mặt Trăng, Mặt Trời, Trái Đất nằm
ở vị trí thẳng hàng (ngày trăng tròn
và không trăng)
- Dao động thuỷ triều nhỏ nhất: Khi
GV chuyển ý: Khi nhắc đến dòng chảy, Mặt Trăng, Mặt Trời, Trái Đất nằm
chúng ta sẽ nghĩ ngay đến những dòng ở vị trí vuông góc (ngày trăng
sông xinh đẹp trên lục địa Nhưng có khuyết)
những dòng sông không chảy trên lục địa 3 Ý nghĩa
mà chảy trong đại dương mênh mông, đó Tạo thuận lợi: làm muối, thủy sản,
là các dòng biển giao thông, thủy điện, quân sự
Hoạt động 3: Tìm hiểu dòng biển
- Mục tiêu:Trình bày được sự phân bố và chuyển động của các dòng biển nóng
và lạnh trong đại dương thế giới; Sử dụng bản đồ các dòng biển trong đại dương thế giới để khai thác kiến thức bài học
- Hình thức: Cá nhân / nhóm
- Thời gian: 15 phút
Hoạt động của GV và HS Nội dung chính
- HS dựa vào hình 16.4, kiến thức đã học 1 Khái niệm: Dòng biển là
nêu khái niệm và phân loại dòng biển những dòng chảy của nước trong
- Quan sát hình ảnh do GV cung cấp, kết các biển và đại dương.
hợp nghiên cứu nội dung SGK Trình bày 2 Phân loại: Có hai loại dòng
sự phân bố các dòng biển nóng, các dòng biển là dòng biển nóng và dòng biển lạnh trên Thế giới biển lạnh
* Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ
* Bước 3: HS lên bảng chỉ bản đồ trình bày
kiến thức
- GV đánh giá, bổ sung kiến thức bằng các - Các dòng biển nóng thường phát câu hỏi: sinh ở hai bên Xích đạo, chảy về
+ Nhận xét về hướng chảy các dòng biển hướng tây, gặp lục địa chuyển
chảy ven bờ biển nước ta Giải thích hướng chảy về phía cực
nguyên nhân - Các dòng biển lạnh thường xuất
+ Tại sao hướng chảy các vòng hoàn lưu ở phát từ khoảng vĩ tuyến 30 - 400,
BCB lại chảy theo chiều kim đồng hồ, bán gần bờ đông các đại dương và
cầu Nam thì ngược lại? chảy về phía Xích đạo
+ Chứng minh các dòng biển nóng và lạnh - Ở vùng gió mùa thường xuất
thường chảy đối xứng nhau qua hai bờ các hiện các dòng biển đổi chiều theo
+ Nêu tác động của các dòng biển nóng, - Các dòng biển nóng và dòng