SKKN vận dụng bản đồ tư duy trong dạy học hình học lớp 10 để nâng cao chất lượng học tập của học sinh

Thực tế cho thấy, nhiều học sinh chưa biết cách học, cách ghi kiến thức vào bộ não mà chỉ học thuộc lòng, “học vẹt”, thuộc một cách máy móc, không nhớ được kiến thức trọng tâm, không nắm

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT CẨM THỦY 2

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

VẬN DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC HÌNH HỌC LỚP 10 ĐỂ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG

MỤC LỤC

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 2

SÁNG KIẾN: VẬN DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC HÌNH HỌC LỚP 10 ĐỂ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH

là chúng ta học như thế nào và làm thế nào để tạo ra giá trị gia tăng từ kiến thức

Thực tế cho thấy, nhiều học sinh chưa biết cách học, cách ghi kiến thức

vào bộ não mà chỉ học thuộc lòng, “học vẹt”, thuộc một cách máy móc, không nhớ được kiến thức trọng tâm, không nắm được “sự kiện nổi bật” trong tài liệu

đó, hoặc không biết liên tưởng, liên kết các kiến thức có liên quan với nhau

Nghĩa của cụm từ “bản đồ tư duy” (viết tắt: BĐTD) không hiểu theo

nghĩa bản đồ thông thường như bản đồ địa lí mà được hiểu là một hình thức ghichép theo mạch tư duy của mỗi người bằng việc kết hợp nét vẽ, màu sắc và chữviết BĐTD là một sơ đồ mở Việc thiết kế BĐTD theo mạch tư duy, không yêucầu tỉ lệ, chi tiết khắt khe như bản đồ địa lí và có thể vẽ thêm hoặc bớt cácnhánh, mỗi người vẽ một kiểu khác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh, các cụm từdiễn đạt khác nhau, cùng một nội dung nhưng được thể hiện nó dưới dạngBĐTD theo nhiều cách khác nhau Do đó, việc lập BĐTD phát huy được tối đakhả năng sáng tạo Sử dụng BĐTD trong dạy học, có nhiều ưu điểm như:

- Dễ nhìn, dễ viết

- Kích thích hứng thú học tập và khả năng sáng tạo của học sinh

- Phát huy tối đa tiềm năng ghi nhớ của bộ não

- Rèn luyện cách xác định chủ đề và phát triển ý chính, ý phụ một cáchlogic

- Dễ thực hiện đối với học sinh và giáo viên

1.1.2 Cơ sở thực tiễn

Khi vận dụng BĐTD trong dạy học môn Toán nói chung và bộ môn Hìnhhọc nói riêng, tôi thấy có nhiều mặt tích cực Học sinh nắm kiến thức bài họcmột cách chủ động, “nhẹ nhàng” hơn, không khí hoạt động của học sinh trongcác giờ học sôi nổi, mọi học sinh đều tích cực tham gia

Việc vận dụng BĐTD trong dạy học sẽ dần hình thành cho học sinh tưduy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách sâu sắc, “định vị trong đầu” được các

kiến thức, sự kiện cơ bản, có cách nhìn vấn đề một cách hệ thống, khoa học, họctốt không chỉ kiến thức trong sách vở mà cả từ thực tiễn cuộc sống.

Với mục đích đổi mới phương pháp dạy học, giúp học sinh tích cực, chủđộng, sáng tạo và tìm thấy niềm vui trong qua trình lĩnh hội tri thức, việc vậndụng BĐTD trong dạy học Hình học ở lớp 10 mang lại nhiều kết quả khả quan.Người viết mạnh dạn đưa ra ý kiến của mình để cùng thảo luận, trao đổi kinhnghiệm

1.2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của sáng kiến là tập trung tìm ra những giải pháp, cách thứckhác nhau để học sinh nắm chắc, nhớ lâu các kiến thức cơ bản của môn Hìnhhọc lớp 10 ban cơ bản; tính logic, sự khác biệt và mối quan hệ giữa các kiếnthức của bài, của chương; qua đó giúp học sinh có thể ghi nhớ và vận dụngchính xác các kiến thức thường gặp trong môn Hình học ở nhà trường phổ thôngtheo sơ đồ tư duy đã thiết lập

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Ứng dụng BĐTD trong dạy học ở THPT nói chung và bộ môn Toán nóiriêng, vẫn đang là một phương pháp mới Trong khuôn khổ của bài viết, ngườiviết mới chỉ nêu lên cách nhìn, cách suy nghĩ của mình về việc vận dụng BĐTDtrong dạy học hình học ở THPT cho học sinh ở khối lớp 10

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu tài liệu, điều tra, phỏng vấn

- Thực nghiệm sư phạm: Giáo viên cho học sinh tự hình thành bản đồ tưduy hoặc giáo viên cung cấp bản đồ tư duy mà mình đã chuẩn bị sẵn vào đầu tiếthọc hoặc cuối tiết học để học sinh củng cố kiến thức và dựa vào đó định hướngcách giải một số dạng toán của môn hình học ở nhà trường trung học phổ thông

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

2.1.1 Bản đồ tư duy là gì?

- Bản đồ tư duy (BĐTD) (hay còn gọi là sơ đồ tư duy, lược đồ tư duy,…)

là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóamột chủ đề hay một mạch kiến thức,… bằng cách kết hợp việc sử dụng đồngthời hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực Do đó, việclập BĐTD phát huy được tối đa khả năng sáng tạo của mỗi người

BĐTD được phát triển bởi Tony Buzan

vào những năm 1960

Tony Buzan là người sáng tạo ra phương

pháp tư duy Mind Map (bản đồ tư duy) Tony

Buzan từng nhận bằng danh dự về tâm lí học,

văn chương Anh, toán học và nhiều môn khoa

học tự nhiên của trường Đại học British

Columbia năm 1964 Tony Buzan là tác giả

hàng đầu thế giới về não bộ Ông đã viết 92 đầu

sách và được dịch ra trên 30 thứ tiếng, với hơn

3 triệu bản, tại 125 quốc gia trên thế giới Tony

Buzan được biết đến nhiều nhất qua cuốn “Use

your head” Trong đó, ông trình bày cách thức

ghi nhớ tự nhiên của não bộ cùng với các

phương pháp Mind Map Ngoài ra, ông còn có

một số sách nổi tiếng khác như Use your

BĐTD là một công cụ tổ chức tư duy Đây là phương pháp dễ nhất đểchuyển tải thông tin vào bộ não rồi đưa thông tin ra ngoài bộ não Nó là một

phương tiện ghi chép đầy sáng tạo và rất hiệu quả theo đúng nghĩa của nó, “sắp

xếp” ý nghĩ của con người.

Nghiên cứu về hoạt động của bộ não con người, người ta chỉ ra rằng bộnão hoạt động gồm 2 nhánh:

Hình 2 Mô hình hoạt động của bộ não

- Não phải nhạy cảm với các thông tin về màu sắc, nhịp điệu, hình dạng,

tưởng tượng, … sẽ tác động kích thích não trái

- Não trái thích hợp với các từ ngữ, con số, tư duy, phân tích,… cho ra sảnphẩm

Do đó, người ta tìm cách kích thích não phải tốt nhất Trình bày vấn đề theo sơ

đồ, biểu đồ bao giờ cũng gây hứng thú Trong các hình thức ấy, sơ đồ mà tác giảTony Buzan đưa ra được đánh giá cao nhất và đã trở thành công cụ làm việchiệu quả của hàng triệu người trên thế giới

Với cách thể hiện gần như cơ chế hoạt động của bộ não, BĐTD sẽ giúp con người:

- Giúp học sinh học được phương pháp học:

Việc rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là một biện phápnâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học Thực tế cho thấy một sốhọc sinh học rất chăm chỉ nhưng kết quả vẫn kém, nhất là môn toán Khi không

có phương pháp học tốt, học sinh thường học bài nào biết bài đấy, học phần sau

đã quên phần trước và không biết liên kết các kiến thức với nhau, không biết vậndụng kiến thức đã học; khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp không biết cách tựghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ Sử dụng thành

thạo BĐTD trong dạy học học sinh sẽ “học được phương pháp học”, tăng tính

độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy

- Giúp học sinh học tập một cách tích cực:

Một số kết quả nghiên cứu cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu

và in đậm cái mà do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ củamình Vì vậy việc sử dụng BĐTD giúp học sinh học tập một cách tích cực, huyđộng tối đa tiềm năng của bộ não

Việc học sinh tự vẽ BĐTD có ưu điểm là phát huy tối đa tính sáng tạo củahọc sinh, phát triển năng khiếu hội họa, sở thích của học sinh, các em tự do chọnmàu sắc (xanh, đỏ, vàng, tím,…), đường nét (đậm, nhạt, thẳng, cong…), các em

tự “sáng tác” nên trên mỗi BĐTD thể hiện rõ cách hiểu, cách trình bày kiến thức

của từng học sinh và BĐTD do các em tự thiết kế nên các em yêu quý, trân

2.1.2.2 BĐTD theo chương

BĐTD theo chương cũng gần như tương tự như BĐTD theo đề cương, chỉkhác là BĐTD theo chương thể hiện sự nối kết của một nội dung kiến thức.BĐTD theo chương giúp học sinh thấy sự nối kết, tương quan giữa các phần,các mục của nội dung kiến thức Lưu ý rằng, BĐTD theo chương cũng khôngnên chỉ lưu lại những ý chính mà còn phải thể hiện đầy đủ tất cả các chi tiết hỗtrợ quan trọng khác.

2.1.2.3 BĐTD theo đoạn

BĐTD theo đoạn dùng để tóm tắt một mục, một nội dung nhỏ của mộtbài, một phần hay một chương học nào đó BĐTD theo đoạn văn giúp học sinhtiết kiệm thời gian ôn lại những thông tin cần thiết mà không cần “học thuộclòng” phần đó

2.1.3 Cách lập BĐTD trong dạy học hình học ở trường trung học phổ thông

2.1.3.1 Cách lập BĐTD

Vật liệu làm BĐTD dễ kiếm, cách làm đơn giản và có thể vận dụng vớibất kì điều kiện nào của các nhà trường hiện nay, đặc biệt là đối với các trườngvùng khó BĐTD có thể được vẽ trên giấy bìa, bảng phụ, sử dụng bút chì, màu,phấn, tẩy hoặc cũng có thể thiết kế trên powerpoint hay các phần mềm chuyêndùng để hỗ trợ thiết kế BĐTD

Khi lập BĐTD, ta bắt đầu từ trung tâm với hình ảnh của chủ đề Vì mộthình ảnh có thể diễn đạt được cả nghìn từ và giúp học sinh sử dụng trí tưởngtượng của mình Một hình ảnh ở trung tâm sẽ giúp học sinh tập trung được vàochủ đề và làm cho học sinh hưng phấn hơn

1) Luôn sử dụng màu sắc vì màu sắc cũng có tác dụng kích thích não như hình ảnh Viết cụm từ, không viết thành câu, dùng các từ viết tắt

2) Nối các nhánh chính (cấp một) đến hình ảnh trung tâm, nối các nhánhnhánh cấp hai đến các nhánh cấp một, nối các nhánh cấp ba đến nhánh cấp hai, bằng các đường kẻ Các đường kẻ càng ở gần hình ảnh trung tâm thì càng được

tô đậm hơn, dày hơn

3) Mỗi từ, ảnh, ý nên đứng độc lập và được nằm trên một đường kẻ

4) Tạo ra một kiểu bản đồ riêng cho mình (kiểu đường kẻ, màu sắc, ).5) Nên dùng các đường kẻ cong thay vì các đường thẳng vì các đường cong được tổ chức rõ ràng sẽ thu hút được sự chú ý của mắt hơn rất nhiều

6) Bố trí thông tin đều quanh hình ảnh trung tâm

7) Ghi chép nguồn gốc thông tin để có thể tra cứu lại dễ dàng

Hình 3 Phương pháp ghi chép

2.1.3.2 Một số lưu ý khi lập BĐTD

BĐTD là một công cụ dạy và học hiệu quả, tiết kiệm thời gian thông quaviệc tận dụng cả não trái lẫn não phải để giúp học sinh tiếp thu bài nhanh, hiểubài kĩ, nhớ được nhiều chi tiết hơn Tuy nhiên, BĐTD không phải là một tácphẩm hội họa Cho nên, việc dành quá nhiều thời gian để trau chuốt cho BĐTD

thành một “tác phẩm hội họa” có thể lãng phí hơn là tiết kiệm thời gian Chúng

ta có thể dành những thời gian này cho công việc cần thiết khác Chính vì thế,

cần chú ý tránh rơi vào việc “trang trí, trau chuốt” thay vì “ghi chú” (là mục

đích chính khi sử dụng BĐTD)

Để xây dựng một BĐTD cho một bài, một chương hay một chuyên đề nào

đó, giáo viên có thể tiến hành các hoạt động sau:

- Hoạt động 1: Học sinh lập BĐTD theo nhóm hay cá nhân với gợi ý của

giáo viên.

- Hoạt động 2: Học sinh hoặc đại diện của các nhóm học sinh lên báo

cáo, thuyết minh về BĐTD mà nhóm mình đã thiết lập.

- Hoạt động 3: Học sinh thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện

BĐTD về kiến thức của bài học đó Giáo viên sẽ là người cố vấn, là trọng tài giúp học sinh hoàn chỉnh BĐTD, từ đó dẫn dắt đến kiến thức của bài học.

- Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng một BĐTD mà giáo viên đã

chuẩn bị sẵn hoặc một BĐTD mà cả lớp đã tham gia chỉnh sửa hoàn chỉnh, yêu cầu học sinh lên trình bày, thuyết minh về kiến thức đó.

nguyên nhân trên, tôi mạnh dạn đề xuất những giải pháp cho một số nội dungliên quan đến phần hình học bậc trung học phổ thông, giúp người dạy và ngườihọc tháo gỡ phần nào những vướng mắc nêu trên.

2.3 Các giải pháp đã sử dụng với bản đồ tư duy trong việc dạy học

hình học lớp 10

- Hình học ở chương trình THPT là một bộ môn khó đối với người dạy và

người học Học sinh thấy khó khăn và “sợ” khi học hình học Chẳng hạn, học sinh lớp 10 lúng túng khi học và vận dụng phần “hệ thức lượng trong tam giác”

vì công thức nhiều và rườm rà; học bài phương trình đường thẳng thì lại khôngnhớ hết các dạng toán viết phương trình đường thẳng…

- Dạy học bằng BĐTD giúp học sinh thấy sự nối kết, sự tương giao giữacác mục, các chương; có cái nhìn tổng thể của một phần, một chương; hệ thốnghóa được kiến thức trên một bố cục để làm sao dễ thuộc, dễ nhớ Một ưu điểmnữa là còn giúp học sinh hứng thú trong tiết học hình học, tạo động lực cho

nhiều học sinh lâu nay “ngại học” cũng phấn chấn hơn, giúp học sinh không

nhàm chán về bài học mà luôn sôi nổi, hào hứng

- Tính mới của đề tài:

+ Làm rõ thực trạng vận dụng bản đồ tư duy vào dạy học hình học ởkhối 10

+ Làm rõ hơn cơ sở lý luận về việc vận dụng bản đồ tư duy vào dạyhọc toán

+ Xây dựng một số nội dung và quy trình vận dụng bản đồ tư duy vàodạy học toán

Trong khuôn khổ bài viết, tôi xin giới thiệu một số bài dạy hình học ởkhối lớp 10 có sử dụng BĐTD

2.3.1 Bài “Hệ thức lượng trong tam giác”

Bài “Hệ thức lượng trong tam giác” là bài học có nhiều công thức, học

sinh thường lúng túng khi vận dụng vào giải toán, không thấy được sự tươngquan, gắn kết giữa các công thức Nhằm tháo gỡ khó khăn đó, tôi xin đưa ra haiBĐTD cho hai trường hợp thường gặp với bài toán tìm các yếu tố của tam giácvới giả thiết cho trước

Bài toán 1: Trường hợp giả thiết cho tam giác ABC biết độ dài ba cạnh

tương ứng a, b, c

Hình 4 Bản đồ 1

Ví dụ 1 (Bài 10, trang 62 - Hình học 10): Cho tam giác ABC có

a 12, b 16, c 20 Tính diện S của tam giác, chiều cao h a , các bán kính R , r của các

đường tròn ngoại tiếp, nội tiếp tam giác và đường trung tuyến ma của tam giác

Đối với bài này, khi mới tiệp cận bài toán, học sinh thường bối rồi khôngbiết bắt đầu từ đầu Tuy nhiên, khi sử dụng BĐTD, mọi việc trở nên dễ dàng.Dựa vào Bản đồ 1, học sinh thấy ngay hướng đi cho các câu hỏi Chẳng hạn:

- Để tính R , học sinh sẽ tiến hành giải trình tự:

tính cosA  tính sinA  tính R

- Để tính r, học sinh sẽ tiến hành giải trình tự:

tính cosA  tính sin A  tính SABC  r ,

…

Bài toán 2: Trường hợp giả thiết cho tam giác ABC biết độ dài hai cạnh

tương ứng b, c và góc A

Hình 5 Bản đồ 2

Hình 6 Bản đồ 3 (Một bản vẽ của học sinh)

Với Bản đồ 2, học sinh có thể giải ví dụ sau một cách đơn giản.

Ví dụ 2 (Bài 3, trang 59 – Hình học10): Cho tam giác ABC có A 120 o , b 8cm và

c 5cm Tính cạnh a và các góc B , C của tam giác đó

Áp dụng Bản đồ 2, học sinh có thể giải bài toán trên theo trình tự sau:

tính a  tính cosB  góc B

tính a  tính cosC  góc C

Hai BĐTD trên là một trong những BĐTD giúp học thấy sự tương quan,nối kết giữa các công thức Dựa trên ý tưởng đó, học sinh cũng có thể tự mìnhtạo nên những BĐTD với các yếu tố giả thiết ban đầu khác Chẳng hạn, tìm cácyếu tố của tam giác ABC khi biết a , B , C …

Hình 7 Hình ảnh minh họa về một tiết học có áp dụng bản đồ tư duy

2.3.2 Bài “Hệ trục tọa độ”

Tọa độ của vectơ và của điểm trong mặt phẳng Oxy là một trong nhữngnội dung cơ bản của chương trình hình học 10 nên giáo viên cần giúp học sinh

có cách nhìn tồng quát về các định nghĩa và các tích chất của nội dung bài học

Do đó, việc sử dụng BĐTD là hiệu quả nhất

Hình 8 Bản đồ 4

Nhìn vào BĐTD này, học sinh có thể dễ dàng nhận thấy, số lượng và nội dung các tính chất về tọa độ của điểm và của vectơ một cách dễ dàng Chẳng hạn, với tọa độ của một điểm, các em có thể thấy tính chất của nó có 4 ý còn với tọa độ của vectơ thì cũng nắm được nội dung định lí về các phép toán tọa độthông qua 2 công thức thay vì học thuộc định lí một cách dài dòng.

Hoàn toàn tương tự, chúng ta cũng có thể xây dựng BĐTD cho “Hệ

trục tọa độ trong không gian” trong chương trình Hình học 12.

2.3.3 Bài “Phương trình đường thẳng”

Bài toán “Viết phương trình đường thẳng” ở Hình học lớp 10 có khá

nhiều dạng Việc hệ thống lại kiến thức, các dạng toán về viết phương trìnhđường thẳng và phương pháp giải tương ứng để giúp học sinh có cái nhìn tổngthể là điều hết sức cần thiết Sau đây là một BĐTD cho vấn đề này

Hình 9 Bản đồ 5