Một số giải pháp tổ chức các hoạt động dạy học tiết 46, lịch sử địa phương lớp 10 ở trường THPT lang chánh

Qua nhiều ý kiến thăm dò của đồng nghiệp trong các đợt bồi dưỡng chuyên môn, tôi chưa thấy giáo viên nào thật sự thỏa mãn với tiết dạy lịch sử địa phương của mình, cũng như việc học

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT LANG CHÁNH

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ GIẢI PHÁP TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC

TIẾT 46 LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG LỚP 10

Ở TRƯỜNG THPT LANG CHÁNH

Người thực hiện: Phạm Thị Thuỷ Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc lĩnh vực: Lịch sử

THANH HOÁ NĂM 2020

MỤC LỤC

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 3 2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề1 4 2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản

thân, đồng nghiệp và nhà trường

12

1 Mở đầu:

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài:

Lịch sử địa phương có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với việc cung cấp tri thức cho học sinh, vừa góp phần không nhỏ vào việc bổ sung, đính chính hoàn thiện lịch sử dân tộc Đồng thời có tác dụng giáo dục tư tưởng, tình cảm cho học sinh ở trường phổ thông Lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc có mối quan hệ biện chứng với nhau, nằm trong cặp phạm trù “cái chung và cái riêng” Vì lịch

sử địa phương là bộ phận cấu thành của lịch sử dân tộc, bất kì một sự kiện, hiện tượng lịch sử nào xãy ra đều mang tính chất địa phương, tùy theo phạm vi ảnh hưởng lớn hay nhỏ Từ đó chúng ta có thể khẳng định rằng việc dạy học lịch sử địa phương cho học sinh phổ thông là một việc làm hết sức cần thiết Để làm được việc đó mỗi giáo viên chúng ta cần phải đầu tư, nghiên cứu nhiều hơn

Bộ môn lịch sử địa phương được đưa vào giảng dạy ở trường phổ thông cùng với lich sử dân tộc dưới nhiều hình thức dạy học, được thể hiện từ khá lâu trong môn lịch sử Tuy nhiên việc giảng dạy lịch sử địa phương chưa thể hiện hết chức năng và nhiệm vụ của mình Mỗi trường thể hiện bài giảng mỗi cách khác nhau Qua nhiều ý kiến thăm dò của đồng nghiệp trong các đợt bồi dưỡng chuyên môn, tôi chưa thấy giáo viên nào thật sự thỏa mãn với tiết dạy lịch sử địa phương của mình, cũng như việc học tập của học trò, tiết học chưa gây hứng thú, học sinh còn thụ động, nhàm chán, ít tập trung Đó là lí do tôi chọn đề tài này

1.2 Mục đích nghiên cứu:

Dạy lịch sử địa phương cho học sinh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng nhằm cung cấp những kiến thức cơ bản về các danh nhân, các di tích lịch sử văn hóa, anh hùng dân tộc của quê hương, qua đó giáo dục truyền thống, khơi dậy tình yêu quê hương đất nước trong các em

Xuất phát từ thực tiễn trên cùng với yêu cầu cấp thiết về đổi mới dạy học Lịch sử, kết hợp những thử nghiệm trên lớp: 10A3,10A4 của trường THPT Lang Chánh, bản thân tôi tôi đã không ngừng nghiên cứu tìm tòi, sáng tạo rút ra cho mình một giải pháp, theo tôi đó là tối ưu nhất về dạy giờ lịch sử địa phương trên lớp và đã đem lại kết quả thật sự

1.3 Đối tượng nghiên cứu:

- Tác giả nghiên cứu các hoạt động tổ chức dạy học Tiết 46, Lịch sử địa phương lớp 10

- Thời gian thực hiện: Từ tháng 8 năm 2019 đến tháng 6/2020

1.4 Phương pháp nghiên cứu:

Trong đề tài này tôi đã sử dụng phối kết hợp các nhóm phương pháp dạy học như sau:

- Phương pháp tích hợp: tích hợp môn Địa lí, môn công nghệ thông tin

- Phương pháp trực quan: quan sát tranh, gợi nhớ, liên tưởng

- Đồng thời kết hợp với việc trình chiếu hình ảnh liên quan đến bài học Kết quả là học sinh hứng thú hơn với tiêt học; phương pháp đối thoại

2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận:

Lịch sử là hoạt động của con người diễn ra trong quá trình đấu tranh với thiên nhiên, đấu tranh xã hội để sinh tồn và phát triển, đấu tranh chống ngoại xâm để bảo vệ độc lập tự do, lao động sáng tạo để xây dựng quê hương đất nước Bản thân lịch sử là sự vận động của đời sống xã hội hiện thực, hoàn toàn khách quan Sự kiện lịch sử diễn ra trong một thời gian nhất định với những diễn biến phong phú, cụ thể đa dạng được bộc lộ thông qua vô số hiện tượng, muốn dựng lại một bức tranh chân thành của lịch sử không chỉ dựa vào một ít tư liệu,

sự kiện mà học sinh tiếp thu được Việc thu thập và sử dụng nhiều nguồn sử liệu, chính là điều kiện quan trọng giúp học sinh tiếp thu bài tốt, khắc sâu kiến thức, hứng thú trong học tâp lịch sử và càng yêu quê hương Tổ quốc mình

Từ ý nghĩa quan trọng của lịch sử địa phương như thế Song việc giảng dạy lịch sử địa phương hiện nay ở các trường THPT ít được giáo viên chú trọng Một mặt do thầy cô giáo giảng dạy lịch sử hiện nay chưa có một tài liệu giáo khoa về lịch sử địa phương, thiết bị dạy học chưa được cung cấp đầy đủ Do đó, một số giáo viên chỉ dạy theo cảm nhận của mình, ít đầu tư, dạy không theo một trình tự rõ ràng, đa số giáo viên chỉ thực hiện qua loa, ít có sự đầu tư chu đáo Vì thế, nên việc thực hiện tiết học chưa thực sự đạt hiệu quả

Từ cơ sở thực tiển trên, để giúp cho các em học tập tốt tiết lịch sử địa phương, bồi dưỡng cho học sinh kĩ năng cần thiết, rèn luyện và phát triển năng lực học tập, thấy được mối quan hệ chặt chẽ giữa lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc cũng như nét độc đáo, tính đặt thù của lịch sử địa phương Qua nhiều năm giảng dạy lịch sử ở THPT lớp 10 Bản thân tôi đã không ngừng nghiên cứu tìm tòi, sưu tầm, học hỏi và dần xây dựng cho mình được một số tiết giảng dạy lịch sử địa phương ở lớp 10 Chính việc làm đó đã đem lại được hiệu quả cao trong tiết dạy, lôi cuốn được các em ham học bộ môn lịch sử, đặc biệt là lịch sử địa phương

2.2.Thực trạng vấn đề:

Đối với giáo viên:

Từ trước đến nay, đa số giáo viên chưa xác định đúng nhiệm vụ và vai trò của bộ môn, hay do điều kiện dạy học, thiết bị còn hạn chế nên khi giảng dạy hầu như giờ học chưa sôi nổi, học sinh chua có hứng thú học tập, giờ học nhàm chán, nên hiệu quả giờ học chưa cao

Theo tôi những nguyên nhân dẫn đến thực trạng trên là: Giáo viên chưa thực sự đầu tư cho giờ dạy, các giờ học lịch sử chua gây được hứng thú cho học sinh, học sinh chua yêu thích bộ môn Lịch sử.Giáo viên và học sinh chưa bắt kịp với sự đổi mới phương pháp dạy và học, thiết bị dạy học còn hạn chế

Đối với học sinh:

Xuất phát từ thực tế bộ môn và quá trình giảng dạy trực tiếp ở lớp 10 của mình tôi thấy cần tạo ra cho học sinh một không khí học tập sôi nổi, hứng thú hơn trong khi dạy học môn Lịch sử nhất là tiết học Lịch sử địa phương Có như vậy học sinh mới yêu thích bộ môn và sẽ nâng cao được chất lượng dạy học bộ môn Lịch sử địa phương không chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức cho học sinh mà còn giáo dục cho các em lòng yêu nước và niềm tự hào hơn về quê hương của mình, tạo nên một không khí hăng say học tập

- Trước khi thực đề tài này thì tôi có cho học sinh của 2 lớp 10A3, 10A4

làm một bài kiểm tra liên quan đến vấn để mà tôi nghiên cứu: Câu hỏi: Em hãy

nêu hiểu biết của em về Lê Lợi với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn? Vì sao nói hăm i mốt Lê Lai, hăm hai Lê Lợi? Em biết gì về khu du du lịch Thác Ma Hao?

+ Trước khi áp dụng đề tài:

Tôi tiến hành chấm bài cả 2 lớp, kết quả thu được như sau:

Lớp Tổng Số

bài

Loại giỏi Loại Khá Loại TB Loại yếu

Số Lượng Tỉ lệ

Số Lượng Tỉ lệ

Số Lượng Tỉ lệ

Số Lượng Tỉ lệ

2.3 Giải pháp thực hiện:

Để chuẩn bị cho tiết học lịch sử địa phương, GV có thể đặt trước vấn đề cho học sinh về nhà chuẩn bị, nghiên cứu, tìm hiểu trước:

- Sưu tầm tranh ảnh về các di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh ở địa phương em có liên quan đến cuộc khởi nghĩa Lam sơn?

- Lang Chánh có bao nhiêu xã, thị trấn, kể tên các con sông chảy qua địa bàn huyện Lang Chánh?

- Tìm hiểu các ngành nghề truyền thống, các loại hình văn nghệ dân gian ở địa phương em?

- Em sẽ làm gì để bảo vệ, giữ gìn những di tích lịch sử trên địa bàn Lang Chánh?

GIÁO ÁN MINH HOẠ Tiết 46: Lịch sử địa phương Thanh Hóa với cuộc KN Lam Sơn.

2.3.1 Phương pháp sử dụng tranh ảnh để gợi nhớ, liên tưởng cho học sinh.

- Trước tiên GV giới thiệu lược đồ huyện Lang chánh để giới thiệu cho HS:

Lang Chánh là huyện miền núi biên giới nằm ở phía Tây của tỉnh Thanh Hóa Thị trấn Lang Chánh cách Thành phố Thanh Hóa 101km Vùng đất Lang Chánh có dạng gần như lá cờ Tổ quốc gắn vào kinh tuyến 105 00 Đ

- Phía Tây Nam giáp huyện Sầm Tớ (tỉnh Hủa Phăn, nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào) trên tuyến biên giới dài 7km.

- Phía Tây và Tây Bắc giáp huyện Quan Sơn

- Phía Bắc giáp huyện Bá Thước.

- Phía Đông giáp huyện Ngọc Lạc với đường địa giới gần trùng với thung lũng sông Âm.

- Phía Nam giáp huyện Thường Xuân với đường địa giới chạy trên đường chia nước giữa hệ thống sông Âm và hệ thống sông Khao.

- Tiếp đó GV cho HS các nhóm giới thiệu về những hình ảnh về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn mà các em sưu tầm được và yêu cầu HS nêu những hiểu biết của các em

- GV nhận xét, bổ sung, chốt ý

Lê Lợi sinh ngày 6/8 năm Ất Sửu, tức ngày 10/9/1385, tại quê mẹ ở làng Chủ Sơn, huyện Lôi Dương (sau là Thủy Chú, nay là Xuân Thắng, huyện Thọ Xuân, Thanh Hóa)

Tổ ba đời của Lê Lợi là Lê Hối, theo Lam Sơn thực lục và Hoàng Lê ngọc phả, vốn làm nghề dạy học (sư công) Lê Hối dời nhà đến ở Lam Sơn (xã Xuân Lam, Thọ Xuân, Thanh Hóa), tổ chức khai phá và “ba năm thành sản nghiệp, con cháu ngày một đông, nô lệ ngày một nhiều”

Đến đời ông là Lê Đinh, “nối dõi nghiệp nhà, theo chí người trước, có bộ chúng đến hơn nghìn người” Trải qua đời cha là Lê Khoáng, Lê Lợi “thừa nghiệp của ông cha”, trở thành một hào trưởng lớn vùng Lam Sơn Đầu năm Bính Thân (1416) Lê Lợi cùng 18 người bạn thân tín nhất, cùng tâm huyết và chí hướng, trong đó có Nguyễn Trãi, làm lễ thề kết nghĩa anh em, nguyện sống chết “chung sức đồng lòng chống giữ địa phương để trong cõi được

ở yên"

Đó là hội thề Lũng Nhai lịch sử đặt cơ sở cho sự hình thành một tổ chức lãnh đạo của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và một bước chuẩn bị lực lượng tiến tới phát động khởi nghĩa Từ hội thề Lũng Nhai đến lúc cuộc khởi nghĩa bùng nổ (1416 - 1418) có thể coi là giai đoạn chuẩn bị về tổ chức và lực lượng cho cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi khởi xướng và chủ trì

- Ngày 7 tháng 2 năm 1418 (tức ngày 2 tháng 1 năm Mậu Tuất) Lê Lợi cùng toàn thể nghĩa quân dựng cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn và tự xưng là Bình Định Vương, truyền lệnh khắp nơi kêu gọi nhân dân cùng nổi dậy chống giặc cứu nước

- Cuộc khởi vừa dấy lên quân Minh lập tức tập trung lực lượng đàn áp Tổng binh Lý Bân phái Đô đốc Chu Quang điều quân từ thành Tây Đô lên vây quét vùng Lam Sơn, buộc nghĩa quân phải rút lên xứ Mường Một (Thanh Hoá) Quân Minh ráo riết đuổi theo, Lê Lợi phải rút lên núi Chí Linh Ở đây nghĩa quân rơi vào tình thế hiểm nghèo Lê Lai đã cải trang làm Lê Lợi dẫn 500 quân và 2 voi chiến tự xưng là “Chúa Lam Sơn” kéo ra anh dũng tập kích địch Lê Lai cùng toán cảm tử quân đã hy sinh quân Minh tưởng rằng đã giết được Lê Lợi nên rút quân

- Thời kỳ hoạt động ở vùng núi Thanh Hóa là giai đoạn khó khăn nhất của cuộc khởi nghĩa Trong thời gian đầu, lực lượng của quân Lam Sơn chỉ có vài ngàn người, lương thực thiếu thốn, thường chỉ thắng được vài trận nhỏ và hay bị quân Minh do các tướng như Lý Bân, Phương Chính chỉ huy đánh bại

- Bị quân Minh vây đánh nhiều trận, quân Lam Sơn khốn đốn 3 lần phải rút chạy lên núi Chí Linh những năm 1418, 1419, 1422 và một lần cố thủ ở Sách Khôi năm 1422 Một lần bị quân Minh vây gắt ở núi Chí Linh (có sách ghi năm 1418, có sách ghi năm 1419), quân sĩ hết lương, một nghĩa sĩ của Lê Lợi là Lê Lai theo gương Kỷ Tín nhà Tây Hán phải đóng giả làm Lê Lợi, dẫn quân

ra ngoài nhử quân Minh Quân Minh tưởng là bắt được chúa Lam Sơn nên lơi lỏng phòng bị, Lê Lợi và các tướng lĩnh thừa cơ mở đường khác chạy thoát Lê Lai bị quân Minh giải về Đông Quan và bị giết

Đứng trước nguy cơ toàn quân bị diệt, Lê Lợi bất đắc dĩ phải tụ họp các tướng lại nói:

“Nay trận thế hiểm nguy, có ai dám bắt chước việc Kỷ Tín (tướng nhà Hán,

chết thay cho Lưu Bang) thời xưa, thân khoác hoàng bào mà chết thay ta

không?”

Các tướng im lặng nhìn nhau Chỉ có Lê Lai người thôn Đặng Tú khảng

khái đáp lời: “Thần nay nguyện được tử trận thay cho chúa công Ví như sau

này giành được giang sơn thì xin nghĩ đến công lao của thần, khiến cho con cháu muôn đời được nhờ quốc ân, được vậy thần chết cũng nhắm mắt”.

Lê Lợi vô cùng cảm khái Lê Lai tiếp lời: “Tình hình nguy khốn, nếu ngồi

khư khư, quân thần chung mạng, bao công sức đây hãy còn gì Nếu theo kế này, may ra có thể thoát được Kẻ trung thần chết vì nước nào có tiếc gì?”

Lê Lợi vái trời khấn rằng: “Lê Lai có công đổi áo, nếu sau này khôi phục

nghiệp xưa, nếu không nhớ đến công lao ấy, thì xin cho cung điện biến thành rừng núi, ấn triện biến thành cục đồng, gươm thần biến thành dao cùn”

Lê Lợi khấn xong, Lê Lai liền khoác áo báo của chúa, cùng 500 quân cảm

tử và 2 thớt voi xông thẳng xuống núi khiêu chiến Quân Minh xuất quân

nghênh chiến, Lê Lai thân cưỡi ngựa xông thẳng vào trận giặc, hô to: “Ta là

chúa Lam Sơn đây” Quân Minh tưởng thật, dồn sức vây chặt lấy Lê Lai cùng

quân cảm tử giao chiến với giặc kịch liệt, khiến quân Minh phải mất khá nhiều lực lượng Sau một hồi, giặc vây càng đông, Lê Lai đuối sức bị bắt và bị giặc phanh thây Bấy giờ là vào ngày 29.4.1419 Giặc Minh tưởng rằng đã giết được

Lê Lợi, nên nới lỏng vòng vây, rút khỏi Lam Sơn về thành Tây Đô Lê Lợi bấy giờ mới thoát hiểm, bí mật gom quân trở về Lam Sơn gây dựng lại căn cứ địa Người anh hùng Lê Lai cùng đội quân cảm tử đã đem tính mạng của mình

để tiếp tục thắp lên một tia hy vọng cho dân tộc Sự hy sinh đó đáng được muôn

đời sau trân trọng Lê Lợi sau đó ngầm sai người tìm thi hài Lê Lai về Lam Sơn mai táng Về sau, Lê Lợi lên ngôi đã truy phong Lê Lai hàm Thiếu úy, liệt vào hàng Nhất Đẳng Công Thần Khi sắp mất, Lê Lợi còn căn dặn làm giỗ Lê Lai trước ngày giỗ của mình như là một cách thể hiện lòng biết ơn với vị trung thần

đã quên mình cứu chúa, cũng là cứu cho cuộc khởi nghĩa không sớm bị tiêu diệt Ngoài những sự truy tặng của triều đình nhà Hậu Lê, Lê Lai còn được thờ phụng rộng rãi trong dân gian Các thế hệ người Việt vẫn mãi lưu truyền câu chuyện về ông

- Lê Lợi trở về căn cứ Lam Sơn, xây dựng lực lượng chiến đấu Nghĩa quân

đã tập kích và đánh bại nhiều cuộc truy kích của địch, tiêu diệt hàng ngàn tên

- Tháng 5 năm 1418 quân Minh nổ cuộc vây quét, khủng bố lớn, nghĩa quân buộc phải rút lên núi Chí Linh lần thứ hai

- Được sự ủng hộ của nhân dân, nghĩa quân ngày một mạnh Cuối năm

1418 và liên tiếp năm 1419 đến cuối năm 1420 nghĩa quân liên tiếp đánh thắng các cuộc vây quét của quân Minh Đặc biệt, trong trận Sách Khôi nghĩa quân đã tiêu diệt hàng ngàn tên địch, thu hàng trăm ngựa

- Tháng 3 năm 1423, quân Minh do tổng binh Trần Trí chỉ huy từ Đông

- Quan đánh lên Trước tình hình đó, Lê Lợi hạ lệnh rút lên núi Chí Linh lần thứ ba

- Ở đây nghĩa quân phải sống những ngày gian khổ Trong hơn hai tháng trời thiếu lương thực, Lê Lợi phải cho giết cả voi, ngựa (kể cả con ngựa của ông) để nuôi quân

- Trước tình thế bất lợi và khó khăn như vậy, Lê Lợi chủ trương tạm hoà và được quân Minh chấp thuận Vì vậy, từ tháng 3 năm 1423 đến tháng 10 năm

1924 là thời kỳ tạm hoà của nghĩa quân để xây dựng lực lượng Tháng 5 năm

1423 nghĩa quân trở về căn cứ Lam Sơn

2.3.2 Phương pháp tích hợp, liên môn:

GV có thể cho HS vận dụng kiến thức của các môn học khác như: địa lý, văn học, CNTT để vận dụng vào trong bài học thông qua các câu hỏi:

- Em có biết tác phẩm văn học nào có nói về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn trên đất Lang Chánh?

- Ở Lang Chánh có con sông, dòng thác nào gắn với cuộc khởi nghĩa Lam sơn?

HS suy nghĩ trả lời

GV nhận xét, bổ sung: Tác phẩm Bình Ngô Đại Cáo của Nguyễn Trãi

"Khi Linh sơn lương hết mấy tuần,

Lúc Khôi huyện quân không một đội "

Sự gian khổ ở Chí Linh đã lựa chọn thể hiện trong bài "Bình Ngô Đại cáo"

để nói lên những thời điểm cam go đầy thử thách của 10 năm kháng chiến