Sử dụng một vài cách nhập cảm nhập cảm bằng lời vào bài; đặt câu hỏi sử dụng tranh ảnh nhằm kích thích tạo hứng thú cho học sinh trong tiết đọc – hiểu tác phẩm văn học trong nhà trường THPT

NỘI DUNG 2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 2.2 THỰC TRẠNG CỦA ĐỀ TÀI 2.3 NHỮNG GIẢI PHÁP KHI SỬ DỤNG NHỨNG CÁCH NHẬP CẢM NHẰM TẠO HỨNG THÚ HỌC SINH KHI ĐỌC–HIỂU TÁC PHẨM VĂN HỌC TRONG NHÀ TRƯỜNG THPT...

1.3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

1.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1.5 NHỮNG ĐIỂM MỚI CỦA SÁNG KIẾN

2 NỘI DUNG

2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

2.2 THỰC TRẠNG CỦA ĐỀ TÀI

2.3 NHỮNG GIẢI PHÁP KHI SỬ DỤNG NHỨNG CÁCH NHẬP

CẢM NHẰM TẠO HỨNG THÚ HỌC SINH KHI ĐỌC–HIỂU TÁC

PHẨM VĂN HỌC TRONG NHÀ TRƯỜNG THPT

2.3.1 NHẬP CẢM BẰNG LỜI VÀO BÀI

2.3.1.1 Lời vào bài qua nhận định, đánh giá về tác phẩm sẽ học

2.3.1.2 Lời vào bài trực tiếp

2.3.1.3 Lời vào bài gián tiếp

2.3.1.4 Lời vào bài tương phản

2.3.1.5 Lời vào bài tương đồng

2.3.1.6 Lời vào bài tái hiện bối cảnh tác phẩm

2.3.2 NHẬP CẢM BẰNG CÁCH ĐẶT CÂU HỎI

2.3.3 NHẬP CẢM BẰNG CÁCH SỬ DỤNG TRANH ẢNH

2.4 HIỆU QUẢ CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.4.1 Với giáo viên

445

66689910101213141616171718

19 - 26

DANH MỤC NHỮNG CHỮ CÁI VIẾT TẮT

- Khoa học xã hội

- Sách giáo khoa

- Trung học phổ thông

- Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

- Giáo viên

- Học sinh

- Giáo sư

KHXH SGK THPT CHXHCNVN GV HS GS

1 MỞ ĐẦU

1.1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

lắm nỗi niềm cảm xúc: hài lòng - thất vọng, buồn - vui, sướng - khổ…Sự nghiệptrồng người ấy đặt ra cho mỗi chúng ta biết bao điều về tình thương, tráchnhiệm, niềm đam mê, lòng nhiệt huyết… Dĩ nhiên mỗi người đều có lối đi và

“chiến lược” riêng cho bản thân nhưng có lẽ cái đích lớn nhất mà chúng ta

hướng đến đó là sự vững vàng trong chuyên môn, lòng tin yêu của HS và đồngnghiệp Theo tôi, niềm vui và hạnh phúc lớn nhất là trong mỗi tiết dạy được nhìnthấy ánh mắt long lanh, giao cảm của HS để rồi sau khi khép lại tiết học, mộtchút ấm áp lan tỏa, một bài học đẹp được nâng niu, gợi nhớ… Điều đó, tôi cảmnhận rõ mồn một qua những tiết dạy có thể nói là thành công mà ở đó ngọn lửanhiệt tình, say sưa và nguồn cảm hứng vô tận đang hừng hực cháy Nhưng đểngọn lửa này được thắp lên và mãi mãi cháy thì vẫn còn là điều phải suy tư, trăntrở Đâu đó vẫn có những tiết dạy buồn tẻ, nhạt nhẽo, hời hợt, đơn điệu; nói

chung chưa có “lửa” để thắp lên niềm đam mê, yêu thích văn học của học trò.

Trong số những tiết dạy đó có một nguyên nhân bao trùm là cả người dạy vàngười học đều chưa hứng thú hoặc chưa thật nhập hồn, nhập tâm vào bài học

Để lôi cuốn HS yêu thích văn học và có hứng thú khi đọc - hiểu tác phẩm vănhọc, người GV phải nghiên cứu, tìm tòi để vận dụng có hiệu quả vào bài giảngcủa mình Trong đó, nhập cảm mở đầu bài học là khâu đầu tiên và quan trọngtrong việc khơi gợi và truyền cảm hứng cho một tiết đọc văn Tiếc rằng, nhiều

GV chưa thực sự chú trọng đến hoạt động nhập cảm đầu tiết học này Với tôi,sống 15 năm cùng nghề nghiệp tôi đã rút ra cho mình nhiều kinh nghiệm Song,điều tôi tâm đắc nhất vẫn là “Sử dụng một vài cách nhập cảm: nhập cảm bằng lời vào bài; đặt câu hỏi; Sử dụng tranh ảnh nhằm kích thích tạo hứng thú cho học sinh trong tiết đọc – hiểu tác phẩm văn học trong nhà trường THPT ”

1.2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Như chúng ta đều biết, một thực trạng đáng buồn hiện nay là đa số HS ít

mặn mà với các môn KHXH, đặc biệt là “căn bệnh” chán học môn Ngữ văn Vì

vậy, khi nghiên cứu đề tài này, tôi cố gắng suy nghĩ, phát hiện và vận dụng cáchvào bài thật hay, thật hấp dẫn cho từng tiết đọc - hiểu tác phẩm văn học Khiđược tiếp nhận cách nhập cảm hấp dẫn như thế, dù dửng dưng, lạnh nhạt đếnmấy HS cũng sẽ tập trung đọc và khám phá tác phẩm cùng thầy, cùng bạn Cónhư thế môn Ngữ văn mới thực sự là niềm yêu thích của HS trong mọi thời đại

Bởi thiết nghĩ rằng, con người ai chẳng có trái tim để xúc cảm, khi GV biết layđộng trái tim của mỗi học trò chắc hẳn những trái tim ấy sẽ thổn thức, rung động

và nói lên được rất nhiều điều mà GV dạy môn Ngữ văn cần phải lắng nghe vàtrân trọng Có như thế, trên thế giới này con người sẽ sống tốt đẹp hơn, nhânvăn hơn Vì chức năng của văn học là khơi gợi ở HS sự thông minh về cảm xúc

1.3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Thực hiện đề tài này, đối tượng tôi nghiên cứu là tất cả các tác phẩm vănhọc trong SGK cấp THPT; sách giáo viên, sách tham khảo, sách thiết kế bàigiảng và HS ở cả ba khối lớp

Đọc tất cả các tác phẩm văn học trong chương trình THPT, các sách thamkhảo, tạp chí văn học… để tham khảo, lựa chọn cách nhập cảm hay, hiệu quả đểvận dụng linh hoạt trong từng tiết học

1.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Thực hiện đề tài này, GV phải đọc nhiều tác phẩm văn học trong vàngoài SGK, để tìm những câu thơ hay, phù hợp với bài học Sau đó, đọc nhữngcách mở bài trong những sách tham khảo và phải thường xuyên đọc Tạp chí vănhọc, báo Giáo dục - Thời đại… để từ đó suy nghĩ, tìm và chuẩn bị cho mìnhnhững cách dẫn nhập vào bài thật ưng ý

1.5 NHỮNG ĐIỂM MỚI CỦA SÁNG KIẾN

Cách dẫn nhập, cách mở đầu một tiết học của GV nhằm tạo hứng thú cho

HS trong việc tiếp thu bài học văn đã được ít nhiều các tài liệu đề cập tới gần

đây như cuốn Mẹo luật viết văn hay cũng đã bàn rất kĩ Nhưng, đó chỉ là lời mở

bài cho bài văn nghị luận Còn ở đề tài này tôi muốn tìm những cách nhập cảmhay, mới cho tiết học đọc – hiểu môn Ngữ văn cấp THPT Trong quá trình giảngdạy tôi cố gắng suy nghĩ tìm tòi, viết và vận dụng linh hoạt nhiều cách vào bài

để thu hút học sinh có hứng thú khi học tiết đọc – hiểu tác phẩm văn học

2 NỘI DUNG

2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

Điều 5 Luật Giáo dục nước CHXHCNVN có viết: “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học, bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say

mê học tập và ý chí vươn lên.”[1] Đây là định hướng cơ bản thiết thực đối với

mỗi giáo viên, cũng là yếu tố quyết định hiệu quả của một giờ dạy

Nhà giáo dục học Tiệp Khắc John Amos Comenius khẳng định: “Dạy học

là một nghệ thuật mà khi đem dạy thì làm cho người ta cảm thấy vui vẻ, có

nghĩa là, nó không thể làm cho GV cảm thấy buồn phiền, làm cho HS cảm thấy nhàm chán, mà phải làm cho họ có được hứng thú lớn nhất.”

Có thể hiểu thế này: Khi xem một vở kịch, màn mở đầu hay sẽ dẫn khán

giả vào nội dung vở kịch một cách đầy cảm xúc; thưởng thức một bản nhạc giaohưởng mà khúc dạo đầu thật hoành tráng sẽ dẫn dắt thính giả vào một khungcảnh đắm say Như vậy, một lời dẫn hay sẽ làm hiệu quả tăng lên gấp bội Dạyhọc Ngữ văn yêu cầu phải đi vào chiều sâu thì điều tất yếu là kĩ năng dẫn nhập,nhập cảm cũng rất được coi trọng

Vậy, nhập cảm là gì? “Đó là phương thức dẫn dắt HS một cách có ý thức, có mục đích đi vào tri thức mới hay một hoạt động dạy học, là khâu mở đường, bước khởi phát của dạy học, gắn bó xuyên suốt với các hoạt động dạy học trên lớp Đồng thời cũng là một bước then chốt để gợi, kích thích sự hứng thú, tích cực học tập của HS”.[2]

Chúng ta cũng biết rằng, cái khó của việc giảng dạy tác phẩm văn học là

vừa phải đáp ứng được sự chính xác logic về mặt khoa học vừa phải đạt đến tìnhcảm thẩm mĩ của môn nghệ thuật Vì lẽ ấy, trong tiết dạy người giáo viên phảigiúp học sinh vừa chiếm lĩnh tri thức vừa được tận hưởng cái hay cái đẹp của tácphẩm văn chương Để đạt được điều đó, sự cần thiết là phải chuẩn bị cho HSmột tâm thế, hướng cảm xúc của các em về phía tác phẩm sắp học để nảy sinhnhững ấn tượng tốt đẹp đầu tiên về tác phẩm

Vậy, ta nên chọn và áp dụng những cách nhập cảm nào để thực sự đem đến niềm vui, cảm giác thích thú cho người học? Thâm nhập tác phẩm là công

việc không hề đơn giản, nó đòi hỏi sự tinh tế, rèn luyện bền bỉ, chuẩn bị côngphu của người dạy Bước này có tính quyết định thành công đầu tiên của bàigiảng văn nếu chúng ta thực hiện tốt

2.2 THỰC TRẠNG TRƯỚC KHI CHƯA ÁP DỤNG SÁNG KIẾN

KINH NGHIỆM

Là GV trực tiếp giảng dạy môn Ngữ văn tôi rất xót xa khi thấy HS ngày

một " lạnh nhạt” và cứ dần “rời bỏ” môn Ngữ văn HS chưa thực sự yêu thích

môn học này, điều đó lắm khi khiến bản thân tôi có cảm giác chán nản muốnbuông xuôi tất cả Nhưng rồi, vì sự đam mê nghề nghiệp, tình yêu văn chươngnhư một cơ duyên cứ thôi thúc tôi phải tìm một phương pháp nào đó để thay đổihiện thực Trong nhiều cách thay đổi, có một cách theo tôi là khả quan và chohiệu quả đó là: “Sử dụng một vài cách nhập cảm: nhập cảm bằng lời vào bài; đặt câu hỏi; Sử dụng tranh ảnh nhằm tạo hứng thú, kích thích cho học sinh trong tiết đọc – hiểu tác phẩm văn học trong nhà trường THPT ” Vì vậy, việc

nghiên cứu đề tài này có ý nghĩa thiết thực với tôi, nó không chỉ góp phần cảithiện mà còn góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy môn Ngữ văn, quan trọnghơn nữa là được bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học, rèn luyện nghiệp vụ,trau dồi chuyên môn - một việc làm không thể thiếu của người GV để nâng cao,hoàn thiện năng lực, trình độ chuyên môn của mình, nhằm đáp ứng yêu cầu mớiđặt ra của thực tiễn dạy học.

Theo khảo sát của các nhà giáo dục Việt Nam trong những năm gần đây,

chất lượng học văn của HS THPT ở nước ta ngày càng giảm sút Môn Ngữ văndường như đang mất dần vị thế vốn có của nó Tình trạng HS ít còn hứng thúvới việc học văn đã trở thành hiện tượng phổ biến trong nhà trường phổ thônghiện nay

Ở trường THPT Thạch Thành 3, tôi có một may mắn là thường được HStin yêu, chia sẻ, đặc biệt là những chia sẻ về việc học tập Các em đều có chungsuy nghĩ: Ngữ văn là môn học khó; GV chưa thực sự tạo được cảm giác thíchthú mà cứ dạy theo lối rập khuôn; các em thờ ơ với môn học vì sau này khókhăn trong việc lựa chọn ngành nghề cho bản thân Thực trạng trên dẫn đếnchất lượng dạy và học môn Ngữ văn trong nhà trường chưa đạt được hiệu quả

như mong muốn Vậy: Làm thế nào để có thể thắp sáng ngọn lửa tình yêu văn chương trong tâm hồn HS? Làm thế nào để có thể đánh thức khả năng cảm thụ văn chương, thổi bùng khát vọng sống đẹp của mỗi HS trong những tiết đọc văn? Muốn làm được điều đó đòi hỏi người GV phải không ngừng nghiên cứu

tìm ra giải pháp để lôi cuốn các em khi học tác phẩm văn chương Sau đây lànhững cách nhập cảm tôi đã vận dụng rất được HS yêu thích và cũng đã thuđược kết quả Tôi xin chia sẻ và rất mong được quý đồng nghiệp ủng hộ

2.3 CÁC GIẢI PHÁP KHI SỬ DỤNG “NHỮNG CÁCH NHẬP CẢM NHẰM TẠO HỨNG THÚ CHO HỌC SINH KHI ĐỌC – HIỂU TÁC PHẨM VĂN HỌC TRONG NHÀ TRƯỜNG THPT” ĐỂ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ.

2.3.1 NHẬP CẢM BẰNG LỜI VÀO BÀI

2.3.1.1 Lời vào bài qua nhận định, đánh giá về tác phẩm sẽ học

Thông thường sau hoạt động kiểm tra bài cũ ta tiến hành vào bài học mớituần tự qua các phần, mục, với những thông tin về tác giả, tác phẩm …Cứ rập

khuôn như vậy xem như ta đã làm cái công việc “băm vằm – chặt vụn – tạo không khí nặng nề” ở hết tiết học này đến tiết học khác Đó phải chăng là một trong những nguyên do khiến học sinh cứ dần “rời xa” môn học vốn rất giàu giá

trị chân, thiện, mĩ này

Điều kể trên là lí do tại sao ta phải tạo tâm thế, niềm say mê hứng thú cho

HS trong tiết giảng văn?

Lời vào bài GV đưa ra một nhận định, một đánh giá của một tác giả hoặcmột nhà phê bình nào đó về tác phẩm sắp học Khi được nghe những người cótên tuổi bình giá về tác phẩm cùng với cách dẫn dắt đầy thuyết phục của GV, HS

sẽ chú ý vào tác phẩm, sẽ sống cùng với tác giả, nhân vật … Từ đó, các em sẽđộng não, đào sâu suy nghĩ, phát biểu xây dựng bài tích cực hơn

Ví dụ 1: Khi dạy đoạn trích Hạnh phúc của một tang gia (Trích Số Đỏ - Vũ

Trọng Phụng), (Ngữ văn lớp 11) tôi mở lời như sau:

Tuổi đời và tuổi văn chỉ vỏn vẹn có 27 năm Trong khoảng thời gian ngắnngủi đó, nhà văn đã sống trong cảnh ốm đau và bệnh tật, một nhà văn nghèo

nhất trong các nhà văn nghèo“ nghèo di truyền” (Ngô Tất Tố) Vũ Trọng Phụng

đã từ biệt chúng ta khi tài năng văn chương còn nhiều hứa hẹn Những tác phẩmvăn chương ông để lại cho đời đã thực sự đi vào lịch sử văn học và tim óc của

bao thế hệ Số đỏ vẫn là cuốn tiểu thuyết nổi tiếng và thành công nhất của ông Nguyễn Khải đã từng nhận xét: “Số đỏ là một cuốn tiểu thuyết ghê gớm có thể làm vinh dự cho mọi nền văn học” Đoạn trích “Hạnh phúc của một tang gia” là đoạn trích tiêu biểu – “Đây là cái bi của người chết, cái hài của xã hội, cái vô phúc của gia đình giàu sang lắm tiền nhiều của nhưng thiếu tình người.” (Vũ

Dương Qũy)[3] Tìm hiểu đoạn trích chúng ta sẽ thấy được giá trị đích thực củanó

Ví dụ 2: Tây Tiến (Ngữ văn lớp 12) là một bài thơ hay ra đời trong thời kì kháng chiến chống Pháp Dạy Tây Tiến, GV cố gắng giúp HS hiểu giá trị tư

tưởng của thi phẩm và qua đó bồi dưỡng cho các em tinh thần yêu nước, khôngngại khó khăn gian khổ Muốn vậy, GV phải tạo hứng thú cho các em ngay từkhâu giới thiệu bài mới:

“Như có mối duyên gì ràng buộc, bài thơ ấy gắn bó với người làm ra nó

đến mức cứ nói đến Tây Tiến người ta nhớ đến Quang Dũng và ngược lại.”(Trần Lê Văn) Quang Dũng làm thơ không nhiều nhưng những tác phẩm

của ông có sức hấp dẫn và neo giữ đậm sâu trong lòng người đọc Không ngạikhó khăn gian khổ người sinh viên Hà Nội xung phong lên đường vào tuyến lửa

và trở thành một đại đội trưởng Vượt lên trên mọi thử thách khắc nghiệt của

chiến tranh và hoàn cảnh sống cực kì gian khổ, những người lính trẻ Tây Tiến ấy

vẫn giữ được cốt cách hào hoa thanh lịch rất đáng yêu và cũng rất hào hoa lãng

mạn Đã qua rồi cái thời kì binh lửa chiến tranh, song Tây Tiến và Quang Dũng

vẫn sống mãi với chúng ta Nhà thơ Giang Nam bình giá:

"Tây Tiến biên cương mờ lửa khói

Quân đi lớp lớp động cây rừng

Và bài thơ ấy, con người ấy

Vẫn sống muôn đời với núi sông.”

Chúng ta hãy cùng Quang Dũng trở lại Tây Tiến để được trầm mình trong

những tháng ngày đầy ắp kỉ niệm không quên ấy

Ví dụ 3: Để dạy học bài thơ Chiều tối (Mộ) của Hồ Chí Minh, tôi sử dụng

nhận định của GS Nguyễn Đăng Mạnh để tiến hành nhập cảm:

Đánh giá về tập thơ “Nhật kí trong tù”, GS Nguyễn Đăng Mạnh có nhận xét rất sâu sắc: “Nhật kí trong tù thể hiện phong cách nghệ thuật thơ Bác: hồn hậu, giản dị, cổ điển mà hiện đại, chiến sĩ mà thi sĩ ”.[4] Bài thơ Chiều tối

trong tập thơ là bài thơ tiêu biểu cho phong cách cách thơ ấy của Bác Vậy nét

cổ điển và hiện đại được thể hiện như thế nào trong nội dung tư tưởng và hìnhthức nghệ thuật của bài thơ Thầy trò chúng ta sẽ cùng tìm hiểu nhé!

2.3.1.2 Lời vào bài trực tiếp

Vào bài trực tiếp là giới thiệu thẳng vào tác phẩm sẽ học Cách này khôngtốn nhiều thời gian, song để cho hay, cho sinh động hấp dẫn quả thật là khó Tuynhiên, nếu làm tốt vẫn có tính thuyết phục cao Áp dụng cách này, ta có thể bỏqua hoạt động kiểm tra bài cũ đi thẳng vào bài mới Mào đầu một cách tự nhiên

ăn nhập với vài nét tiêu biểu ấn tượng về bài học sẽ tạo được không khí cho tiếthọc, tạo được tâm thế cho HS và tránh được lối đi nhàm chán, rườm rà, quenthuộc

Ví dụ 1: Để giúp HS bước đầu cảm, hiểu, tâm đắc và say mê thưởng thức,

chiêm ngưỡng tài năng Nguyễn Khuyến cùng giá trị văn chương độc đáo của

Thu điếu (Ngữ văn lớp 11), tôi dẫn dắt:

Có một nhà nho đỗ đến Tam nguyên, làm quan rồi buồn chán vì cảnh nướcnhà rơi vào tay giặc đã cáo quan về ở ẩn nơi thôn quê, sống thanh bạch với cảnh

ao thu, ngõ trúc, lều cỏ đơn sơ Ông quan thanh liêm ấy là Nguyễn Khuyến, mộtnhà thơ trữ tình, trào phúng bậc thầy, một nhân cách thanh cao bình dị Chúng ta

sẽ quý trọng nhân cách ấy hơn, yêu và gắn bó với thiên nhiên cảnh vật của quê

hương đất nước hơn khi tiếp nhận thi phẩm Câu cá mùa thu (Thu điếu).

Ví dụ 2: Giới thiệu bài “Người cầm quyền khôi phục uy quyền”: V Huy-gô

là cây đại thụ của dòng văn học lãng mạn Pháp Bằng trái tim nhà văn, hướngngòi bút về những người khốn khổ, các tác phẩm của ông đã làm rung động tráitim hàng triệu triệu độc giả trên thế giới Trong tiết học này, chúng ta sẽ được

biết đến tài năng và tấm lòng nhân đạo của ông qua đoạn trích Người cầm quyền

khôi phục uy quyền Đây là một trích đoạn tiêu biểu trong tiểu thuyết Những người khốn khổ của Huy-gô.

2.3.1.3 Lời vào bài gián tiếp

Cách này thường không đi thẳng vào vấn đề mà có sự liên hệ từ vấn đề cóliên quan đến bài học rồi sau đó mới dẫn dắt vào bài học Đây là cách vào bài rất

đa dạng phong phú và sinh động Ở khâu chuẩn bị, người GV chịu khó đọc, tìmtòi và sáng tạo sẽ có được những lời dẫn hay, độc đáo giúp HS tiếp xúc và sớmnảy nở những rung động, cảm xúc với tác phẩm Thành công ở bước này cũngchính là sự khẳng định thành công của bài học

Ví dụ 1: Khi dạy tùy bút Người lái đò sông Đà - Nguyễn Tuân (Ngữ văn

lớp 12), tôi hướng theo lời dẫn nhập sau: Xưa nay, hình ảnh con sông, dòngsông trong văn chương được miêu tả không ít Trong văn học thế giới, mộtKhuất Nguyên ở Trung Quốc từng tả con sông Thương Lang nước trong nướcđục Một dòng sông Hoàng Hà từ trời cao rơi xuống như dải ngân hà ào ạt trongvần thơ Lí Bạch Trong văn thơ Việt Nam, hình ảnh sông Đà được nhắc tới

nhiều lần Cổ tích có truyện về Thác Bờ, một câu thành ngữ “Nước sông Đ,à ma

Tà Bú” để nói lên ma thiêng nước độc ở con sông này Nhưng dưới ngòi bút tài

hoa uyên bác của Nguyễn Tuân, con sông không còn là vật vô tri vô giác mà nótrở thành một sinh thể có tâm hồn, tính cách, nó vừa hung bạo song cũng rất đỗithơ mộng trữ tình

Ví dụ 2: Khi dạy truyện cổ tích Tấm Cám, tôi tiến hành nhập cảm gián

tiếp thông qua câu ca dao quen thuộc:

Mấy đời bánh đúc có xương Mấy đời dì ghẻ lại thương con chồng!

Câu ca dao cổ ra đời trước hay chuyện Tấm Cám ra đời trước? Thật khó

biết được, chỉ biết rằng một trong những chủ đề nhức nhối trong những sáng tácdân gian là thân phận mồ côi và xung đột mẹ ghẻ - con chồng Ai đọc truyện

Tấm Cám cũng nhận ra, truyện Tấm Cám thể hiện xung đột gay gắt ấy Nhưng,

có thật truyện chỉ có mỗi chủ đề này không? Hôm nay chúng ta tiếp tục đọc –hiểu lại toàn truyện để có những phát hiện mới nhé!

2.3.1.4 Lời vào bài tương phản

Với cách vào bài này, GV có thể đưa ra những ý kiến, những quan điểm

trái ngược để từ đó dẫn dắt vào bài học

Ví dụ 1: Khi dạy Tùy bút Người lái đò sông Đà - Nguyễn Tuân (Ngữ văn

lớp 12) GV có thể lựa chọn vào bài theo cách sau:

Nếu như trước Cách mạng, chúng ta biết đến Nguyễn Tuân với tư cách là

một nhà văn lãng mạn, biết đến Vang bóng một thời – tác phẩm nổi tiếng viết về

vẻ đẹp còn vương sót của một thời nay đã lùi vào dĩ vãng Thì Cách mạng tháng

Tám thành công đã mở ra cho Nguyễn Tuân những trang văn, trang đời mới mẻ.Hoà mình vào không khí của cuộc kháng chiến, hơn ai hết Nguyễn Tuân hăng

hái “lột xác” từ bỏ cái cũ để trở thành một nghệ sĩ công dân gắn bó với sự

nghiệp cách mạng Ông viết về công cuộc xây dựng đất nước, trong đó hiện lênhình ảnh con người Việt Nam với vẻ đẹp cần cù mà rất mực tài hoa Điều đó

được thể hiện rõ qua bài học hôm nay - tùy bút Người lái đò sông Đà

Ví dụ 2: Khi dạy đoạn trích Trao duyên (trích Truyện Kiều – Nguyễn Du),

GV có thể đưa ra một ý kiến quen thuộc, được mọi người công nhận Từ đó nêuvấn đề tương phản để nhập cảm vào bài học Cụ thể như:

Có một câu danh ngôn mà chắc hẳn nhiều bạn đều biết là “Hạnh phúc là cho chứ không chỉ là nhận” Thế nhưng, trong cuộc sống, có những điều khiến

người cho cũng không đành lòng, người nhận cũng không lỡ nhận Đó chính làtrao duyên Và trao duyên chính là nghịch cảnh mang nỗi đau Đây cũng chính

là bi kịch đầu tiên trong cuộc đời đầy bi kịch của nhân vật Thúy Kiều trong tác

phẩm Truyện Kiều Hôm nay, chúng ta sẽ cùng thấu hiểu và đồng cảm với bi kịch này qua đoạn trích Trao duyên.

2.3.1.5 Lời vào bài tương đồng

Vào bài theo kiểu tương đồng sẽ giúp HS nắm bắt tác phẩm và tạo được sự

chú ý ở các em Vì vậy khi mở bài, GV có thể đưa ra những so sánh, ví dụ tương

tự tác phẩm sẽ học Sau đó lôi cuốn các em cùng nhau đi vào tìm hiểu

Ví dụ: Trong chương trình Ngữ văn lớp 10, học sinh được tìm hiểu về đại

thi hào Nguyễn Du với tác phẩm Độc Tiểu Thanh kí và một số trích đoạn trong kiệt tác Truyện Kiều Khi học Truyện Kiều, có thể vào bài như sau: Trong gia tài

thi ca phong phú của đại thi hào Nguyễn Du, thơ viết về người phụ nữ dường

như là mạch cảm hứng xuyên suốt và có vai trò khá quan trọng Trong Độc Tiểu Thanh kí, ta thấy tiếng khóc của nhà thơ đã bật lên thành lời trước cuộc đời, số

phận tài sắc mà bất hạnh của nàng Tiểu Thanh Song có một tiếng khóc đã làmlay động lòng người, chứa đựng đầy giá trị nhân văn, cùng với tiếng khóc choTiểu Thanh, nó vang vọng mãi đến nghìn năm sau Tiếng khóc ấy Nguyễn Du

dành cho Truyện Kiều, cho nàng Thúy Kiều – cũng một con người tài hoa bạc

mệnh

2.3.1.6 Lời vào bài tái hiện bối cảnh tác phẩm

Vào bài bằng cách tái hiện tác phẩm phần nào sẽ giúp các em hình dung rabối cảnh, đề tài của tác phẩm sẽ học Từ chỗ tái hiện, HS sẽ chú ý hơn vào tácphẩm.

Ví dụ 1: Khi học Tuyên Ngôn Độc Lập của Hồ Chí Minh (Ngữ văn lớp

12), tôi đã vào bài bằng cách gợi lại không khí ngày 2 - 9 qua lời thơ của TốHữu:

“ Hôm nay sáng mồng hai tháng chín

Thủ đô hoa vàng nắng Ba Đình.

Muôn triệu tim chờ, chim cũng nín

Bỗng vang lên tiếng hát ân tình

Hồ Chí Minh! Hồ Chí Minh!

Người đứng trên đài lặng phút giây

Trông đàn con đó vẫy hai tay

Cao cao vầng trán ngời đôi mắt

Độc lập bây giờ mới thấy đây!”

Sau đó tôi đặt câu hỏi phát vấn học sinh:

- Hỏi: Em hãy cho biết đoạn thơ đã tái hiện lại không khí nào của đấtnước ta?

- HS: Đoạn thơ tái hiện lại không khí ngày mồng 2 – 9 - 1945, ngày Bác

Hồ đọc Tuyên ngôn Độc lập.

- GV dẫn dắt: Tuyên ngôn Độc lập ra đời trong một hoàn cảnh lịch sử

trọng đại và phức tạp Mục đích của áng hùng văn không chỉ là tuyên bố quyềnđộc lập của Việt Nam trước toàn dân tộc và nhân dân trên thế giới mà cònhướng tới bác bỏ luận điệu xảo trá của thực dân Pháp, đập tan âm mưu tái chiếmViệt Nam của các thế lực thù địch Bên cạnh đó, bản Tuyên ngôn còn bộc lộ sâusắc niềm tự hào dân tộc, thái độ trân trọng kế thừa tinh hoa văn hóa, đề caotruyền thống bình đẳng, nhân đạo, tư tưởng dân chủ tiến bộ của nhân loại của

Hồ Chí Minh và dân tộc ta

Ví dụ 2: Để giúp HS bước đầu nắm bắt và hình dung ra bối cảnh trong tác

phẩm Vợ Nhặt - Kim Lân ( Ngữ văn lớp 12), GV có thể vào bài bằng cách đọc một đoạn trong tác phẩm Đôi Mắt – Nam Cao: “ Con chó chết vào giữa cái hồi đói khủng khiếp mà có lẽ đến năm 2000 con cháu chúng ta vẫn kể lại cho nhau nghe để rùng mình, không phải chết vì chủ nó không tìm nổi mỗi ngày hai lạng thịt bò để nó ăn mà nó chết vì chén phải thịt người ươn và ngửi thấy mùi xác thối” Sau đó hỏi HS:

- GV: Đoạn văn trên, tác giả Nam Cao đã gợi lại bối cảnh lịch sử nàocủa nước ta?

- HS: Đó là nạn đói khủng khiếp vào năm 1945 do giặc Pháp gây ra chonhân dân Việt Nam

- GV tiếp lời: Quay về với xã hội Việt Nam những năm đen tối trướcCách mạng tháng Tám để thấm thía và thương nhiều hơn những tình cảnh,những số phận khốn khổ của nhân dân trong nạn đói khủng khiếp năm 1945

Dành trọn tình yêu, trái tim của mình cho Vợ nhặt, Kim Lân không chỉ tố cáo tội

ác tày trời của bọn thực dân,phát xít mà hơn thế nữa, ông đã phát hiện và khẳngđịnh: “Ngay trên bờ vực của cái chết con người vẫn hướng về sự sống, tin tưởng

ở tương lai, khát khao tổ ấm gia đình và thương yêu đùm bọc lẫn nhau”[1]

2.3.2 NHẬP CẢM BẰNG CÁCH ĐẶT CÂU HỎI

Ngoài việc sử dụng lời vào bài, việc chuẩn bị và sử dụng câu hỏi để hướng

HS nhập cảm trong tiết đọc văn cũng hết sức cần thiết Vào mỗi tiết học, sau khikiểm tra bài cũ, chuyển sang bài mới GV nêu ra vài câu hỏi tập trung vào cácvấn đề đặt ra trong tác phẩm để HS trình bày ý kiến của mình về vấn đề đượchỏi GV sẽ hướng HS trả lời đúng trọng tâm được đặt ra trong câu hỏi Thựchiện cách này, GV không chỉ kiểm tra được việc HS có chuẩn bị bài ở nhà haykhông mà còn tạo được tâm thế cho học các em hứng thú khám phá tác phẩm

Ví dụ 1: Ở chương trình Ngữ văn lớp 11, truyện ngắn Chí Phèo - Nam Cao

là một tác phẩm hấp dẫn và là tác phẩm lớn, cho dù HS có đọc tác phẩm ở nhàcũng không thể hiểu hết về những vấn đề đặt ra trong đó Nên ở tiết học này saukhi ổn định lớp, kiểm tra bài cũ, tôi hướng dẫn HS nhập cảm thông qua một sốcâu hỏi như sau:

- GV: Em hãy nêu tên tác phẩm nổi tiếng nhất của Nam Cao viết về đềtài người nông dân Việt Nam giai đoạn trước cách mạng tháng Tám ?

- HS: Truyện ngắn Chí Phèo (tên gọi khác: Cái lò gạch cũ, Đôi lứa xứng đôi)

- GV: Em biết được những gì về nhân vật chính trong truyện ngắn này ?

- HS 1: Chí Phèo mồ côi; bị đi tù; uống rượu rạch mặt ăn vạ; là con quỷ

dữ của làng Vũ Đại; tự tử khi không đòi được lương thiện …

- HS 2: Chí Phèo – người nông dân bị Bá Kiến lợi dụng và đẩy đến chỗchết

- GV: Với cái nhìn nhân đạo, Nam Cao đã cho thấy tất cả nỗi thống khổghê gớm của Chí Phèo, của người nông dân Việt Nam những năm trước cáchmạng tháng Tám Bên cạnh đó, những trang văn của ông còn chứa một sức

mạnh phê phán, vạch trần quy luật tàn bạo, bi thảm trong cái xã hội tối tăm của

nông thôn nước ta thời đó Hãy cùng đến với Chí Phèo để rõ hơn về những điều

ấy

“Dẫn dắt bằng những câu hỏi và ý kiến trả lời như vậy, HS sẽ bị cuốn vàotác phẩm, chuẩn bị tâm thế sẵn sàng tham gia vào bài học và mong muốn cóthêm hiểu biết sâu sắc hơn về tác phẩm Đó là điểm thuận lợi rất lớn để GV thựchiện một tiết dạy thành công Từ chỗ có ấn tượng ban đầu, HS sẽ tích cực thamgia khám phá tác phẩm và hiểu sâu hơn về cái hay, cái đẹp của nó Và cũng từ

đó, các em sẽ được sống cùng tác phẩm, có sự đồng cảm và đồng sáng tạo cùngtác giả”[2]

Cũng có những tình huống hoặc GV cố tình tạo ra những câu hỏi có vấn đề

để HS đưa ra những ý kiến khác nhau, thậm chí trái ngược nhau, cũng có thểmột số HS chưa có câu trả lời Trên cơ sở đó, GV dẫn dắt vào tác phẩm, HS sẽchú ý hơn vào bài giảng để mong nhận được đáp án cuối cùng Như vậy, nhậpcảm bằng việc đưa ra tình huống, câu hỏi có vấn đề sẽ kích thích sự tò mò, thú

vị cho HS trong suốt quá trình tìm hiểu tác phẩm

Ví dụ 2: Ở tiết giảng văn bài truyện cười Nhưng nó phải bằng hai mày

(Ngữ văn lớp 10), vào đầu bài học tôi đặt câu hỏi như sau:

- GV: Thầy lí trong truyện Nhưng nó phải bằng hai mày được đánh giá

là một vị quan tòa xử kiện như thế nào?

- HS: Thầy lí là người xử kiện giỏi

- GV: Cử chỉ xòe 5 ngón tay trái úp lên 5 ngón tay mặt của thầy lí khi xửkiện mang ý nghĩa gì ?

- HS: Sẽ tranh luận và đưa ra nhiều câu trả lời khác nhau

- GV dẫn dắt: Để có câu trả lời đúng nhất cho hành động trên của thầy

lí, chúng ta sẽ cùng nhau khám phá câu chuyện này

Hướng dẫn HS nhập cảm bằng cách đưa ra các câu hỏi sẽ tạo được bầukhông khí hào hứng, hấp dẫn lôi cuốn HS ngay từ đầu tiết học, tăng tính chủđộng tích cực tham gia tìm hiểu tác phẩm Song, chúng ta cũng cần lưu ý khôngnên đặt những câu hỏi quá tầm, vượt sức của HS vì rất có thể nó sẽ không đemlại những gì như chúng ta mong đợi hoặc cũng có thể tiết dạy của chúng ta thấtbại ngay từ khoảnh khắc đầu tiên

2.3.3 NHẬP CẢM BẰNG CÁCH SỬ DỤNG TRANH ẢNH

Mặc dù đã đem lại hiệu quả, nhưng nếu tiết học nào cũng sử dụng lời dẫn, cũngđặt câu hỏi để tạo hứng thú cho người học thì sẽ trở thành đơn điệu, tẻ nhạt và