Vận dụng kiến thức liên môn vào dạy học văn bản bài ca ngắn đi trên bãi cát của cao bá quát nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập của học sinh

Đề tài: VẬN DỤNG KIẾN THỨC LIÊN MÔN VÀO DẠY VĂN BẢN “BÀICA NGẮN ĐI TRÊN BÃI CÁT” CỦA CAO BÁ QUÁT NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, CHỦ ĐỘNG, SÁNG TẠO TRONG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH.. Người đãtừng

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

Người thực hiện: Trần Thị Hương

THANH HOÁ NĂM 2020

1.1 Lí do chọn đề tài 1 - 2

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 4

2.1.Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm 4

2.2 Thực trạng của vấn đề 6

2 3 Các giải pháp đã thực hiện giải quyết vấn đề 7

2.4 Hiệu quả của SKKN 16

3 KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 17

Đề tài: VẬN DỤNG KIẾN THỨC LIÊN MÔN VÀO DẠY VĂN BẢN “BÀI

CA NGẮN ĐI TRÊN BÃI CÁT” CỦA CAO BÁ QUÁT NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, CHỦ ĐỘNG, SÁNG TẠO TRONG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH.

1 MỞ ĐẦU

1.1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Sinh thời, chủ tịch Hồ Chí Minh luôn dành sự quan tâm đặc biệt đến giáo

dục bởi theo Người: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu” và hơn thế nữa, giáo

dục có vai trò quan trọng đến sự hình thành nhân cách con người Người đãtừng nói:

“Thiện, ác nguyên lai vô định tính

Đa do giáo dục đích nguyên nhân”

Nghĩa là:

“Hiền dữ đâu phải là tính sẵn

Phần nhiều do giáo dục mà nên

(Nam Trân dịch) Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khoáVIII) về định hướng chiến lược phát triển giáo dục - đào tạo trong thời kỳ côngnghiệp hoá, hiện đại hoá cũng khẳng định nhiệm vụ và tầm quan trọng to lớn

của giáo dục “Nhiệm vụ và mục tiêu cơ bản của giáo dục là nhằm xây dựng

những con người và thế hệ thiết tha gắn bó với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có đạo đức trong sáng, có ý chí kiên cường xây dựng và bảo vệ tổ quốc; công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước; giữ gìn và phát huy các giá trị vǎn hoá của dân tộc, có nǎng lực tiếp thu tinh hoa vǎn hoá nhân loại; phát huy tiềm nǎng của dân tộc và con người Việt Nam, có ý thức cộng đồng và phát huy tính tích cực của cá nhân, làm chủ tri thức khoa học và công nghệ hiện đại, có

tư duy sáng tạo, có kỹ nǎng thực hành giỏi, có tác phong công nghiệp, có tính tổ chức kỷ luật ; có sức khoẻ, là những người thừa kế xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa "hồng" vừa "chuyên" như lời dặn của Bác Hồ”

Xuất phát từ vai trò và nhiệm vụ to lớn của giáo dục nên từ lâu Đảng vàNhà nước ta luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho lĩnh vực này Giáo dục đượcxem là quốc sách hàng đầu, là công cụ, là chìa khoá để đưa đất nước Việt Nam

sánh vai với các cường quốc năm châu Trong bối cảnh xã hội đã có nhiều thayđổi, đòi hỏi những người làm giáo dục phải không ngừng đổi mới nội dungphương pháp để phù hợp với yêu cầu, nhiệm vụ và thực tiễn mới.

Bản thân tôi là một giáo viên dạy Ngữ văn đã hơn mười năm trong nghềtôi nhận thấy hiện nay một bộ phận học sinh không còn mặn mà với việc họctập Nguyên nhân xuất phát từ thực tiễn xã hội, từ việc lựa chọn nghề nghiệp,định hướng của bản thân nhưng cũng còn có cả nguyên nhân một bộ phận giáoviên chưa đầu tư vào bài dạy, chưa đổi mới nội dung phương pháp dạy học dẫnđến chưa tạo được tính hứng thú trong học tập đối với học sinh

Từ thực tiễn giảng dạy tôi nhận thấy việc vận dụng kiến thức liên mônvào dạy học là cần thiết bởi phương pháp dạy học này là một trong nhữngnguyên tắc quan trọng của dạy học nói chung và dạy học môn Ngữ văn nói riêngnhằm phát huy cao độ tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập của họcsinh Vì vậy trong quá trình dạy học phần văn học trung đại, tôi đã tìm tòi và lựa

chọn đề tài: Vận dụng kiến thức liên môn vào dạy văn bản “Bài ca ngắn đi

trên bãi cát” của Cao Bá Quát nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập của học sinh để nghiên cứu Tôi hi vọng đề tài sẽ là một kinh

nghiệp nhỏ giúp các đồng nghiệp và các em học sinh khi tìm hiểu văn bản đượctốt hơn

1.2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Mục đích của tôi khi chọn đề tài này nhằm:

- Nâng cao chất lượng và hiệu quả của bộ môn nói chung và bài học này nóiriêng

- Nâng cao kĩ năng vận dụng kiến thức của nhiều bộ môn học khác nhau vào tìmhiểu một văn bản cụ thể

- Thông qua bài học rèn luyện cho học sinh kĩ năng vận dụng kiến thức liên mônvào giải quyết các vấn đề thực tiễn

1.3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu của tôi ở đề tài này là văn bản “Bài ca ngắn đi trên

bãi cát” của Cao Bá Quát Trên cở sở đối tượng nghiên cứu là văn bản này,tôi

đem áp dụng sáng kiến đối với hai lớp tôi trực tiếp giảng dạy là lớp 11C4 - lớpthực nghiệm và lớp 11C2 - lớp đối chứng tại trường THPT Cẩm Thuỷ 2

1.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Phối hợp nhiều phương pháp trong đó chủ yếu là phương pháp:

- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết: Đọc tài liệu tham khảo có

liên quan đến đề tài, soạn bài giảng theo phương pháp, kế hoạch đã đề ra

- Phương pháp thực hành: Soạn và thiết kế giáo án theo phương pháp vận dụng

kiến thức liên môn, tiến hành thực nghiệm ở hai lớp 11C2 và 11C4

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1.1 Vài nét khái quát về văn học trung đại Việt Nam

Văn học trung đại còn được gọi bằng những cái tên khác nhau như vănhọc thành văn, văn học phong kiến, văn học cổ điển Phát triển trong một môitrường xã hội phong kiến với ý thức hệ nho giáo, lực lượng sáng tác chủ yếu làtầng lớp trí thức, những người có trình độ cao, được đào tạo từ ''cửa Khổng sânTrình'' , chịu ảnh hưởng bởi thi pháp văn chương cổ điển

Văn học trung đại Việt Nam tồn tại và phát triển trong suốt mười thế kỉ(Từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX) phát triển trong lòng xã hội phong kiến, sự pháttriển của văn học trung đại gắn liền với nền tảng mĩ học phong kiến, đó là nhữngsáng tác nằm trong hệ thống thẩm mĩ riêng do quan niệm mĩ học phong kiến quyđịnh Về phía văn bản, văn học trung đại viết theo hệ thống thi pháp cũ: dùngnhiều điển tích, điển cố, sử dụng lối tả ước lệ tượng trưng, có nhiều từ ngữ cổhiện nay ít sử dụng, khó thuộc khó nhớ Đời sống được phản ánh trong văn họctrung đại là bối cảnh xã hội từ những thế kỷ trước nên xa lạ với học sinh dẫn đếnlàm cho các em khó cảm nhận về giá trị nội dung tư tưởng Tư tưởng, tình cảm,suy nghĩ của con người ngày xưa khác rất nhiều ngày nay, khiến cho học sinhrất khó cảm nhận Phần lớn tác phẩm văn học trung đại được viết bằng chữ Hán,thứ chữ vay mượn nên khó hiểu, khô khan Văn xuôi, văn vần đều viết theo lốibiền ngẫu, sử dụng nhiều điển tích điển cố nên gây nhiều trở ngại cho việcgây dựng hứng thú học tập ở học sinh Về đặc điểm nghệ thuật văn học trung đạimang rõ tính quy phạm, chỉ cố một số ít tác giả phá vỡ tính quy phạm

2.1.2 Kiến thức liên môn và tầm quan trọng của việc vận dụng kiến thức liên môn vào dạy học môn Ngữ văn nói chung và phần văn học trung đại nói riêng

Kiến thức liên môn là sự liên hệ, vận dụng kiến thức của nhiều bộ mônkhác nhau nhằm giải quyết các nội dung, vấn đề, tình huống trong thực tiễngiảng dạy Dạy học theo hình thức vận dụng kiến thức liên môn hay còn gọi làtích hợp liên môn chính là phương pháp giảng dạy kết hợp hai hoặc nhiều mônhọc nhằm làm sáng tỏ cho môn học mà giáo viên thấy sự cần thiết trong giảngdạy Dạy học theo hướng tích hợp liên môn là phương pháp dạy học tích cựcnhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập cho học sinh

Tích hợp liên môn là một trong những xu thế dạy học hiện đại đang được quan tâm nghiên cứu và áp dụng trong chương trình giáo dục của nhiều nước trên thế giới và ở Việt Nam trong những năm gần đây

Đối với bộ môn văn, dạy học liên môn trong môn văn là làm cho ngườihọc nhận thức được tác phẩm văn học trong môi trường văn hóa - lịch sử sảnsinh ra nó hay trong môi trường diễn xướng của nó, thấy được mối quan hệ mậtthiết giữa văn học và lịch sử phát sinh, văn học với các hình thái ý thức xã hộikhác đồng thời khắc phục được tính tản mạn trong kiến thức văn hóa của họcsinh

Trong quá trình dạy học tác phẩm văn học trung đại tôi nhận thấy, đặc

điểm của văn học trung đại là hiện tượng văn-sử -triết bất phân nên muốn hiểu

hết tác phẩm cần đặt trong bối cảnh ra đời của nó để hiểu rõ từ hoàn cảnh lịch

sử xã hội đã chi phối đến việc thể hiện nội dung và hình thức nghệ thuật nghệthuật tác phẩm Vì vậy khi giảng dạy các tác phẩm văn chương trung đại, giáoviên phải dựng lại được không khí văn hóa, lịch sử của thời đại, phải tạo được

sự đồng cảm về văn hoá, văn học Tác phẩm phải được đặt trong hoàn cảnh sinhthành ra nó, bởi lẽ sáng tạo văn học thường bắt nguồn từ một yếu tố có thực nào

đó trong lịch sử Ví dụ khi tìm hiểu tác phẩm“Bình Ngô đại cáo” của Nguyễn Trãi phải đặt trong hoàn cảnh kháng chiến chống Minh, tiếp nhận “Bạch Đằng

giang phú” của Trương Hán Siêu phải đặt trong hoàn cảnh chống Nguyên Mông

xâm lược mới hiểu được giá trị của tác phẩm và đồng cảm với tác giả, hiểu được

hào khí của thời đại, thế đứng của dân tộc Khi tìm hiểu “Câu cá mùa thu” của

Nguyễn khuyến cần nắm được bối cảnh thời đại, là nguyên nhân khiến NguyễnKhuyến tự cáo quan về quê ở ẩn và cũng là bối cảnh giúp người học hiểu hơn về

bài thơ Khi tìm hiểu bài Vịnh khoa thi hương của Trần Tế Xương, giáo viên có

thể kết hợp việc tích hợp kiến thức lịch sử với tranh ảnh về kì thi năm Đinh Dậu

sẽ khiến bài dạy sinh động và hiệu quả hơn rất nhiều Ngoài ra khi giảng dạyphần văn học trung đại, giáo viên có thể tích hợp thêm kiến thức của các bộmôn khác như địa lí, giáo dục công dân Mục đích vủa việc tích hợp là để họcsinh hiểu đúng, hiểu sâu kiến thức trong bài học đồng thời mở rộng vốn hiểubiết những lĩnh vực khác liên quan đến bài học

2.1.3 Những nét khái quát về văn bản “Bài ca ngắn đi trên bãi cát” của

Cao Bá Quát

* Về bối cảnh lịch sử - xã hội thời đại: Tác phẩm ra đời trong bối cảnh

xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỉ XIX, triều đình nhà Nguyễn bảo thủ, trì trệ, conđường học hành thi cử của kẻ sĩ đương thời gặp nhiều khó khăn, trở ngại

* Về hoàn cảnh ra đời của tác phẩm: Tác phẩm được ra đời từ những

lần Cao Bá Quát đi thi Hội Trên đường vào kinh đô Huế, qua các tỉnh miền

Trung đầy cát trắng (Quảng Bình, Quảng Trị), hình ảnh bãi cát dài, sóng biển,núi là những hình ảnh có thực gợi cảm hứng cho nhà thơ sáng tác bài thơ này

* Ý nghĩa biểu tượng của các hình ảnh trong tác phẩm: Thông qua

hình ảnh bãi cát dài và người đi đường khó nhọc trên bãi cát tác giả thể thể hiện

sự chán ghét đối với con đường mưu cầu danh lợi mà ông đang buộc phải theođuổi cũng như sự bảo thủ, bế tác của triều đình nhà Nguyễn

* Về thể loại: Tác phẩm viết theo thể hành (còn gọi là ca hành), là một

thể thơ cổ, có tính chất tự do, phóng khoáng, không bị gò bó về số câu, số chữ

Như vậy có thể nói, văn bản “Bài ca ngắn đi trên bãi cát” của Cao Bá

Quát là một trong những văn bản “khó” trong chương trình Khi học văn bảnhọc sinh tiếp nhận dưới ba phần: phiên âm, dịch nghĩa và dịch thơ Để hiểu thấuđáo tác phẩm, học sinh cần có kiến thức về lịch sử, địa lí liên quan đến tácphẩm

2.2 THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ KHI CHƯA ÁP DỤNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.2.1 Thuận lợi

- Về phía ban giám hiệu: luôn quan tâm đến việc dạy học và giáo dục của nhàtrường, luôn trăn trở, đồng hành cùng với đội ngũ giáo viên để nâng cao hiệuquả giảng dạy

- Về phía giáo viên: Có tình yêu nghề, say mê, nhiệt huyết với công việc, khôngngừng học tập và sáng tạo, đổi mới phương pháp để gieo vào lòng học sinh tìnhyêu đối với môn học

- Về phía học sinh: Đa số các em học sinh đều chăm ngoan, có ý thức trong họctập và rèn luyện

2.2.2 Khó khăn

- Ngôi trường tôi đang dạy đóng trên địa bàn một huyện miền núi, xa trung tâmthành phố, học sinh đại bộ phận là con em nông dân nghèo nên phần lớn phụhuynh chưa quan tâm đúng mức đến việc học tập của con em mình, học sinhchưa có nhiều thời gian cho việc học tập, còn phải phụ giúp bố mẹ làm các côngviệc gia đình Chất lượng đầu vào của học sinh thấp cũng ảnh hưởng không nhỏđến hiệu quả tiếp nhận bài học.

- Thực trạng dạy học văn nói chung cũng như dạy phần văn học trung đại nóiriêng đang gặp nhiều khó khăn bởi hiện nay đa phần học sinh thường không chútrọng đến môn văn, thường cho rằng môn văn chỉ học để xét tốt nghiệp, tâm língại học, học một cách hời hợt, nhàm chán nên giáo viên cần phải đổi mớiphương pháp để gây hứng thú cho học sinh

- Phần văn học trung đại là một mảng khó tiếp cận đối với số đông người dạylẫn người học Bởi về phía giáo viên nếu ít kiến thức thì dễ hiểu sai, dạy sai Vềphía học sinh, mọi kiến thức phần văn học trung đại đều xa lạ, từ quan điểmnghệ thuật, tư tưởng thẩm mĩ, văn tự và ngôn ngữ…Tất cả hầu như lần đầu tiêncác em mới biết đến Đã thế, với mười thế kỉ văn chương phong phú, mỗi thế kỉchỉ chọn lọc một, hai bài Những bước nhảy cóc từ bài nọ sang bài kia cách xahàng trăm năm khiến cho các em khó mà cảm nhận từng bài cũng như quá trìnhphát triển của văn chương Vì vậy việc vận dụng kiến thức liên môn vào dạyphần văn học trung đại là rất cần thiết

- Văn bản “Bài ca ngắn đi trên bãi cát” của Cao Bá Quát cũng là một văn bản

“khó”nằm trong chương trình văn học trung đại học lớp 11 Việc vận dụng kiếnthức liên môn vào giảng dạy sẽ phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạocho người học, xoá đi những khó khăn khi tiếp nhận văn bản này

2.3 CÁC GIẢI PHÁP ĐÃ THỰC HIỆN ĐỂ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

Một trong những phương pháp giúp học sinh hứng thú, say mê học tập

văn bản “Bài ca ngắn đi trên bãi cát” của Cao Bá Quát là giáo viên và học sinh

vận dụng kiến thức liên môn vào chiếm lĩnh văn bản một cách phù hợp Dướiđây là các giải pháp cụ thể:

2.3.1.Trước hết tôi xác định rõ mục tiêu của bài học trên cơ sở đó xác định kiến thức tích hợp phù hợp

2.3.1.1 Xác định rõ mục tiêu bài học và định hướng kiến thức tích hợp

Đối với mỗi bài học, mục tiờu cần đạt được sau mỗi bài học chớnh là cỏiđớch để mỗi giỏo viờn hướng tới Trờn cơ sở mục tiờu bài học giỏo viờn sẽ xỏcđịnh nội dung kiến thức cần triển khai, cỏc phương phỏp giảng dạy cần sử dụng.

Với văn bản bản “Bài ca ngắn đi trờn bói cỏt” của Cao Bỏ Quỏt mục tiờu bài

học cần đạt được là:

Về kiến thức:

- Năm được trong hoàn cảnh nhà Nguyễn trỡ trệ, bảo thủ, Cao Bỏ Quỏt tuy

vẫn đi thi nhưng tỏ ra chỏn ghột con đường mưu cầu danh lợi tầm thường “Bài

ca ngắn đi trờn bói” cỏt biểu lộ tinh thần phờ phỏn của ụng đối với học thuật và

sự bảo thủ trỡ trệ của nhà Nguyễn núi chung, gúp phần lớ giải hành động khởinghĩa về sau của ụng vào năm 1854

- Nắm được một vài điểm và khả năng biểu đạt của thể hành

Về kĩ năng:

- Đọc - hiểu một văn bản văn học theo đặc trng thể loại

Về thỏi độ:

- Trõn trọng nhõn cỏch cao đẹp của Cao Bỏ Quỏt

Như vậy từ mục tiờu bài học chỳng ta thấy tõm trạng chỏn ghột khi phải đitrờn con đường mưu cầu danh lợi tầm thường của Cao Bỏ Quỏt cũng như việcbiểu lộ tinh thần phờ phỏn của ụng đối với học thuật và sự bảo thủ trỡ trệ của nhàNguyễn bắt nguồn từ bối cảnh xó hội Vỡ vậy khi dạy văn bản này, giỏo viờn cầncung cấp cho học sinh kiến thức về lịch sử thời đại, về sự bảo thủ, trỡ trệ củatriều đỡnh nhà Nguyễn

Mặt khỏc bài thơ “Bài ca ngắn đi trờn bói cỏt” của Cao Bỏ Quỏt được

hỡnh thành từ những lần nhà thơ vào kinh đụ Huế dự thi Hội, đi qua cỏc tỉnhmiền Trung đầy cỏt trắng như Quảng Bỡnh, Quảng Trị Hỡnh tượng bói cỏt dàitrong bài thơ vừa mang ý nghĩa tả thực, vừa mang ý nghĩa biểu tượng Do vậy

để giỳp học sinh hiểu được ý nghĩa tả thực trờn cơ sở đú khỏi quỏt được ý nghĩabiểu tượng, giỏo viờn cần tớch hợp kiến thức địa lý để lớ giải cho học sinh vỡ saohai tỉnh miền Trung Quảng Bỡnh, Quảng Trị lại cú những bói cỏt dài vụ tận, trởthành nguồn cảm hứng để Cao Bỏ Quỏt sỏng tỏc bài thơ này

2.3.1.2 Lựa chọn kiến thức tớch hợp phự hợp

Kiến thức tớch hợp sẽ được lấy từ những bài học trong sỏch giỏo khoa lịch

sử và địa lớ mà cỏc em đó được học Giỏo viờn cần lựa chọn đơn vị kiến thức phự

hợp để cung cấp cho học sinh, giúp các em hiểu đúng, sát tác phẩm Ở bài dạy

“Bài ca ngắn đi trên bãi cát” của Cao Bá Quát tôi đã sử dụng kiến thức lịch sử lớp 10 tiết 32 bài 26 “Tình hình xã hội Việt Nam ở nửa đầu thế kỉ XIX và phong

trào đấu tranh của nhân dân” Qua đó giúp học sinh:

Thấy được sự bảo thủ, trì trệ có phần phản động của triều Nguyễn giai đoạn này

Từ đó giúp học sinh lí giải được vì sao Cao Bá Quát lại chán ghét con đườngmưu cầu danh lợi và đứng về phía cuộc khởi nghĩa nông dân chống lại triều đìnhnhà Nguyễn

Về kiến thức địa lí, tôi đã sử dụng kiến thức địa lý lớp 10 bài 12 “ Sự

phân bố khí áp Một số loại gió chính” ( trang 47-48) và kiến thức địa lí lớp 12

bài 9 “Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa” (trang 41-42) để lí giải cho học sinh vì

sao hai tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị lại có bãi cát dài vô tận - là bối cảnh để Cao

Bá Quát sáng tác bài thơ này

Ngoài ra tôi còn vận dụng hiểu biết lịch sử để giảng giải cho học sinh conđường thực hiện công danh của các nam nhi thời phong kiến và tâm trạng mệtmỏi, chán nản của Cao Bá Quát khi buộc phải đi trên con đường danh lợi đó

2.3.2 Vận dụng kiến thức tích hợp liên môn vào dạy các phần của bài dạy 2.3.2.1 Vận dụng kiến thức tích hợp liên môn vào dạy phần tiểu dẫn

Khi dạy phần tiểu dẫn, mục đích của giáo viên là cung cấp cho học sinhcác kiến thức cơ bản về tác giả và tác phẩm Ở phần này nhằm cung cấp cho họcsinh kiến thức đầy đủ về Cao Bá Quát, giúp các em yêu mến và trân trọng nhân

vật lịch sử này tôi đã sử dụng kiến thức lịch sử tiết 32 bài 26: Tình hình xã hội

Việt Nam ở nửa đầu thế kỉ XIX và phong trào đấu tranh của nhân dân (Lịch sử

lớp 10) để giảng giải cho học sinh rõ nguyên nhân vì sao Cao Bá Quát tỏ ra bấtmãn với triều đình nhà Nguyễn và chán ghét con đường mưu cầu danh lợi đươngthời, đã đứng lên khởi nghĩa chống lại triều đình

Giáo viên đặt câu hỏi: Bằng kiến thức lịch sử em hãy nêu tình hình xã hội nước

ta dưới triều Nguyễn giai đoạn nửa đầu thế kỉ XIX?

Học sinh suy nghĩ trả lời, đại diện nhóm trình bày, giáo viên bổ sung, chốt ý:

Sau khi thành lập, nhà Nguyễn đã cố gắng khôi phục lại địa vị của tư

tưởng Nho giáo để làm chỗ dựa cho sự thống trị; đã cố gắng xây dựng bộ máy chính quyền phong kiến theo kiểu chuyên chế cao độ Đây là thời kì đi xuống của chế độ phong kiến Nhà Nguyễn đã có nhiều cố gắng trong các lĩnh vực

kinh tế, văn hóa song hiệu quả thấp Để bảo vệ quyền lợi của mình, nhà Nguyễn

đã thi hành nhiều chính sách kìm hãm sự phát triển của đất nước, đã không tạo được những chuyển biến mới theo kịp sự phát triển của thế giới Vì vậy, trong gần nửa đầu thế kỉ XIX, nhà Nguyễn đã làm cho tiềm lực đất nước ngày càng suy yếu, không đủ sức kháng cự trước những đe dọa của chủ nghĩa thực dân đang đến gần Đời sống của nhân dân cực khổ hơn so với các triều đại

trước Mâu thuẫn xã hội lên cao bùng nổ thành các cuộc đấu tranh Những cuộc khởi nghĩa nông dân đã nổ ra từ đầu thế kỉ XIX và tiếp tục phát triển rầm rộ ở khắp nước cho đến giữa thế kỉ XIX

Tôi đã dùng máy chiếu cung cấp cho học sinh lược đồ phong trào khởi

nghĩa nông dân nổ ra liên miên dưới thời Nguyễn để các em hiểu thêm về lịch

sử giai đoạn này

Lược đồ phong trào khởi nghĩa nông dân nổ ra liên miên dưới thời Nguyễn

Ngoài ra trong phần tiểu dẫn, nhằm giúp học sinh hiểu hơn con người Cao

Bá Quát, yêu mến và trân trọng nhân vật lịch sử - danh nhân này, tôi đã sử dụng

kiến thức lịch sử lớp 10 tiết 32 bài 26 “Tình hình xã hội Việt Nam ở nửa đầu thế

kỉ XIX và phong trào đấu tranh của nhân dân” để cung cấp cho Hs kiến thức

lịch sử về cuộc khởi nghĩa Cao Bá Quát

Giáo viên đặt câu hỏi: Bằng kiến thức Lịch sử, em hãy giới thiệu sơ lược

về cuộc khởi nghĩa Cao Bá Quát?

Học sinh suy nghĩ, đại diện nhóm trả lời, giáo viên nhận xét bổ sung, chốtý:

Khởi nghĩa bùng nổ năm 1854 ở vùng Ứng Hòa- Hà Tây sau đó mở rộng hoạt động ra các tỉnh Hà Nội, Hưng Yên Nguyên nhân là do vào năm 1853, 1854 các tỉnh Bắc Ninh, Sơn Tây bị hạn hán, châu chấu hoành hành cắn phá lúa, nhân dân đói khổ, lòng người bất mãn sâu sắc với triều đình Nhân cơ hội này Cao Bá Quát tổ chức khởi nghĩa, trở thành thủ lĩnh của khởi nghĩa nông dân.

Do bị bại lộ nên khởi nghĩa chỉ kéo dài được mấy tháng Cao Bá Quát hi sinh tại trận địa Cuộc khởi nghĩa Cao Bá Quát là bài ca ca ngợi khí phách hiên ngang lẫm liệt của con người ông.

2.3.2.2.Vận dụng kiến thức tích hợp liên môn vào dạy phần đọc hiểu

Phần đọc hiểu sẽ có hai nội dung kiến thức chính giáo viên cần triển khaiđến học sinh: 1.Hình ảnh bãi cát dài và người đi đường khó nhọc trên bãi cát; 2.Tâm sự của người đi đường Phần kiến thức tích hợp tôi chủ yếu sử dụng trongtiết một của bài dạy

Khi dạy đến phần hình ảnh bãi cát dài vô tận được thể hiện trong bài thơ

tôi đã yêu cầu học sinh vận dụng kiến thức địa lí lớp 10 bài 12 “ Sự phân bố khí

áp Một số loại gió chính” (trang 47 - 48) và kiến thức địa lí lớp 12 bài 9 “Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa” (trang 41 - 42) để lí giải nguyên nhân hình thành

nên các cồn cát trắng miền Trung - là bối cảnh để Cao Bá Quát sáng tác bài thơnày

Giáo viên đặt câu hỏi cho học sinh: Dựa vào kiến thức địa lí em hãy giảithích vì sao các tỉnh miền Trung như Quảng Bình, Quảng Trị lại có những bãi

cát dài vô tận - là bối cảnh để Cao Bá Quát sáng tác bài thơ này?

Học sinh suy nghĩ trả lời, đại diện nhóm trình bày, giáo viên bổ sung, chốt

ý:

Cao Bá Quát đã nhiều lần vào Huế để thi Hội (nhưng không đậu tiến sĩ) Hành trình từ Hà Nội vào Huế đi qua các tỉnh miền Trung đầy cát trắng, trong

đó có tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị

Hai tỉnh Quảng bình, Quảng Trị đất hẹp, một phía là biển đông, một phía

là dãy Trường Sơn.

Lược đồ Việt Nam Một trong những nguyên nhân chủ yếu khiến nơi đây có nhiều cát trắng, chính

là do vùng đất này chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của hiệu ứng phơn gây khô nóng (dân gian thường gọi là gió Lào hay gió Tây khô nóng).

Hàng năm, vào đầu mùa hạ, gió phơn bắt nguồn từ một khối khí nhiệt đới ẩm

từ Bắc Ấn Độ Dương di chuyển theo hướng Tây Nam thổi về phía Lào Do địa hình ở Lào chủ yếu là cao nguyên nên khi đi qua Lào khối khí này bị mất dần hơi nước, biến tính, sang đến nước ta gặp dãy núi Trường Sơn khối khí này trở nên khô nóng.

Gió Phơn Tây Nam ( gió Lào) hoạt động mạnh nhất vào các tháng 5,6,7 gây

ảnh hưởng rất lớn tới vùng Bắc Trung Bộ Khi có gió Lào thổi, nhiệt độ cao nhất trong ngày thường vượt quá 37 độ C (nhiều nơi lên đến 41-42 độ C) và độ

ẩm tương đối trong ngày thường giảm xuống rất thấp, có khi xuống 30%, gây ra thời tiết rất khô hạn

Sự tác động lâu dài của gió Phơn cộng với sự tương tác giữa biển và thềm

lục địa là nguyên nhân hình thành nên các bãi cát dài, khô, trắng ở miền Trung

mà dân gian thường gọi là các bãi cát thủy tinh.

Giáo viênsử dụng máy chiếu cung cấp cho học sinh xem thêm một số hình ảnh minh họa về bãi cát dài ở miền Trung.

Đồi cát vàng Nhĩ Hạ – Quảng Trị

Đồi cát Quang Phú –Quảng Bình

Cũng trong phần đọc hiểu, khi dạy đến phần tâm trạng của tác giả (người

đi trên bãi cát) với tâm trạng chán nản, mệt mỏi, tôi đã vận dụng hiểu biết xã hội

về con đường thực hiện công danh của trang nam nhi trong xã hội phong kiến đểgiúp học sinh hiểu được: Trong khuôn khổ xã hội phong kiến, trang nam nhi chỉ

có con đường thực hiện công danh duy nhất là học - đi thi - ra làm quan nên Cao

Bá Quát mặc dù cảm thấy chán nản, mệt mỏi nhưng ông vẫn buộc phải đi trêncon đường mưu cầu danh lợi đó

Giáo viên đặt câu hỏi: Hiểu biết của em về việc thực hiện công danh củacác trang nam nhi thời phong kiến?

Học sinh suy nghĩ trả lời, giáo viên bổ sung chốt ý:

Trong khuôn khổ XHPK con đường công danh là con đường để các

nho sinh thực hiện lí tưởng cuộc đời: vinh thân- phì gia- thờ vua- giúp nước Công danh là hai tiếng vô cùng quan trọng với các nhà nho thuở trước vì họ quan niệm đã là thân nam nhi thì phải khẳng định được vị thế tồn tại của mình giữa cuộc đời, phải phấn đấu lập công và lập danh

Công danh nam tử còn vương nợ Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ hầu (Phạm Ngũ Lão)

Đã mang tiếng ở trong trời đất

Phải có danh gì với núi sông

( Nguyễn Công Trứ)

Tuy nhiên cách để các nam nhi để thực hiện giấc mộng công danh trong

xã hội xưa là con đường học- đi thi- làm quan Vì vậy, họ cố gắng học tập, dùi mài kinh sử, lều chõng đi thi để mong đỗ đạt và ra làm quan Đã có biết bao nho sĩ của Việt Nam học giỏi, thi đỗ, đem tài năng của mình ra giúp dân giúp đời được ghi vào sử sách.

Sống trong khuôn khổ xã hội phong kiến nên Cao Bá Quát cũng chỉ có cách học- đi thi đó để thực hiện công danh Thế nhưng do bối cảnh nhà Nguyễn đang đi vào giai đoạn suy sụp , thối nát, bảo thủ , lạc hậu, Cao Bá Quát đã nhận ra con đường ấy là con đường gian nan , đường cùng thể hiện chính bằng hình ảnh “bãi cát dài” trong tác phẩm và ông đang rơi vào sự bế tắc của con đường tiến thân như người “ lữ khách đi trên bãi cát” trong tác phẩm.

2.3.3 Để bài dạy đạt hiệu quả cao, trước khi vào bài dạy tôi chuẩn bị đầy

đủ phương tiện và thiết bị dạy học đồng thời yêu cầu học sinh chuẫn bị bài

kĩ lưỡng ở nhà

2.3.3.1 Phương tiện và thiết bị cần thiết đối với giáo viên

- SGK Ngữ văn 11 tập 1 NXB Giáo dục , giáo án có tích hợp các nội dung thuộcmôn:

+ Lịch sử: Tiết 32 bài 26 Tình hình xã hội Việt Nam ở nửa đầu thế kỉ XIX vàphong trào đấu tranh của nhân dân (Lịch sử lớp 10)

+ Địa lí: bài 12 Sự phân bố khí áp Một số loại gió chính (Địa lí 10) Bài 9 Thiênnhiên nhiệt đới ẩm gió mùa (Địa lí 12)

- Sử dụng máy chiếu Projecter để trình chiếu các hình ảnh, bản đồ phục vụ bàihọc

2.33.2 Sự chuẩn bị của học sinh.

- Đọc, tìm hiểu trước khi đến lớp các bài:

+ Lịch sử: Tiết 32 bài 26 Tình hình xã hội Việt Nam ở nửa đầu thế kỉ XIX vàphong trào đấu tranh của nhân dân (Lịch sử lớp 10)

+ Địa lí: bài 12 Sự phân bố khí áp Một số loại gió chính (Địa lí 10) Bài 9 Thiênnhiên nhiệt đới ẩm gió mùa (Địa lí 12)

- Soạn bài mới “Bài ca ngắn đi trên bãi cát” theo hệ thống câu hỏi của bài họctích hợp giáo viên đã cho như sau:

Câu 1: Trình bày hiểu biết của em về cuộc đời, con người Cao Bá Quát?

Câu 2: Bằng kiến thức lịch sử về tình hình xã hội nước ta dưới triều Nguyễn giaiđoan nửa đầu thế kỉ XIX em hãy lí giải vì sao Cao Bá Quát lại chán ghét conđường mưu cầu danh lợi và đứng về phía cuộc khởi nghĩa nông dân chống lạitriều đình nhà Nguyễn?

Câu 3: Bằng kiến thức lịch sử em hãy trình bày hiểu biết của mình về cuộc khởinghĩa Cao Bá Quát?

Câu 4: Trình bày hoàn cảnh ra đời, thể loại bài thơ “ Bài ca ngắn đi trên bãicát”?

Câu 5: Hình tượng bãi cát dài và người đi đường khó nhọc trên bãi cát đượcmiêu tả ra sao, nhằm thể hiện điều gì?

Câu 6: Bằng kiến thức địa lí em hãy lí giải vì sao hai tỉnh Quảng Bình, QuảngTrị lại có những bãi cát dài vô tận?

Câu 7: Tâm trạng của người đi đường được thể hiện như thế nào? Phân tích hiệu

quả nghệ thuật của hình ảnh ẩn dụ “quán rượu” với “Người say vô số, tỉnh bao

người”

Câu 8: Sự bế tắc của người đi đường được thể hiện ra sao khi tiếp tục phải bước

đi trên con đường dài Người đi đường đã cảm nhận được những khó khăn phíatrước mình gặp phải như thế nào để rồi nhận ra con đường mình đang đi là con

“đường cùng”?

Câu 9: Câu thơ cuối: Anh đứng làm chi trên bãi cát thể hiện điều gì?

- Vở soạn, Vở ghi, Sách giáo khoa đầy đủ

2.4 HIỆU QUẢ CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Sau khi áp dụng đề tài : Vận dụng kiến thức liên môn vào dạy văn bản

“Bài ca ngắn đi trên bãi cát” của Cao Bá Quát nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập của học sinh, tôi đã nhận được kết quả như

sau:

- Đa phần học sinh đều hứng thú trong giờ học

- Học sinh hiểu bài hơn

- Học sinh biết vận dụng kiến thức liên môn vào tìm bài học và giải quyếttình huống thực tế

Cụ thể, khi tôi áp dụng kinh nghiệm trên vào giảng dạy văn bản ở lớp11C4 trường THPT Cẩm Thuỷ 2, sau đó tôi tiến hành kiểm tra đánh giá học sinh

theo hình thức so sánh giữa lớp thực nghiệm (11C4) và lớp đối chứng(11C2), tôinhận thấy kết quả như sau:

Học sinh ở lớp thực nghiệm hứng thú học tập hơn ở lớp đối chứng:

Lớp Sĩ số Hứng thú Không hứng thú

Số lượng Tỉ lệ Số lượng Tỉ lệ11C4 (TN) 32 32 100% 0 0%

Số lượng Tỉ lệ Số lượng Tỉ lệ11C4

văn, lịch sử, địa lí vào việc tìm hiểu tác phẩm “Bài ca ngắn đi trên bãi cát” của

Cao Bá Quát một mặt giúp học sinh có điều kiện hiểu sâu hơn về vẻ đẹp nhâncách con người Cao Bá Quát, về hoàn cảnh ra đời bài thơ, về ý nghĩa tả thực vàtính biểu tượng của hình tượng bãi cát dài, về giá trị nội dung và nghệ thuật củatác phẩm Mặt khác, phương pháp dạy tích hợp này còn giúp học sinh củng cốthêm kiến thức của bộ môn lịch sử và địa lí Từ đó các em hiểu tính ứng dụng

của môn Ngữ văn trong trong học tập và đời sống, qua đó nâng cao ý thức vậndụng kiến thức của nhiều môn học, đặc biệt là các môn khoa học xã hội vào tìnhhuống thực tế

Trong thời điểm hiện nay, khi mà học sinh đang có xu hướng quay lưnglại với bộ môn khoa học xã hội thì phương pháp học tập này là vô cùng có ýnghĩa Bài dạy học như một đóng góp thêm về phương pháp giúp học sinh thêmhứng thú và yêu thích môn văn

3.2 Kiến nghị

Sở GD & ĐT Thanh Hoá nên mở nhiều chu kỳ bồi dưỡng thường xuyên

để giáo viên các trường học có cơ hội học tập nhằm nâng cao trình độ chuyênmôn, nghiệp vụ

Nhà trường cần tăng cường đầu tư hơn về cơ sở vật chất, trang thiết bị dạyhọc để giáo viên có thể dễ dàng hơn trong việc áp dụng các phương pháp dạyhọc mới

Nhà trường phối hợp với phụ huynh nên tổ chức cho các em học sinhđược tham gia đi thực tế đến các vùng miền khác nhau (mỗi năm một, hai lần)

để các em hiểu biết hơn về kiến thức xã hội cũng như kĩ năng ngoài cuộc sốngphục vụ cho việc học tập

XÁC NHẬN CỦA THỦ

TRƯỞNG ĐƠN VỊ

Thanh Hóa, ngày 6 tháng 4 năm 2020

Tôi xin cam đoan đây là SKKN của mình viết,không sao chép nội dung của người khác

Người viết

Trần Thị Hương