Xây dựng câu hỏi, bài tập nhận thức dạy bài mới phần di truyền học quần thể cho học sinh lớp 12, trường THPT nông cống i

các bậc MN, TH và THCS, các bậc khác không ghiSỞ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO THANH HÓA TRƯỜNG THPT NÔNG CỐNG I SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM XÂY DỰNG CÂU HỎI, BÀI TẬP NHẬN THỨC DẠY BÀI MỚI PHẦN DI TRUY

các bậc MN, TH và THCS, các bậc khác không ghi)

SỞ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT NÔNG CỐNG I

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

XÂY DỰNG CÂU HỎI, BÀI TẬP NHẬN THỨC

DẠY BÀI MỚI PHẦN DI TRUYỀN HỌC QUẦN THỂ CHO HỌC SINH LỚP 12, TRƯỜNG THPT NÔNG CỐNG I

Người thực hiện: Nguyễn Thế Hiển Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Sinh học

MỤC LỤC

1.1 Lý do chọn đề tài……… 2

1.2 Mục đích nghiên cứu……… …… 2

1.3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu……… …… 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu……… … 2

1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm 2

2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm……… … 3

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm… … 3

2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

4 2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường

11 3 KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 3.1 Kết luận……… 13

3.2 Kiến nghị……… 13

Tài liệu tham khảo……… 15

Phụ lục

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lý do chọn đề tài

Di truyền học quần thể, một nội dung chủ yếu của di truyền học hiện đại,

đã được đưa vào giảng dạy tại chương trình THPT Những nội dung này có ýnghĩa quan trọng trong việc giúp học sinh tiếp cận một số khái niệm cơ bản vềchọn giống và tiến hóa

Chương 3 di truyền học quần thể thuộc phần V di truyền học theo phânphối chương trình Sinh 12 cơ bản chỉ có hai tiết Tuy nhiên, các dạng câu hỏi bàitập trong các đề thi vẫn cần người học rèn luyện nhiều kĩ năng vận dụng kiếnthức liên quan, tính toán nhiều

Với thực trạng HS THPT Nông Cống I, đầu vào không cao yêu cầu ngườithầy phải đầu tư soạn bài, có phương pháp và kĩ thuật dạy học phù hợp với đốitượng học sinh để các em dễ hiểu bài và có thể hoàn thành các câu trong đề thihiệu quả nhất

Qua nhiều năm giảng dạy Sinh học 12 nói chung và phần di truyền họcquần thể nói riêng Tôi thường hay trăn trở làm sao để có phương pháp, kĩ thuậtdạy học cho học sinh dễ hiểu, áp dụng kiến thức giải được các dạng bài tập trongsách giáo khoa, cũng như giải được các câu trong đề thi THPT Quốc gia

Với các lí do trên, tôi chọn đề tài “ Xây dựng câu hỏi, bài tập nhận thức dạy bài mới phần di truyền học quần thể cho học sinh lớp 12, trường THPT Nông Cống I” để làm nội dung sáng kiến kinh nghiệm của mình

1.2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu phần di truyền học quần thể về kiến thức cơ bản, kiến thứchay ra trong các đề thi để xây dựng các câu hỏi, bài tập phù hợp với phươngpháp kĩ thuật dạy học tích cực nhằm nâng cao chất lượng học tập

1.3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng: Học sinh lớp 12C1, 12C2, trường THPT Nông Cống I Đốitượng từ lực học trung bình khá trở lên

- Phạm vi nghiên cứu: Chương III di truyền học quần thể, phần V ditruyền học, Sinh 12 cơ bản.

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên lý thuyết

- Phương pháp điều tra, thí nghiệm

- Phương pháp phân tích, tổng kết rút kinh nghiệm

1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm

- Xây dựng được một số câu hỏi, bài tập nhận thức ứng dụng vào dạy học

- Thiết kế 1 tiết dạy phần di truyền quần thể có sử dụng bài tập nhận thức

- Xây dựng được một số công thức tính toán giải bài tập phần di truyền

quần thể mà trong sách giáo khoa không đề cập (phần phụ lục).

- Xây dựng được 1 đề kiểm tra 15 phút phần di truyền quần thể

2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

Trong dạy học sinh học, ngoàigiúp cho học sinh nắm vững kiến thức cơbản, giáo dục tư tưởng chính trị, phẩm chất đạo đức, giáo viên còn phải giúp họcsinh phát triển năng lực nhận thức

Hệ thống bài tập nhận thức là điều kiện cần thiết để phát triển năng lực tưduy Bài tập nhận thức là một vấn đề mà có sự mâu thuẫn giữa điều đã biết vàđiều chưa biết Vấn đề này được được giải quyết bằng toàn bộ những thao tác vàphán đoán về trí tuệ và thực tiễn có tính chất trung gian giữa câu hỏi và câu trảlời của bài tập Bài tập nào cũng đòi hỏi học sinh phải tự mình trải qua bướcđường phải giải quyết hoặc tìm ra câu trả lời một cách độc lập và được chứngminh một cách rõ ràng

Giá trị của bài tập nhận thức được khẳng định rõ ràng, song trên thực tếviệc sử dụng bài tập nhận thức còn rất hạn chế

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Theo kế hoạch dạy học các năn gần đây, hoạt động dạy học yêu cầu HS làchủ thể trung tâm của tiết học, tiếp nhận kiến thức một cách chủ động, sáng tạotích cực Qua kết quả điều tra một số giáo viên giảng Sinh 12 trên địa huyện,nhiều giáo viên vẫn còn sử dụng phương pháp giảng giải, hỏi đáp - tìm tòi phầnnày

Thực trạng học sinh THPT Nông Cống I điều kiện kinh tế khó khăn, ítđược đi học thêm, hơn nữa đường vào các trung tâm luyện thi lại xa nên cónhiều thiệt thòi

Kết quả thi tốt nghiệp THPT môn Sinh toàn tỉnh điểm vẫn chưa cao nênkhông lôi cuốn HS yêu thích lựa chọn môn Sinh Trong lúc, thời đại công nghệtriển mạnh mẽ, các ngành nghề liên quan đến môn Sinh cần phát triển

Do phần di truyền học quần thể trong chương trình sinh học 12 mới đềcập đến các khái niệm, cách tính tần số alen, thành phần kiểu gen đối với 1 quầnthể có 2 alen, nên trong hoạt động dạy học thì đa số học sinh chỉ biết cách tínhtần số alen, thành phần kiểu gen, xác định được quần thể đạt trạng thái cân bằnghay chưa cân bằng Còn những bài tập vận dụng như xác định số loại kiểu gen,tính xác suất, học sinh chưa giải được vì thời lượng chỉ có 2 tiết và trong quátrình kiểm tra định kì thì giáo viên chỉ ra ở mức độ nhận biết, thông hiểu

Qua phân tích ma trận đề thi tốt nghiệp THPT năm 2017, 2018, 2019bảng 1, ta thấy phần di truyền học quần thể phần lớn rơi vào các câu hỏi ở mức

độ 3, 4 (vận dụng và vận dụng cao0, do đó chỉ tìm hiểu các khái niệm, đặc điểm,điệu kiện cơ bản như trong chuẩn kiến thức kĩ năng thì học sinh muốn khó đạtđiểm cao trong phần này

Bảng 1 Ma trận nội dung di truyền học quần thể trong đề thi tốt nghiệp

Khi nghiên cứu nội dung các câu hỏi trong đề thi năm 2017, 2018, 2019,

đề thi luôn thường có câu hỏi dạng tính tần số alen và tần số kiểu gen, tính sốloại kiểu gen về các tính trạng , số kiểu gen tối đa, xác suất Đặc biệt trong đềthi THPT Quốc gia, phần di truyền học quần thể thường có một câu ở mức 4(câu khó) tích hợp tính tỉ lệ kiểu gen, tỉ lệ kiểu hình, vừa tính xác suất yêucầu người học phải biết phối hợp các kiến thức liên quan cũng như phải rènluyện giải nhiều mới làm bài có hiệu quả

- Các dạng câu hỏi mở rộng xét nhiều cặp gen hơn lúc học trong kiến thức chuẩnkiến thức kĩ năng sách giáo khoa

- Thông qua kết quả điều tra giáo viên dạy Sinh 12, mẫu phiếu theo phụ lục B,

đa số giáo viên nhận xét khi dạy phần di truyền học quần thể:

Về mặt thuận lợi:

+ Kiến thức lý thuyết không trừu tượng, HS dễ tiếp thu

+ Lôi cuốn các em thích giải toán sinh học

Về mặt khó khăn:

Đa số HS gặp khó khăn khi làm các câu vận dụng ở trong các đề thi năm

từ 2017 đến 2019

Do đó để đạt hiểu quả dạy học tốt, giáo viên phải soạn bài giảng phù hợpvới chuẩn kiến thức kĩ năng vừa phải hướng đến các đề thi để học sinh có cơ hộibiết dạng, rèn kĩ năng để có thể hoàn thành được các câu hỏi liên quan

2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

2.3.1 Một số kiến thức trọng tâm của chương III di truyền học quần thể, phần V di truyền học, Sinh 12 cơ bản

2.3.1.1 Đặc trưng di truyền của quần thể

Mỗi quần thể có một vốn gen đặc trưng, thể hiện qua các thông số về tần

số alen và thành phần kiểu gen

- Tần số của 1 alen = số lượng alen đó / tổng số alen của gen đó trong quần thể

tại một thời điểm xác định

- Tần số của 1 kiểu gen = số cá thể có kiểu gen đó / tổng số cá thể có trong quần

2.3.1.3 Quần thể giao phối ngẫu nhiên

- Quần thể được gọi là ngẫu phối khi các cá thể trong quần thể lựa chọn bạn tình

để giao phối một cách hoàn toàn ngẫu nhiên

- Đặc điểm di truyền của quần thể ngẫu phối:

+ Đa dạng về kiểu gen và kiểu hình

+ Có thể duy trì tần số các kiểu gen khác nhau trong quần thể không đổiqua các thế hệ trong những điều kiện nhất định

2.3.1.4 Định luật Hacđi - Vanbec

- Nội dung: Trong những điều kiện nhất định, tần số tương đối của các alen vàthành phần kiểu gen của quần thể ngẫu phối được duy trì ổn định qua các thếhệ.Khi xảy ra ngẫu phối, quần thể đạt trạng thái cân bằng theo định luật Hacđi -Van bec Khi đó thoả mãn đẳng thức:

p2AA + 2 pqAa + q2aa = 1

Trong đó: p là tần số alen A, q là tần số alen a, p + q = 1

- Điều kiện nghiệm đúng

+ Quần thể phải có kích thước lớn

+ Các cá thể trong quần thể giao phối ngẫu nhiên.

+ Các cá thể trong quần thể phải có sức sống và khả năng sinh sản nhưnhau (không có chọn lọc tự nhiên)

+ Không xảy ra đột biến, nếu có thì tần số đột biến thuận bằng tần số độtbiến nghịch

+ Không có sự di - nhập gen

- Ý nghĩa của định luật Hacđi - Vanbec

+ Giải thích tại sao trong thiên nhiên có những quần thể được duy trì ổnđịnh qua thời gian dài

+ Cho phép xác định tần số của các alen, các kiểu gen từ kiểu hình củaquần thể và ngược lại  có ý nghĩa đối với y học và chọn giống

2.3.2 Quy trình xây dựng câu hỏi, bài tập nhận thức dạy bài mới phần cấu trúc di truyền học quần thể

Quy trình gồm các bước sau:

Bước 1: Xác định mục tiêu

Ở đây, câu hỏi bài tập sử dụng dạy bài mới, nên GV phải bám theo chuẩnkiến thức kĩ năng kết hợp với các đề thi tốt nghiệp hàng năm để xây dựng câuhỏi, bài tập Đồng thời phải chú ý đến đối tượng học sinh

Bước 2: Xây dựng câu hỏi, bài tập

Câu hỏi bài tập được xây dựng dạng câu hỏi tự luận và trắc nghiệm kháchquan giúp học sinh tiếp nhận kiến thức mới tích cực, chủ động sáng tạo

Bước 3: Sử dụng câu hỏi, bài tập dạy kiến thức bài mới

Câu hỏi bài tập được soạn đưa vào các hoạt động dạy học để định hướnghọc sinh tiếp cận nội dung mới Sau các tiết dạy, giáo viên dẫn học sinh ngiêncứu bài mới bằng cách hoàn thành các câu hỏi bài tập giáo viên đã chuẩn bịtrước , giáo viên yêu cầu học sinh kết hợp nghiên cứu sách giáo khoa và các tàiliệu tham khảo liên quan, tư duy để làm các bài tập giáo viên giao ở nhà (theo

cá nhân hoặc theo nhóm nhỏ ) Đến tiết học chính khóa dưới sự hướng dẫn củagiáo viên , đại diện học sinh báo cáo kết quả, sau đó giáo viên tổ chức học sinhthảo luận để rút kinh nghiệm kết hợp với sự chỉnh lí và kết luận của giáo viên từ

đó học sinh tiếp nhận kiến thức mới chủ động, tích cực

Trong một tiết học, không phải lúc nào cũng có thể giải quyết được tất cả cáccâu hỏi bài tập đưa ra, đặc biệt do thời gian chỉ có 45 phút Các câu hỏi bài tập ởphần mở rộng, nâng cao, nếu không có thời gian tổ chức cho học sinh đánh giá,chỉnh lí, giáo viên kết luận trong thời gian tiết học Tôi thường tận dụng nhómface kín nhắc nhở, phát trực tiếp, đăng hướng dẫn giải, đáp án giúp học sinh tiếpnhận kiến thức hiệu quả

Bước 4: Kiểm tra, đánh giá

Sau khi dạy học xong , kiểm tra đánh giá nội dung câu hỏi bài tập sự dụngdạy mang lại hiệu quả như thế nào? Từ đó, rút kinh nghiệm chỉnh lí, phù hợphơn

2.3.3 Biện pháp sử dụng câu hỏi, bài tập nhận thức dạy bài mới phần di truyền học quần thể, Sinh học 12 cơ bản

Sau khi nghiên cứu xây dựng hệ thống câu hỏi bài tập nhận thức dạy bàimới phần di truyền học quần thể, việc sử dụng các câu hỏi bài tập đó như sau:

2.3.3.1 Phần các đặc trưng di truyền của quần thể

1000 cây với 500 cây có kiểu gen AA, 200 cây có kiểu gen Aa và 300 cây cókiểu gen aa Hãy cho biết:

a Tính tần số tương đối của alen A, a

b Tính tần số kiểu gen của QT

c Như thế nào là vốn gen của quần thể?

d Nếu biết thành phần kiểu gen của quần thể trên là: 0,5AA: 0,2 Aa: 0,3

aa, có thể tính tần số alen A và alen a như thế nào?

Đối với bài tập 1, vận dụng phương pháp bài tập nhận thức để học sinh

chủ động tích cực nghiên cứu sách giao khoa, giải quyết bài tập trên

Kết hợp sự nhận xét, chỉnh lí của đại diện học sinh khác và giáo viên bộ môn,học sinh có thể hiểu bản chất kiến thức phần các đặc trưng di truyền của quầnthể là:

- Vốn gen: Mỗi quần thể có một vốn gen đặc trưng, thể hiện ở tần số cácalen và tần số các kiểu gen của quần thể

- Tần số mỗi alen = số lượng alen đó/ tổng số alen của gen đó trong quần thể

tại một thời điểm xác định Ngoài ra, còn có thể xác định tần số các alen khibiết thành phần kiểu gen dạng tổng quát: xAA: yAaa: zaa

Tần số alen A (pA) = x + y/2; Tần số alen a (qa) = z + y/2

- Tần số một loại kiểu gen = số cá thể có kiểu gen đó/ tổng số cá thể trong

quần thể

Từ đó, HS có thể linh hoạt vận dụng kiến thức đã học để giải các đề thi liênquan.

2.3.3.2 Phần cấu trúc di truyền của quần thể tự thụ phấn

Bài tập 2:

Giả sử có một quần thể cây đậu Hà Lan gồm toàn cây dị hợp tử Aa Hãycho biết:

a Thành phần kiểu gen của quần thể qua các thế hệ F1, F2, F3, Fn

b Nhận xét gì về tần số alen và tần số kiểu gen qua các thế hệ tự thụphấn?

c Có thể tổng quá công thức xác định thành phần kiểu gen của quần thể

tự thự phấn qua thế hệ trong trường hợp quần thể ban đầu có thành phần kiểugen 100% Aa và quần thể ban đầu có thành phần kiểu gen ở dạng:

xAA: y Aa: z aa như thế nào?

Sự lúng túng khi dạy của giáo viên còn thiếu kinh nghiệm khi dạy phầnđặc điểm của quần thể tự thụ phấn không triệt để kiến thức, đặc biệt là rèn cho

HS kĩ năng giải các bài tập liên quan khi đề thi mở rộng hơn Phần lớn giáo viênchỉ dạy ngang câu lệnh trang 69 sách giáo khoa Tuy nhiên, các câu luyện thihọc sinh thường gặp dạng bài mở rộng hơn như dạng xAA: y Aa: z aa

Do đó, khi giáo viên hướng dẫn học sinh hoàn thành bài tập 2, theo

phương pháp giải quyết vấn đề học sinh có thể nhận thức được một cách chủđộng về các đặc điểm cấu trúc của quần thẻ tự thụ phấn và vận dụng giải đượccác bài tập liên quan về cấu trúc của quần thể tự thụ phấn, giáo viên có thể chốtcho học sinh các kiến thức cơ bản sau:

* Đặc điểm cấu trúc di truyền:

- Tần số alen: không thay đổi qua các thế hệ

- Thành phần kiểu gen của quần thể: thay đổi qua các thế hệ theo hướng:

+ Tăng dần tỉ lệ kiểu gen đồng hợp

+ Giảm dần tỉ lệ kiểu gen dị hợp

* Công thức tổng quát

- Trường hợp 1: Quần thể có 2 alen A, a Giả sử quần thể ban đầu thành phầnkiểu gen 100% Aa tự thụ phấn Tần số kiểu gen ở thế hệ thứ n của quần thể tựthụ phấn là:

Hãy cho biết:

a Xác định tần số alen A, a và thành phần kiểu gen của quần thể

b Quân thể P nói trên có ở trạng thái cân bằng di truyền hay không? Tạisao?

c Nếu xảy ra quá trình nhẫu phối ở quần thể P thì cấu trúc di truyền củaquần thể F1, F2, F3 sẽ như thế nào? Nêu nhận xét về tần số các alen và cấu trúc ditruyền của F1, F2 và F3

d Khi một quần thể đã ở trạng thái cân bằng di truyền, nếu muốn duy trìtrạng thái cân bằng di truyền thì cần những điều kiện gì?

e Tính xác suất các cá thể có kiểu hình trội ở F1

Việc thiết kế bài tập 3, giúp học sinh:

- Vận dụng kiến thức đã học ở tiết trước để luyện tập xác định tần số kiểu genhay xác định tốt thành phần kiểu gen của quần thể

- Chứng minh được đối với quần thể ngẫu phối: Tần số các alen và thành phầnkiểu gen duy trì ổn định từ thế hệ này sang thế hệ khác

- Xác định được, đối với quần thể ngẫu phối, qua 1 thế hệ ngẫu phối thì quần thểđạt trạng thái cân bằng di truyền

- Biết tính xác suất linh động giải các bài tập thực tế

Sau khi giải bài tập 3, học sinh có thể rút ra được các kiến thức cơ bản

*Đặc điểm di truyền của quần thể ngẫu phối:

- Quần thể giao phối đa dạng về kiểu gen và kiểu hình

- Quần thể ngẫu phối có thể duy trì tần số các kiểu gen khác nhau trong quần thểkhông đổi qua các thế hệ trong những điều kiện nhất định.

*Trạng thái cân bằng di truyền của quần thể:

*Nội dung định luật Hacđi - Vanbec :

- Trong những điều kiện nhất định, tần số tương đối của các alen và thành phầnkiểu gen của quần thể ngẫu phối được duy trì ổn định qua các thế hệ

Khi xảy ra ngẫu phối, quần thể đạt trạng thái cân bằng theo định luật Hacđi Van bec Khi đó thỏa mãn đẳng thức : p2AA + 2pqAa + q2aa = 1

Trong đó : p là tần số alen A, q là tần số alen a, p + q = 1

* Điều kiện nghiệm đúng của định luật:

- Quần thể phải có kích thước lớn

- Các cá thể trong quần thể phải giao phối với nhau một cách ngẫu nhiên

- Không có tác động của chọn lọc tự nhiên (các cá thể có kiểu gen khác nhau cósức sống và khả năng sinh sản như nhau)

- Không có đột biến (đột biến không xảy ra hoặc xảy ra thì tần số đột biến thuậnphải bằng tần số đột biến nghịch)

- Quần thể phải được cách li với quần thể khác (không có sự di - nhập gen giữacác quần thể)

* Ý nghĩa:

- Phản ánh được trạng thái cân bằng di truyền trong quần thể

- Giải thích được sự duy trì ổn định quần thể qua thời gian dài trong tự nhiên

- Từ tần số kiểu gen > Tần số alen

- Từ tần số alen > Tần số kiểu gen, tần số kiểu hình của quần thể

* Để tính xác suất:

- Phải xác định kiểu gen của bố mẹ thì dự đoán được kiểu hình ở đời con

- Xác suất con có kiều hình lặn bằng tích giao tử lặn của bố với tỉ lệ giao tử lặncủa mẹ

- Xác suất sinh con có kiểu hình trội = 1- (xác suất sinh con có kiểu hình lặn)

2.3.3.4 Mở rộng, nâng cao phần di truyền học quần thể

Dạng 1: Xác định số lượng kiểu gen trong quần thể ngẫu phối

Mẫu giáo án hiện tại, có phần ứng dụng, mở rộng Qua tham khảo các tàiliệu tham khảo các đề thi tốt nghiệp và sác tham khảo của các tác giả như: PhanKhắc Nghệ, Vũ Đức Lưu, Huỳnh Quốc Thành, Các bài tập, câu hỏi thường cócác câu về tính số lượng kiểu gen trong quần thể và không chỉ gen nằm trênNST thường mà còn trường hợp gen nằm trên NST giới tính, có trường hợp xét

có gen nằm trên NST thường, có gen nằm trên NST giới tính và cũng có câu hỏi

liên quan đến đột biến NST Trong một tiết dạy, không thể giải quyết nhiều bàitập Tuy nhiên, giáo viên linh động hướng dẫn nghiên cứu ở nhà và kết hợp sựphát phiển của công nghệ 4.0, hỗ trợ dạy bổ sung trực tuyến qua nhóm kín face,thường xuyên đăng bài tập, đăng hướng dẫn giải các bài tập liên quan cũng là

cơ hội cho học sinh biết dạng để tiếp cận Do đó các bài tập 4, 5, 6, 7 dưới đây là

cơ hội cho học sinh học tập về bài tập liên quan đến số lượng kiểu gen của quầnthể

Bài tập 4:

Trong quần thể người, gen quy định nhóm máu A, B, AB và O có 3 alenkhác nhau: IA, IB, IO Cho biết không xảy ra đột biến, hãy cho biết:

a Số loại kiểu gen đồng hợp và kiểu gen dị hợp của quần thể trên

b Quần thể có tối đa bao nhiêu loại kiểu gen

c Thành lập công thức tổng quát tính số loại kiểu gen trong trường hợptrên

Bài tập 5:

Một quần thể động vật, xét một gen có 3 alen trên nhiễm sắc thể thường

và một gen có 2 alen trên nhiễm sắc thể giới tính X, không có alen tương ứngtrên Y Quần thể này có số loại kiểu gen tối đa về hai gen trên là

A 60 B.30 C 32 D 18.

Bài tập 6:

Ở một loài động vật, xét hai lôcut gen trên vùng tương đồng của nhiễmsắc thể giới tính X và Y, lôcut I có 2 alen, lôcut II có 3 alen Trên nhiễm sắc thểthường, xét lôcut III có 4 alen Quá trình ngẫu phối có thể tạo ra trong quần thểcủa loài này tối đa bao nhiêu loại kiểu gen về ba lôcut trên?

Giải được bài tập 7 dưới đây trong thời gian học 1 tiết có thể không thực hiệnđược, nhưng tùy điều kiện, giáo viên bộ môn hướng dẫn, giới thiệu dạng bài 7đến học sinh để học sinh có cái nhiền rộng hơn về dạng bài tập xác đinh quànthể cân bằng di truyền hay không, từ đó, học sinh có thể vận dụng giải các dạngcâu hỏi đa dạng hơn về dạng này

Bài tập 7:

Trong các quần thể dưới đây, số quần thể đạt trạng thái cân bằng di truyền

là bao nhiêu?

(1) 0,49AA : 0,42Aa : 0,09aa

(2) 0,25XA X A : 0,5XA X a : 0,25X Xa a và 0,5XA Y : 0,5Xa Y

(3) 0,2IAIA : 0,2IBIB : 0,2IOIO : 0,1IAIO : 0,1IBIO : 0,2IAIB

(4) 0,25AABB + 0,5AaBb + 0,25aabb

A 1 B 2 C 3 D 4.

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường.

2.4.1 Hiệu quả xây dựng câu hỏi bài tập

Đã xây dựng được 7 câu hỏi, bài tập nhận thức sử dụng dạy bài mới phùhợp phần di truyền học quần thể, Sinh 12 cơ bản

2.4.2 Hiệu quả sử dụng phương pháp và kĩ thuật tích cực

Qua kết quả điều tra giáo viên dạy Sinh12 trên địa bàn huyện (ở phụ lụcB), phần lớn giáo viên sử dụng phương pháp giảng giải, hỏi đáp - tìm tòi

Vậy, với việc xây dựng câu hỏi bài tập nhận thức dạy bài mới làm chotiết dạy học của giáo viên trở nên tích cực, học sinh thu nhận kiến thức mới mộtcách chủ động sáng tạo, khắc sâu kiến thức, vận dụng linh hoạt kiến thức họcđược cũng như những kiến thức được giáo viên gợi ý trong phần mở rộng, nângcao thì chỉ học trên lớp kết hợp tự tìm tòi ở nhà, học sinh vẫn có thể giải đượccác câu hỏi khó hơn như trong đề thi tốt nghiệp THPT quốc gia

2.4.3 Hiệu quả giảng dạy

Qua dạy phần di truyền học Sinh học 12 cơ bản, tôi dạy 2 tiết với phươngpháp sử dụng bài tập nhận thức từ các câu hỏi bài tập đã xây dựng (theo giáo án

ở phụ lục C) Sau đó, tôi cho học sinh làm bài kiểm tra 15 phút (phụ lục D) đốivới 2 lớp 12C1, 12C2 kết quả điểm thu được như sau:

Bảng 2 Bảng điểm kiểm tra thực nghiệm dạy học sử dụng các câu hỏi bài

tập nhận thức dạy bài mới phần di truyền học quần thể, Sinh 12 cơ bản lớp12C1, 12C2:

89 HS 0% 0% 0% 0% 0% 1,1% 0% 4,5% 13,5% 58,4% 22,5%

Qua đề kiểm tra ở phụ lục D, câu hỏi vận dụng thấp (mức 3) có 4 câu, câuhỏi vận dụng cao (mức 4) có 2 câu kết quả thu được ở bảng 2 Qua bảng 2 ta

thấy, kết quả vận dụng các câu hỏi bài tập nhận thức dạy bài mới trên mang lạihiệu quả cao Từ đó, học sinh có thể giải được các câu hỏi vận dụng, đặc biệt làcâu vận dụng cao.

3 KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 3.1 Kết luận

- Đề tài thiết kế được 7 câu hỏi, bài tập nhận thức sử dụng dạy bài mới, mở rộngnâng cao phần di truyền học quần thể

- Ngoài dạy bài mới trên lớp, giáo viên còn ứng dụng sự phát triển của côngnghệ 4.0, hỗ trở chỉnh sữa bài tập cho học sinh qua nhóm kín facebook

- Điều tra được 7 giáo viên dạy môn Sinh 12 trên địa bàn huyện những nhận xét,đánh giá về dạy phần di truyền học quần thể

- Việc xây dựng các câu hỏi, bài tập phục vụ cho hoạt động đổi mới phươngpháp dạy học của bộ môn Sinh mang lại hiệu quả, được trải nghiệm, giúp họcsinh hứng thú hơn, từ đó góp phần nâng cao chất lượng bộ môn

- Xây dựng câu hỏi bài tập phần di truyền học quần thể không chỉ phục vụ chocông tác dạy học mà còn trang bị cho học sinh và giáo viên nâng tầm hiểu biết

về kĩ năng phân tích ma trận đề, phân tích nội dung dạy học và nội dung đềkhông chỉ phần di truyền học quần thể mà còn các phần Sinh học khác

- Thiết kế 1 tiết dạy phần di truyền quần thể có sử dụng bài tập nhận thức

- Xây dựng được một số công thức tính toán giải bài tập phần di truyền quần thể

mà trong sách giáo khoa không đề cập (phần phụ lục).

- Xây dựng được 1 đề kiểm tra 15 phút phần di truyền quần thể

3.2 Kiến nghị

Về thuận lợi khi tiến hành đề tài:

- Được sự quan tâm, chỉ đạo kịp thời của Ban giám hiệu nhà trường, sự giúp đỡcủa giáo viên trong trường và ngoài trường

- Sự tham gia tích cực của học sinh các lớp, đặc biệt lớp 12C1, 12C2

Về khó khăn khi thực hiện đề tài:

- Khả năng xây dựng các dạng câu hỏi bài tập sử dụng giảng dạy còn thiếu kinhnghiệm

- Thời gian nghiên cứu và xây dựng câu hỏi, bài tập chưa đủ dài, vì vậy độ đadạng, hay của các câu hỏi, bài tập chưa cao, có nhiều công thức tham khảo củacác tác giả khác, bản thân chưa tự xây dựng

- Học sinh ít hứng thú với môn Sinh, chủ yêu học sinh thi khối B mới tích cực

- Thời gian nghiên cứu chưa được nhiều nên đề tài nghiên cứu chưa sâu do đóhướng phát triển của đề tài chất lượng hơn về các câu hỏi bài tập nhận thức vàtiếp tục xây dựng hệ thống câu hỏi bài tập nhận thức dạy bài mới ở nhiều phầnSinh học khác

- Tổ chuyên môn nghiên cứu, xây dựng kế hoạch cho năm học 2020 - 2021 chútrọng thêm những nội dung có thể đổi mới hoạt động dạy và học theo hướng phân tích nội dung cơ bản và nội dung các đề thi các năm gần đó