Một số giải pháp nâng cao năng lực thẩm mĩ cho học sinh thông qua dạy học văn bản truyện ở lớp 11 trường THPT thường xuân 2

Phương pháp nghiên cứu Để thực hiện sáng kiến kinh nghiệm, tôi đã sử dụng những phương phápnghiên cứu sau - Phương pháp phân tích tổng hợp: hệ thống hóa các vấn đề lý luận của dạy học đọ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT THƯỜNG XUÂN 2

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM:

MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC THẨM MĨ CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC VĂN BẢN TRUYỆN Ở LỚP 11

TRƯỜNG THPT THƯỜNG XUÂN 2

Người thực hiện: Nguyễn Thị Thu

MỤC LỤC Trang

1.Mở đầu

1.1 Lí do chọn đề tài……… 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

2 Nội dung của sáng kiến kinh nghiệm 2.1 Cơ sở lí luận 2

2.2 Thực trạng của vấn đề 4

2.3 Giải pháp được đề xuất để giải quyết vấn đề 6

2.3.1.Xây dựng khung năng lực thẩm mĩ trong dạy học đọc hiểu truyện ở lớp 11 6

2.3.2 Nâng cao năng lực thẩm mĩ cho học sinh theo khung năng lực đã xác định 7

2.3.3 Tổ chức dạy học thực nghiệm 14

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 14

3 Kết luận, kiến nghị 16

Tài liệu tham khảo 17

Phụ lục

1 Mở đầu

1.1 Lí do chọn đề tài

Một trong những điểm mới và cũng là xu thế của chương trình giáo dụcphổ thông nhiều nước trên thế giới gần đây là chuyển từ dạy học cung cấp nộidung sang dạy học phát triển năng lực người học Ở Việt Nam, dạy học theođịnh hướng phát triển năng lực người học là quan điểm giáo dục hiện đại đápứng yêu cầu của đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo theo Nghịquyết 29 của Đảng (2013) Mục tiêu của dạy học theo định hướng phát triểnnăng lực là giúp học sinh phát triển toàn diện các năng lực sẵn có và cần có, từ

đó, học sinh có khả năng giải quyết các tình huống trong thực tiễn So với quanniệm dạy học trước đây, việc dạy học theo định hướng phát triển năng lực sẽ làmcho việc dạy và học tiếp cận được gần hơn, sát hơn với mục tiêu hình thành vàphát triển nhân cách con người Việt Nam, đáp ứng yêu cầu của đổi mới

Trong Đề án đổi mới chương trình và sách giáo khoa của Bộ Giáo dục và

Đào tạo [3], môn Ngữ văn được xem là môn học công cụ Năng lực giao tiếp vànăng lực thẩm mĩ được xem là các năng lực mang tính đặc thù của môn học này.Năng lực thẩm mĩ là khả năng nhận biết cái đẹp, phân tích, đánh giá được cáiđẹp, tái hiện và tạo ra cái đẹp Môn Ngữ văn có vai trò lớn trong việc phát triểnnăng lực thẩm mĩ cho học sinh Thông qua việc tiếp cận với những hình tượngvăn học trong văn bản văn học người học sẽ khám phá, nhận biết cái đẹp củangôn từ nghệ thuật, cái đẹp của thiên nhiên, của tâm hồn con người Từ đó, họcsinh sẽ biết rung động trước cái đẹp, biết suy nghĩ và hành động vì cái đẹp, nhận

ra cái xấu, cái ác, biết tạo ra cái đẹp trong cuộc sống của chính mình Như vậy,với năng lực thẩm mĩ, môn Ngữ văn có vai trò và tác dụng to lớn trong việc giáodục tư tưởng, bồi dưỡng tâm hồn, nhân cách cho người học

Học sinh THPT là lứa tuổi đang trong giai đoạn hoàn thiện cả về mặt thểchất, trí tuệ và nhân cách Việc hình thành và phát triển các năng lực nói chung

và năng lực thẩm mĩ cho các em là việc làm cần thiết Dạy học đọc hiểu các vănbản văn học trong sách giáo khoa chương trình Ngữ văn THPT có ý nghĩa quantrọng trong việc đáp ứng yêu cầu trên Tuy nhiên, cũng qua quá trình giảng dạythực tế, tôi nhận thấy việc dạy học theo định hướng phát triển năng lực cho họcsinh ở trường THPT nói chung, ở môn Ngữ văn nói riêng tuy có sự chuyển biếnnhưng chưa thực sự được thực hiện một cách rộng rãi, nhuần nhuyễn

Trong chương trình Ngữ văn THPT, truyện ngắn hiện đại nói chung, truyệnngắn giai đoạn 1930 – 1945 chiếm vị trí khá lớn với những tác phẩm đặc sắc,nhiều giá trị Đây được xem là phần kiến thức dễ tiếp thu và dễ tạo hứng thú đốivới học sinh Vì vậy, những tác phẩm giai đoạn này có khả năng lớn trong việcphát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh khi dạy đọc hiểu Tuy nhiên, từ trướcđến nay, việc dạy học truyện ngắn trong nhà trường vẫn chưa có nhiều đổi mới.Mục tiêu chủ yếu vẫn là cung cấp tri thức về nội dung và nghệ thuật Phươngpháp giảng dạy chủ yếu vẫn là phân tích nhân vật, tình huống truyện, kết cấu,chi tiết để rút ra nội dung tư tưởng và giá trị nghệ thuật của tác phẩm Với

phương pháp dạy học truyền thống đó, học sinh chưa được chú trọng đến việcphát triển năng lực tự học và sáng tạo, đặc biệt là năng lực thẩm mĩ Tìm ra biệnpháp để phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh khi dạy những văn bản truyệnngắn giai đoạn 1930 - 1945 là điều mà mỗi giáo viên dạy văn đều trăn trở suynghĩ.

Xuất phát từ những lí do trên, tôi lựa chọn đề tài: Một số giải pháp nângcao năng lực thẩm mĩ cho học sinh thông qua dạy học văn bản truyện ở lớp 11

trường THPT Thường Xuân 2

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của sáng kiến kinh nghiệm là các nguyên tắc, biệnpháp phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh THPT trong dạy học đọc hiểutruyện ngắn Việt Nam 1930-1945

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện sáng kiến kinh nghiệm, tôi đã sử dụng những phương phápnghiên cứu sau - Phương pháp phân tích tổng hợp: hệ thống hóa các vấn đề

lý luận của dạy học đọc hiểu truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 trongchương trình Ngữ văn 11 theo định hướng phát triển năng lực thẩm mĩ của họcsinh

- Phương pháp điều tra, khảo sát: khảo sát nội dung dạy học trong chươngtrình, sách giáo khoa; khảo sát giờ dạy của giáo viên và học sinh lớp 11

- Phương pháp so sánh, đối chiếu: Đối chiếu nội dung nghiên cứu đề xuấtvới nhu cầu vận dụng trong thực tiễn dạy học ở trường THPT; đối chiếu kết quảdạy học của lớp thực nghiệm và dạy đối chứng

- PP thống kê, phân loại: thống kê, phân loại kết quả khảo sát thực trạng

và kết quả dạy học thực nghiệm, dạy học đối chứng theo định hướng phát triểnnăng lực thẩm mĩ của học sinh

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: thiết kế giáo án và tổ chức tiết dạyhọc thực nghiệm: Đọc hiểu văn bản “Hai đứa trẻ” (Thạch Lam)

2 Nội dung của sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lí luận

2.1.1 Khái niệm năng lực và năng lực thẩm mĩ

Mỗi người có một năng lực riêng bởi mỗi con người là một cá thể riêngbiệt, có những đặc điểm riêng về tố chất và khả năng của mình làm cho người đó

có thể thích nghi tốt và có hiệu quả với một dạng hoạt động nào đó, và sự thànhcông trong công việc của họ phần lớn tùy thuộc vào năng lực của họ đối với

hoạt động đó “Năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố

chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng

hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềmtin, ý chí, thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mongmuốn trong những điều kiện cụ thể.” [1, tr 37]

“Năng lực thẩm mĩ là một tập hợp các thuộc tính tâm, sinh lí cùng vớinhững phẩm chất đặc biệt về thể chất và tinh thần giúp cho cá nhân có khả năngcảm thụ, nhận thức, đánh giá và sáng tạo các giá trị thẩm mĩ trong cuộc sống”[

6, tr.14]

Năng lực thẩm mĩ được thể hiện qua các hoạt động: Nhận thức các yếu tốthẩm mĩ; phân tích, đánh giá các yếu tố thẩm mĩ; tái hiện, sáng tạo và ứngdụng các yếu tố thẩm mĩ Biểu hiện của năng lực thẩm mĩ trong môn Ngữ văn

là giúp học sinh hình thành và phát triển năng lực văn học, một biểu hiện củanăng lực thẩm mĩ; đồng thời bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm để học sinh pháttriển về tâm hồn, nhân cách

Như vậy, trong quá trình tiếp xúc với tác phẩm văn chương năng lực thẩm

mĩ thực chất bao gồm khả năng nhận biết và cảm nhận vẻ đẹp của ngôn từ vănhọc, biết rung động trước những hình ảnh, hình tượng trong tác phẩm văn học.Thông qua việc cảm thụ cái đẹp, phát hiện cái đẹp và đánh giá cái đẹp mà họcsinh biết tái hiện và sáng tạo cái đẹp Từ việc tiếp xúc với tác phẩm văn học họcsinh sẽ biết rung động trước cái đẹp, biết sống và hành động vì cái đẹp, nhận racái xấu và phê phán những hành động xấu, đồng thời biết đam mê và ước mongmột cuộc sống tốt đẹp hơn Đây chính là điểm đổi mới quan trọng của việc dạyhọc Ngữ Văn nói chung, dạy học đọc hiểu văn bản văn học ở THPT nói riêngtrong chương trình mới

Đối với lứa tuổi học sinh trung học phổ thông, năng lực thẩm mỹ chiếmgiữ một vị trí đặc biệt quan trọng Từ mục tiêu giáo dục đến nhận thức thực tiễngiáo dục ở bậc THPT cho thấy một thực tế rằng, đa phần lứa tuổi học sinh THPTđều có ước muốn, khát khao chinh phục, khám phá, sáng tạo nên cái đẹp, chiếmlĩnh những giá trị thẩm mĩ Nhìn về thực trạng và năng lực cảm thụ trước các giátrị thẩm mĩ của học sinh THPT chúng ta càng nhận thức rõ được vị trí và tầmquan trọng của việc phát huy, giáo dục năng lực thẩm mĩ cho học sinh

2.1.2 Khả năng của môn văn trong việc phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh

Môn văn trong trường học có khả năng rất lớn trong việc phát triển nănglực thẩm mĩ cho học sinh THPT Bản chất của văn chương là cái đẹp Chức năngđặc biệt của văn chương là chức năng thẩm mĩ Sứ mệnh của văn chương là đấutranh chống cái ác, cái xấu, khẳng định và ngợi ca cái đẹp Học văn, học sinh sẽđược khám phá cái đẹp trong nghệ thuật, từ đó khám phá cái đẹp trong cuộcsống và hình thành năng lực sáng tạo ra cái đẹp Học các tác phẩm văn học, họcsinh còn được bồi dưỡng lòng nhân ái, nhân hậu, tình cảm gia đình, bạn bè

Tác phẩm văn chương dù ở mức độ này hay mức độ khác đều là những sốphận, những mảnh đời, những cuộc xung đột Tìm hiểu một tác phẩm văn học làhọc sinh được “sống” với những số phận, hoàn cảnh khác nhau, được tham gia

vào việc giải quyết những mâu thuẫn, xung đột Từ đó học sinh hiểu được mình,hiểu được người, tự rút ra cho mình những bài học nhân sinh sâu sắc.

Có thể nói, môn văn trong nhà trường có vai trò lớn trong việc giúp họcsinh xác định các giá trị Văn học giúp cho học sinh sống có hoài bão, có ước

mơ, có thêm niềm tin và động lực để vươn lên trong cuộc sống

2.2 Thực trạng của vấn đề

2.2.1 Khảo sát thực trạng phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh trong dạy học đọc hiểu truyện ngắn Việt Nam 1930 -1945 ở trường THPT Thường Xuân 2

* Mục đích khảo sát

- Thu thập chính xác những thông tin về mức độ đạt được của hoạt độngdạy học đọc hiểu truyện ngắn Việt Nam 1930 – 1945 ở trường THPT ThườngXuân 2 nhìn từ định hướng phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh

- Phân tích những nguyên nhân ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng dạyhọc đọc hiểu truyện ngắn Việt Nam 1930 – 1945 ở trường THPT Thường Xuân

2 nhìn từ định hướng phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh

* Nội dung khảo sát

- Khảo sát nội dung dạy học của giáo viên, các phương pháp, hình thức tổchức dạy học đọc hiểu truyện ngắn Việt Nam 1930 – 1945 ở trường THPTThường Xuân 2 nhìn từ định hướng phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh

- Khảo sát về hoạt động ra đề, xây dựng đáp án theo định hướng pháttriển năng lực thẩm mĩ cho học sinh trong dạy học đọc hiểu truyện ngắn ViệtNam 1930 – 1945 ở trường THPT Thường Xuân 2

- Khảo sát mức độ học sinh đạt được về năng lực thẩm mĩ trong đọc hiểutruyện ngắn Việt Nam 1930 – 1945 ở trường THPT Thường Xuân 2

* Số lượng khảo sát :

- Khảo sát giờ dạy của GV :Khảo sát 2 tiết/ 1 lớp x 3 lớp = 6 tiết

- Khảo sát bài kiểm tra của HS: Khảo sát 35 bài trong mỗi lớp x 3 lớp = 105 bài

làm văn của HS.

* Phương pháp khảo sát

- Dự giờ thăm lớp, đánh giá phương pháp giảng dạy và mức độ tiếp nhận của học sinh

- Xử lý số liệu thu được bằng phương pháp thống kê

2.2.2 Kết quả khảo sát thực trạng phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh trong dạy học đọc hiểu truyện ngắn Việt Nam 1930 -1945

Kết quả khảo sát cho thấy:

-Về giờ dạy của giáo viên: 100% giáo viên có ý thức xây dựng kế hoạch

và chuẩn bị tài liệu dạy học phù hợp với tiết dạy Tuy nhiên giáo viên vẫn sửdụng nhiều phương pháp bình giảng để tổ chức đọc hiểu cho học sinh, phát vấnchỉ có mang tính hình thức để giáo viên tiếp tục giảng giải những giá trị nộidung và nghệ thuật Giáo viên có sự theo sát và tương tác với học sinh nhưngchưa phát huy được sự sáng tạo, chủ động của học sinh trong việc tái hiện đượchình tượng một cách trọn vẹn bằng việc vận hành đồng bộ hệ thống năng lực từtri giác ngôn ngữ, tái hiện, liên tưởng và tưởng tượng trong tiếp nhận văn học

Do vậy, hầu như tình cảm của học sinh cách biệt với thế giới hình tượng trongtác phẩm

- Đặc biệt, về hoạt động học của học sinh: học sinh chưa thật sự hứng thúvới nội dung và các phương pháp tiếp cận đối tượng thẩm mỹ trong tiết học Vìvậy quan sát trong tiết học cho thấy năng lực cảm thụ của học sinh thông qua táihiện hình tượng, liên tưởng và tưởng tượng còn nhiều hạn chế; 70% tái hiệnhình tượng thiếu chính xác, liên tưởng nông cạn, tưởng tượng tản mạn và chưaphong phú, sự cảm thụ hời hợt,…

- Về bài kiểm tra của học sinh:

+ 40 % (42/105) HS có khả năng khám phá và cảm thụ thẩm mĩ qua cáctín hiệu nghệ thuật: Cảm thụ được vẻ đẹp của các hình tượng nghệ thuật, tiêu đề,tình huống truyện, ngôn ngữ nghệ thuật,… để phát hiện chủ đề, tư tưởng, nhânvật điển hình được tác giả xây dựng

+ 9,5 % (10/105) HS bước đầu biết tái hiện và sáng tạo cái đẹp theohướng cá tính hóa: Đề xuất cách nghĩ, cách cảm nhận riêng về vẻ đẹp của conngười, cuộc sống, … trong các tác phẩm

+ 4,8 % (5/105) HS thực sự có sự phát triển cảm xúc thẩm mĩ qua liên hệthực tế: Hiểu, trân trọng những giá trị của cuộc sống; có những suy nghĩ và hành

vi ứng xử phù hợp; có ước mơ và đam mê làm cho cuộc sống tốt đẹp hơn

45,7 % (48/ 105) học sinh cảm nhận hời hợt, bài viết nông cạn, thậm chísuy diễn vấn đề Học sinh chưa nhận diện, cảm thụ được cái đẹp của hình tượngvăn học trong tác phẩm Bài viết chủ yếu dừng lại ở kể lại cốt truyện, nhân vật Cách diễn đạt còn vụng về

2.2.3 Nguyên nhân của thực trạng

Ở trường THPT Thường Xuân 2, đa số học sinh thuộc khu vực có điềukiện kinh tế khó khăn nên ít có điều kiện học tập, tâm lí học tập không vữngvàng và chất lượng học tập chưa tốt Đối với môn Văn, học sinh rất ít có tài liệutham khảo, khả năng sử dụng Tiếng Việt hạn chế Mặt khác các em mang tâm líhọc chỉ để đủ điểm trung bình, chỉ cần đọc thuộc bài cô giáo giảng thì có thể đạtđiểm trung bình - khá

Học sinh sinh sống ở khu vực miền núi, xa trung tâm, chủ yếu lại là ngườidân tộc thiểu số nên rất thiếu kĩ năng sống, kém linh hoạt và thiếu khả năng ứngbiến với những thay đổi của xã hội Hướng dẫn cho học sinh học tập tích cực đểcác em có thể tự do bày tỏ suy nghĩ của mình là việc làm rất khó với giáo viên.Phần lớn các em rất thụ động, phụ thuộc vào thầy cô

Thực tế, việc dạy học hiện nay nói chung cũng như dạy truyện ngắn ViệtNam 1930 – 1945 ở trường THPT Thường Xuân 2 chưa thực sự phát huy đượchết năng lực thẩm mĩ ở học sinh Vì vậy sáng kiến kinh nghiệm của tôi sẽ đi sâuvào việc tìm kiếm những biện pháp hiệu quả và thực nghiệm các biện pháp đótrên giờ dạy và bài kiểm tra để phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh trongdạy học đọc hiểu truyện ngắn Việt Nam 1930 – 1945 trong chương trình Ngữvăn 11 ở trường THPT Thường Xuân 2

2.3 Giải pháp được đề xuất để giải quyết vấn đề

2.3.1 Xây dựng khung năng lực thẩm mĩ trong dạy học đọc hiểu truyện ở lớp 11

Do năng lực là đặc tính có thể đo lường được về kiến thức, kỹ năng, thái

độ, các phẩm chất cần thiết để hoàn thành được nhiệm vụ và là yếu tố giúp một

cá nhân làm việc hiệu quả hơn so với những người khác nên để dạy học theohướng phát triển năng lực thẩm mĩ thành công giáo viên cần thiết kế được khungnăng lực thẩm mĩ

Dưới đây là khung năng lực thẩm mĩ trong dạy học đọc hiểu truyện ngắn

sung làm phong phú thông

tin về xã hội Việt Nam

trước CM tháng 8 / 1945 ở

nhiều tầng lớp nhân dân,

nhiều kiếp người

- Xác định được đề tài, chủ

đề truyện, nhân vật, tình

huống và các chi tiết có giá

trị trong tác phẩm; tính cách

nội tâm của các nhân vật,

hiểu được mối quan hệ giữa

hoàn cảnh – nhân cách con

người được truyền tải trong

- Phân tích, lí giải, đánhgiá giá trị nội dung vànghệ thuật của các tácphẩm truyện

- Tự đọc và phát hiện,đánh giá được các giá trịnghệ thuật của những tácphẩm tương tự không cótrong chương trình, SGK

-Hứng thú đọc cáctruyện ngắn hiện đạiViệt Nam giai đoạn

1930 - 1945

- Quan tâm, thấuhiểu, cảm thông,chia sẻ với những sốphận con người khácnhau trong cuộcsống

trải nghiệm cá nhân, kết

nối các tri thức ngoài văn

bản nhằm tái hiện theo

hướng cá nhân hóa các nội

dung: chủ nghĩa nhân đạo,

giá trị hiện thực, giá trị tố

cáo, giá trị nhân văn…

trong tác phẩm

- Phản biện và lí giảitích cực các giá trị thẩm

mĩ trong truyện ngắn

- Đề xuất được cáchnghĩ, cách cảm nhậnriêng về vẻ đẹp của conngười, cuộc sống, …trong các tác phẩm

- Có nhu cầu bày tỏtình cảm, cảm xúcđối với cuộc sống,con người, phát triển

“ cái tôi cá nhân”theo hướng tích cực

- Hiểu và trân quý những

đổi thay tốt đẹp trong xã hội

hiện tại so với xã hội cũ

- Vận dụng tri thức đọc –

hiểu văn bản để kiến tạo

- Biết liên hệ với nhữnggiá trị sống hiện tại củabản thân và những ngườixung quanh

- Tự nhận thức và điều

- Yêu cái tốt, ghétcái xấu

- Có thái độ tích cựcđối với cuộc sống

- Có trái tim nhạy

cảm và tâm hồnnhân ái đối với conngười, cuộc sống, Như vậy, có thể thấy năng lực thẩm mĩ là khả năng nhận biết cái đẹp;phân tích đánh giá được cái đẹp; tái hiện và tạo ra cái đẹp; sống nhân ái, nhânvăn Thông qua dạy học truyện ở lớp 11, học sinh có được năng lực thẩm mĩ vớicác biểu hiện cụ thể sau:

– Chỉ ra, phân tích và đánh giá được vẻ đẹp của các hình thức ngôn từtrong các văn bản truyện Hứng thú và xúc động trước những hình ảnh, hìnhtượng cao đẹp về thiên nhiên, con người, cuộc sống trong tác phẩm

– Nêu ra và phân tích được những giá trị thẩm mĩ được thể hiện trong tácphẩm truyện: cái đẹp, cái xấu, cái hài, cái bi, cái cao cả, cái thấp hèn, từ đóhiểu và đánh giá được những giá trị tư tưởng và cảm hứng nhân văn của tác giảđược thể hiện qua tác phẩm

– Trình bày được những tác động của văn bản giúp người đọc hiểu đượcnhững giá trị của bản thân như thế nào; hình thành và nâng cao nhận thức về cáiđẹp và xúc cảm thẩm mĩ của cá nhân ra sao; có những suy nghĩ và hành vi đẹpđối với bản thân và những người xung quanh

– Tạo ra được những sản phẩm đẹp như biết sử dụng từ ngữ, câu văn,đoạn văn, bài văn hay và đẹp trong giao tiếp nói và viết hàng ngày

2.3.2 Nâng cao năng lực thẩm mĩ cho học sinh theo khung năng lực đã xác định

2.3.2.1 Hướng dẫn học sinh tìm hiểu các vấn đề văn học sử về tác giả - tác phẩm

Việc định hướng cho học sinh tìm hiểu về tác giả - tác phẩm là bước quantrọng tiếp theo để phát triển năng lực thẩm mĩ thông qua đọc hiểu Một tác giảcần được nắm bắt đầy đủ ở các phương diện sau: tiểu sử, cuộc đời, sự nghiệp vàthành tựu Trong đó, các yếu tố tiểu sử, cuộc đời, phong cách nghệ thuật chính làthen chốt để mở khóa những giá trị thẩm mĩ có trong hệ thống tác phẩm

- Khi dạy phần tìm hiểu về tác giả, giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểunhững nét tiểu sử của nhà văn có liên quan đến tác phẩm Về tiểu sử, những vấn

đề cần quan tâm bao gồm: gia đình, quê quán, nghề nghiệp Từ đó, học sinh cóthể liên hệ với những đề tài, chủ đề quen thuộc trong tác phẩm của nhà văn

Ví như các nhà văn hiện thực, lớp trí thức mới vốn xuất thân từ tầng lớp

trung lưu, thậm chí trong những gia đình nghèo, phải vất vả kiếm sống Vì thế

mà họ gần gũi, thấu hiểu và đứng về phía người lao động để miêu tả qua nhữngtrang viết Đề tài của họ đều là người nông dân, trí thức tiểu tư sản và nhữngngười dân nghèo thành thị

Hay như trường hợp Thạch Lam, Ông sinh ra ở huyện Cẩm Giàng, HảiDương, với tính cách điềm đạm và nhạy cảm với những vấn đề của cuộc sống,ông luôn trăn trở, xót xa cho những số phận nghèo đói, khó khăn của người dânlao động Trong quãng thời gian sống ở đây, ông thấu hiểu được cuộc sống củanhững người dân lao động nghèo đói, khổ cực Với sự tinh tế, nhạy cảm và biếtnắm bắt thời cuộc, sinh ra ở vùng quê nghèo, chứng kiến cảnh nhân dân phảichịu khổ cực đã tác động đến tâm hồn của ông, chính đó là lý do để ông sáng táclên những tác phẩm tinh tế, cốt truyện nhẹ nhàng nhưng vẫn giàu tính nhân văn

Tác phẩm Hai đứa trẻ nhằm thể hiện khát vọng của ông về một cuộc sống tươi

sáng, ở đó con người không phải sống cuộc sống khổ cực, vất vả, đói nghèo,không phải sống cuộc sống tù túng, quẩn quanh, bế tắc

- Về cuộc đời nhà văn, giáo viên nên lưu ý học sinh quan tâm đến nhữngbiến cố xảy ra với nhà văn hoặc những bước chuyển mình trong cuộc sống Bởitất cả những yếu tố đó đều tác động đến nội dung và tư tưởng phản ánh trong tácphẩm của họ

- Quan điểm sáng tác và phong cách nghệ thuật của tác giả chi phối toàn

bộ quá trình sáng tác (lựa chọn đề tài, hình tượng, lựa chọn lối viết, các hìnhthức nghệ thuật ) Bởi vậy, khi khám phá thế giới nghệ thuật trong tác phẩm,giáo viên cần giúp học sinh nắm vững quan điểm nghệ thuật và phong cách nghệthuật của tác giả

Giá trị thẩm mĩ trong mỗi tác phẩm văn học cũng xuất phát từ quan điểmnghệ thuật của nhà văn Điều này thể hiện rất rõ trong sáng tác của Thạch Lam.Nhà văn Thạch Lam từng quan niệm rằng: “… cái đẹp man mác khắp vũ trụ, lenlỏi khắp hang cùng ngõ hẻm, tiềm tàng ở mọi vật tầm thường Công việc củanhà văn là phát biểu cái đẹp ở chính chỗ mà không ai ngờ tới, tìm cái đẹp kínđáo và che lấp của sự vật, cho người khác một bài học trông nhìn và thưởngthức” Chính vì quan niệm như vậy nên mỗi tác phẩm của Thạch Lam giống nhưmột bài ca về tình người, chứa đựng giá trị nhân văn cao đẹp Truyện ngắn củaThạch Lam hướng người đọc tới sự thanh cao của cái đẹp, cái thiện “Hai đứatrẻ” là tác phẩm tiêu biểu cho quan niệm nghệ thuật của nhà văn Thạch Lam

Bên cạnh quan điểm nghệ thuật, phong cách nghệ thuật của mỗi nhà văncũng là yếu tố để đánh giá vị trí, tài năng của người nghệ sĩ cũng như giá trị cáctác phẩm của nghệ sĩ đó Phong cách nghệ thuật đích thực đòi hỏi phải có phẩmchất thẩm mĩ Đi tìm cái đẹp là sứ mệnh muôn đời của người nghệ sĩ nhưng mỗingười lại có con đường, cách thức và cách thể hiện cái đẹp trong tác phẩm củamình theo một lối riêng

Chẳng hạn, để cảm nhận được những giá trị thẩm mĩ trong sáng tác củaNguyễn Tuân, chúng ta cần phải biết một nét nghệ độc đáo của Nguyễn Tuân đó

là “suy tưởng về cái đẹp” Nguyễn Tuân là nhà văn lớn, một nghệ sĩ suốt đời đitìm cái đẹp Suy tưởng về cái đẹp là nét nổi bật trong sáng tác của Nguyễn Tuân

Vì thế, thiên nhiên trong văn Nguyễn Tuân là một bức tranh kì thú còn conngười trong sáng tác của Nguyễn Tuân luôn được miêu tả ở phương diện thẩm

mĩ Nhân vật Huấn Cao trong “Chữ người tử tù” là một ví dụ tiêu biểu cho cáchtiếp cận con người ở phương diện thẩm mĩ của Nguyễn Tuân Bằng cảm hứnglãng mạn, bút pháp lí tưởng hóa, nhân vật Huấn Cao hiện lên đẹp lồng lộng quatrang văn của Nguyễn Tuân với vẻ đẹp thiên lương trong sáng, tài hoa nghệ sĩ

- Cùng với hiểu biết về tác giả, nắm bắt hoàn cảnh ra đời của tác phẩmcũng rất quan trọng để học sinh định hình được hướng tiếp cận, đọc hiểu hiệuquả một tác phẩm Hoàn cảnh ra đời ở đây được hiểu theo cả hoàn cảnh rộng –tức là yếu tố thời đại – và hoàn cảnh hẹp – tức là thời điểm ra đời cụ thể của tácphẩm đó

2.3.2.2 Dạy đọc- hiểu văn bản gắn liền với không gian văn hóa- thẩm mĩ của văn bản.

Văn học là con đẻ của thời đại, mang nhịp đập, dáng dấp, hơi thở của thờiđại Nó là tấm gương phản ánh dấu ấn văn hóa – thẩm mỹ của thời đại Tronggiai đoạn 1930 – 1945 đã xảy ra biết bao sự kiện của lịch sử, xã hội thay đổi dẫnđến sự biến đổi sâu sắc trong ý thức và tâm lí con người Giai đoạn này cuộcsống con người bị đẩy vào bước đường cùng, nén chịu bao nỗi quằn quại dưới

sự chà đạp của xã hội thực dân phong kiến Xã hội đã dồn con người vào bế tắc,cùng quẫn Chính bối cảnh ấy đã thúc đẩy văn học vươn mình, mang cho nónhiều dáng vẻ, hương sắc Khi dạy tác phẩm văn học, giáo viên cần hướng dẫnhọc sinh tìm hiểu không gian văn hóa – thẩm mĩ của tác phẩm để tạo hứng thútiếp nhận cho học sinh

Ví như khi dạy đọc hiểu “Chí Phèo”, khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu

về hình ảnh Làng Vũ Đại trong tác phẩm, giáo viên có thể mở rộng, liên hệgiới thiệu về làng Đại Hoàng – quê hương tác giả xưa và nay Làng Vũ Đại làđịa danh nổi tiếng gắn liền với truyện ngắn “Chí Phèo” Trên thực tế, làngđược lấy nguyên mẫu từ làng Đại Hoàng, thôn Nhân Hậu, xã Hòa Hậu, huyện

Lý Nhân, tỉnh Hà Nam - quê hương của nhà văn Nam Cao Giáo viên sử dụngmáy chiếu để chiếu hình ảnh và vi deo, kết hợp với kể, tả sẽ khơi gợi ở họcsinh hứng thú tiếp nhận, nhờ đó tiết học sẽ hấp dẫn hơn

2.3.2.3 Nhận diện, phân tích, cắt nghĩa các chi tiết nghệ thuật đặc sắc trong tác phẩm truyện

Bản chất của văn chương là hướng về cái đẹp, tìm đến cái đẹp trong cuộcsống con người

Đọc văn bản văn học đều phát triển năng lực thẩm mĩ gồm hai năng lựcnối tiếp nhau trong quá trình tiếp xúc với vẻ đẹp của tác phẩm văn: năng lựckhám phá cái đẹp và năng lực thưởng thức cái đẹp Năng lực thưởng thức cáiđẹp chính là năng lực cảm thụ cái đẹp và đánh giá cái đẹp ấy Khi đó, người đọc

sẽ sống cùng tác phẩm văn chương và chuyển hóa cái đẹp của tác phẩm thànhcái đẹp trong lòng mình, thành tài sản tinh thần của mình Từ vẻ đẹp của nghệthuật mà người đọc nhận ra cái đẹp trong cuộc sống của con người Đây chính là

sự đánh giá cái đẹp đúng đắn nhất, và sự đánh giá này là điều không thể thiếutrong năng lực thẩm mĩ của người học để họ chiếm lĩnh được vẻ đẹp ấy

Cái đẹp trong tác phẩm văn học có thể là cái đẹp của thiên nhiên, cái đẹpcủa con người, cái đẹp của ngôn từ nghệ thuật Trong dạy học, giáo viên tổ chức

để học sinh biết nhận diện và thưởng thức cái đẹp Khi học “Hai đứa trẻ” củaThạch Lam, học sinh cần thấy được vẻ đẹp của bức tranh thiên nhiên chiều tànvới những nét chấm phá đầy ấn tượng: …một bức họa đồng quê quen thuộc, gầngũi và gợi cảm được tạo nên từ những câu văn êm dịu, vừa giàu hình ảnh, nhạcđiệu lại vừa uyển chuyển, tinh tế Mỗi câu văn như một nét vẽ đơn sơ, khôngcầu kì, kiểu cách nhưng lại khơi dậy lại được cái hồn của cảnh vật Nó khơi dậy

ở lòng người những tình cảm, xúc cảm đối với cảnh vật Trong thế giới tưởngnhư tầm thường, nhỏ bé, tù túng của “Hai đứa trẻ”, Thạch Lam đã phát hiện ra

“cái đẹp man mác” trong cuộc sống và đặc biệt là trong tâm hồn con người những con người dù sống nghèo khổ, tăm tối nhưng chưa bao giờ hết khát vọng,ước mơ

-Theo chúng tôi, để phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh, khi phântích, cắt nghĩa các chi tiết nghệ thuật đặc sắc trong tác phẩm, giáo viên và họcsinh cần chú ý các bước sau:

- Đọc kĩ văn bản, phát hiện, giới thiệu các chi tiết nghệ thuật đặc sắc

- Thuật dựng lại chi tiết: Chi tiết xuất hiện với tần số như thế nào? Chi tiếtđộc đáo ra sao?

- Tìm ý nghĩa của chi tiết trong việc thể hiện nội dung, nghệ thuật của tácphẩm

- Giáo viên định hướng để học sinh so sánh, mở rộng liên hệ giữa chi tiếttrong tác phẩm với các chi tiết ở các tác phẩm khác

Ví dụ, trong tác phẩm Hai đứa trẻ (Thạch Lam) hình ảnh Liên và An ngồinhìn bầu trời đêm “ngàn sao ganh nhau lấp lánh” không phải là chi tiết vu vơ.Đằng sau nó chứa đựng niềm khao khát rất lớn của hai đứa trẻ, niềm khát khaohướng tới một bầu trời khác, nguồn sáng khác, không phải là cuộc sống đang lụitàn trong vô vọng như ở phố huyện Từ khát vọng mơ hồ đó của tuổi thơ, nhàvăn đã lay tỉnh những tâm hồn mệt mỏi đang sống lay lắt, héo úa như cảnh ngàytàn ở những miền quê nghèo xác xơ, mòn mỏi trong xã hội cũ

Hay hình dáng “ngật ngưỡng” vừa đi vừa chửi của nhân vật Chí Phèotrong truyện ngắn cùng tên của nhà văn Nam Cao cũng rất độc đáo, giàu ý nghĩabiểu đạt Chi tiết này vừa có tác dụng gián tiếp giới thiệu thân thế, tiểu sử nhânvật vừa có chức năng mở ra một trường không - thời gian trong quá khứ rồi tiếpđến thì tương lai trong cuộc đời ngắn ngủi của Chí Phèo Dưới góc độ xã hộihọc, cũng chi tiết này còn mở ra một ý nghĩa về thân phận con người trong xãhội cũ Chí chửi cả làng Vũ Đại tức là Chí khát khao được giao tiếp với mọingười Cả làng Vũ Đại không ai thèm “ra nhời” với Chí vì Chí không còn xứngđáng là người để họ chửi Tức là dân làng Vũ Đại đã coi Chí ở một thế giớikhác, thế giới của thân phận loài vật, có lẽ chính xác hơn là thân phận loài chó,

mà bằng chứng là có chi tiết: “Thành thử chỉ có ba con chó dữ với một thằng sayrượu…”

Giả sử “Chí Phèo” không có chi tiết “bát cháo hành” thì truyện sẽ rấtbình thường, nhưng nhờ có nó mà cốt truyện như đào sâu thêm vào cái bi kịch

không được làm người của một kẻ khát khao lương thiện, nhờ đó ý nghĩa truyệnnâng thêm một tầm cao.

Hay như trong truyện “Hai đứa trẻ” (Thạch Lam), chi tiết ngọn đèn chị Títrở đi trở lại bảy lần trong tác phẩm mang sức chứa lớn về nội dung tư tưởng.Hình ảnh ngọn đèn chị Tí là hình ảnh có sức gợi, tượng trưng cho những kiếpngười nhỏ nhoi, mù tối trong đêm đen của cuộc đời Ánh sáng toát ra từ chiếcđèn con nơi hàng nước của chị Tí đã làm nổi bật hơn bóng tối bao trùm phốhuyện nghèo Đó là thứ ánh sáng được thắp lên nơi phố huyện, leo lét và u buồn.Ánh sáng ấy tượng trưng cho cuộc sống của con người nơi đây, những conngười đang sống một cách yếu ớt và mệt mỏi hàng ngày Họ cố gắng duy trì sựsống một cách mệt mỏi và yếu ớt Cuộc sống của họ nhàm chán, và cứ từngngày trôi qua đơn điệu, tẻ nhạt Chi tiết ngọn đèn chị Tí là nỗi ám ảnh trong tâmtrí của Liên, trong cả tâm trí người đọc, nỗi ám ảnh về sự tàn lụi của cuộc sống

Hay chẳng hạn thông qua việc tìm hiểu hình tượng nhân vật Huấn Cao và

Viên quản ngục trong Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân, người đọc sẽ thấy

được quan điểm thẩm mĩ nhà văn gửi gắm thông qua các nhân vật ấy

Cụ thể ở nhân vật Huấn Cao Đây là chân dung nghệ thuật điển hình lítưởng trong văn học lãng mạn Qua từng nét bút phác họa của Nguyễn Tuân,nhân vật Huấn Cao hiện lên rõ nét, oai phong và đĩnh đạc đã khiến cho ngườiđọc không khỏi khâm phục và thêm phần quý trọng Để làm nổi bật vẻ đẹp củaHuấn Cao, Nguyễn Tuân đã đặt nhân vật vào một tình huống truyện độc đáo

là cuộc gặp gỡ giữa Huấn Cao với quản ngục và thầy thơ lại Đó là cuộc gặp gỡcủa tử tù với cai ngục nhưng cũng là cuộc hội ngộ của những kẻ “liên tài tri kỉ”

Để miêu tả Huấn Cao cũng như làm nổi bật sự chiến thắng của cái tài, cái đẹp,cái tâm và khí phách ngang tàng, Nguyễn Tuân đã sử dụng triệt để sức mạnh củathủ pháp tương phản, đối lập Đó là sự đối lập giữa ánh sáng và bóng tối, giữacái đẹp cái cao cả với cái phàm tục dơ bẩn, giữa sự cho chữ và hoàn cảnh chochữ… Ngôn ngữ miêu tả nhân vật của Nguyễn Tuân cũng rất giàu chất tạo hình.Ông sử dụng nhiều từ Hán Việt, lời ăn tiếng nói mang khẩu khí của những bậctrượng phu xưa để làm tăng thêm vẻ đẹp của một thời vang bóng ở hình tượngHuấn Cao Có thể nói, thành công trong tác phẩm “Chữ người tử tù” là việc xâydựng nhân vật Huấn Cao tài năng, nhân cách trong sáng và khí phách hơn người

Sự chiến thắng của cái tài, cái đẹp, cái tâm trước cái phàm tục, dơ bẩn của khíphách ngang tàng đối với thói quen nô lệ đã cho thấy lý tưởng thẩm mĩ của nhàvăn và ý nghĩa tư tưởng nhân sinh sâu sắc của hình tượng

2.3.2.4 Tái hiện các giá trị thẩm mĩ của tác phẩm truyện theo hướng cá nhân hóa

Có thể hiểu, cảm thụ văn học chính là quá trình chiếm lĩnh và sáng tạo;trong đó, việc vận dụng đồng bộ các năng lực nhằm tái hiện hình tượng, liêntưởng và tưởng tượng được xác định là giải pháp tối ưu, là bí quyết để người dạy

có thể tổ chức tiếp nhận sáng tạo Hoạt động này góp phần quan trọng vào việcchuyển hóa văn bản của nhà văn thành tác phẩm trong tinh thần của người học

Do vậy, phát triển các năng lực tái hiện hình tượng, liên tưởng và tưởngtượng trong dạy học văn được xem như là những phương thức tư duy hiệu quả

để hướng tới giải phóng tiềm năng sáng tạo của chủ thể học sinh Từ đó xuấthiện nhu cầu thưởng thức và sáng tạo cái đẹp.

Không chỉ vậy, cơ chế tâm lí của học sinh được xem là yếu tố quan trọngtrong quá trình tiếp nhận văn học Học sinh sử dụng những liên tưởng và tưởngtượng để hướng đến kiến tạo cho riêng mình những kiểu mẫu hình tượng độcđáo Tôi cho rằng, tôn trọng cá tính sáng tạo của học sinh là một vấn đề cấp thiết

mà giáo viên Ngữ văn cần quan tâm để hướng tới phát triển năng lực thẩm mĩcho người học

Trong hoạt động đọc hiểu, việc phát huy tính chủ động, tích cực của họcsinh là rất quan trọng Tôn trọng cá tính sáng tạo, dấu ấn cá nhân của học sinhtrong tái hiện tác phẩm giúp cho tác phẩm được nhìn nhận một cách đa chiềuhơn, giàu sức sống hơn và gần gũi với những tư duy hiện đại hơn

Mặt khác, những giá trị thẩm mĩ của tác phẩm trước khi mang tính vĩnhcửu phải mang tính thời sự của thời đại nó tồn tại Việc học sinh có đánh giá đadạng về nhân vật cũng như những thành tựu nội dung – nghệ thuật trong tácphẩm là cách rút ngắn khoảng cách với những thời đại đã xa đó

Để phát huy khả năng sáng tạo thẩm mĩ của học sinh, trong quá trình dạyđọc hiểu các tác phẩm, giáo viên có thể định hướng để các em chuyển thể cáctác phẩm văn học sang các loại hình nghệ thuật khác như vẽ tranh, sân khấu hóacác tác phẩm ấy Chẳng hạn, khi dạy “Hai đứa trẻ”, giáo viên có thể yêu cầu họcsinh vẽ lại bức tranh phố huyện lúc chiều tà được Thạch Lam phác họa đầu tácphẩm Yêu cầu này khó và chỉ thực hiện được ở một số học sinh vì để vẽ đượctranh đòi hỏi học sinh phải có năng khiếu hội họa Nhưng nếu giáo viên pháthiện được học sinh có khả năng này, khuyến khích học sinh thể hiện thì sẽ tạo rahiệu quả rất lớn Bằng việc được vẽ và thưởng thức tranh chuyển thể từ hìnhtượng văn học, học sinh sẽ thấy được mối quan hệ của ngôn ngữ văn chương vớicác loại hình nghệ thuật khác Quan trọng hơn, với biện pháp này, trí tưởngtượng của học sinh được phát huy tối đa Các em có nhiều “đất” để thể hiện khảnăng sáng tạo của mình

Câu chuyện trong “ Hai đứa trẻ” không chỉ có giá trị ở thời đại ThạchLam sống mà những bài học, những giá trị nhân văn còn đúng đến thời đại ngàynay Học sinh có thể liên hệ thực tế xã hội hiện đại để thấy rằng niềm trân trọngđối với những mong ước nhỏ nhoi, khiêm nhường của những con người nhỏ bé,bất hạnh bị bỏ quên, niềm cảm thương chân thành của nhà văn đối với cuộc sốngchìm khuất, mỏi mòn, quẩn quanh vẫn là những giá trị đạo đức mà mỗi ngườicần học tập Xã hội ngày nay vẫn còn những đứa trẻ bất hạnh, những số phậnđáng thương cần được quan tâm, giúp đỡ Hơn thế, trong xã hội bây giờ vẫn cònnhững người đang “sống mòn”, đang sống lay lắt, quẩn quanh, vô nghĩa Nhiềungười lâm vào tình trạng bế tắc, không tìm được ý nghĩa của cuộc sống Tácphẩm “Hai đứa trẻ” của Thạch Lam đã gióng lên hồi chuông lay tỉnh những tâmhồn đang uể oải, đánh thức ở con người lòng khao khát sống Tác phẩm còn làbức thông điệp nhà văn muốn gửi gắm: Đừng bao giờ để cuộc sống của mìnhchìm đắm trong bóng tối, trong cái ao đời bằng phẳng Hãy biết vươn ra ánhsáng để hướng tới một cuộc sống tươi đẹp hơn, có ý nghĩa hơn Giá trị nhân văn

lâu bền của tác phẩm là ở chỗ đó.

Hay tác phẩm “ Chí Phèo” cung cấp cho học sinh hiểu biết về những sốphận bất hạnh trong xã hội thực dân nửa phong kiến Từ đó, học sinh nhận thứcđược giá trị hiện thực của tác phẩm, cảm nhận được giá trị nhân đạo sâu sắc vàchua xót mà Nam Cao thể hiện trong tác phẩm đó Thông qua dạy học đọc hiểuhình tượng nhân vật Chí Phèo, giáo viên cần hướng dẫn để học sinh hiểu đượcChí Phèo là nạn nhân của hoàn cảnh Hơn nữa, thẳm sâu bên trong con ngườiChí là bản tính hiền lành, là khát khao lương thiện Chí Phèo là nhân vật điểnhình, có sức sống lâu bền Xã hội hiện nay vẫn còn những số phận như Chí.Cảm nhận về hình tượng Chí Phèo trong truyện ngắn của Nam Cao, học sinh sẽrút ra cho mình những bài học về cách nhìn nhận, đánh giá con người, biết nhậndiện cái xấu, cái đẹp, biết cảm thông với mọi người xung quanh Từ đó, học sinh

có cái nhìn tích cực, nhiều chiều đối với các hiện tượng xã hội hiện dị biệt vàquan trọng nhất là ý thức trách nhiệm xây dựng xã hội ngày càng tốt đẹp hơn

Nhiệm vụ của giáo viên là tôn trọng và định hướng khéo léo cũng như có

sự phản biện hợp lí để học sinh thể hiện cá tính sáng tạo trong tiếp nhận và táihiện các gái trị thẩm mĩ một cách phù hợp, không nhầm lẫn giữa sáng tạo vớixuyên tạc, tránh hiện tượng làm sai lệch các hình tượng nghệ thuật hoặc làm mất

đi giá trị nhân văn vốn có của hình tượng nghệ thuật đó

2.3.2.5 Phát triển cảm xúc nhân văn và thẩm mĩ cho học sinh thông qua hoạt động trải nghiệm, hóa thân vào nhân vật trong tác phẩm truyện

Trong quá trình dạy học đọc hiểu truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1930-1945 thì thao tác liên hệ thực tế để kiểm chứng các yếu tố nghệ thuật là khâuquan trọng, từ đó có thể thấy được cái đẹp được tác giả gửi gắm vào tác phẩm

Và một trong những phương thức liên hệ thực tế hiệu quả nhất chính là cho họcsinh trải nghiệm, hóa thân, nhập vai nhân vật trong truyện

Trải nghiệm hóa thân, nhập vai nhân vật có nhiều hướng tiếp cận Trướctiên, giáo viên có thể cho học sinh tiếp cận theo cách thuận chiều, đơn thuần đó

là chuyển thể tác phẩm truyện một cách trung thành sang hình thức văn bảnkịch Từ đó, học sinh phân vai, đóng vai nhân vật để cảm nhận rõ nét nhất nhữngdiễn biến nội tâm, cảm xúc thực của từng nhân vật trong hoàn cảnh truyện mànhân vật đó được đặt vào

Ví dụ như ở tác phẩm “ Chữ người tử tù”, để hóa thân vào nhân vật HuấnCao thành công học sinh không chỉ buộc phải nắm chắc nội dung và nghệ thuậtcủa tác phẩm mà còn phải tìm hiểu sâu sắc về cuộc đời nguyên mẫu Cao BáQuát cũng như tâm lí học về những người tử tù đang đối mặt với những giờ khắccuối cùng của cuộc đời mình Trải nghiệm như một tử tù, hóa thân trở thành mộtngười anh hùng mang trái tim nghệ sĩ là cách hiệu quả nhất để học sinh thấuhiểu vẻ đẹp tâm hồn Huấn Cao

Tương tự như vậy, hóa thân vào nhân vật Chí Phèo, đặc biệt là trườngđoạn độc thoại nội tâm sau khi hắn thức tỉnh sẽ là một trải nghiệm mới mẻ vàđộc đáo với học sinh Học sinh THPT đang ở trong giai đoạn sung sức và tíchcực nhất cả về thể chất và tâm hồn trái ngược hẳn với nhân vật Chí Phèo Nếuchỉ đơn thuần đọc tác phẩm có thể nhiều học sinh không đủ trải nghiệm và cảm

xúc thẩm mĩ để thấu – hiểu và cảm nhân vật Nhưng quá trình đóng vai buộc họcsinh phải “ đi lại” cuộc đời nhân vật, buộc phải trải nghiệm nỗi đau tha hóa cảnhân hình và nhân tính của Chí Phèo Từ đó, học sinh thấm thía sâu sắc hơn nỗiđau của những con người bị biến chất trong xã hội cũ.

Bên cạnh đó, học sinh hoàn toàn có thể cải biên tác phẩm khi chuyển thể,đưa cái kết mới vào kịch Giáo viên cần khuyến khích học sinh sáng tạo và đểhọc sinh được tự chủ trong quá trình sáng tạo đó Việc nhận xét hoặc đánh giátính khả thi của cái kết mới chỉ nên tiến hành sau khi học sinh đã trải nghiệmđóng vai

Ví dụ, học sinh có thể thay cái kết bi kịch của tác phẩm “Chí Phèo” theohướng Chí lấy được Thị Nở và làm lại cuộc đời, thay cái kết buồn man mác của

“Hai đứa trẻ” bằng một chuyến tàu tươi sáng hơn khi chúng được trở lại Hà Nội.Sau qúa trình trải nghiệm, giáo viên sẽ phân tích tính hợp lí của những sáng tạo,

từ đó giúp học sinh có nhận thức chuẩn về cuộc sống

Như vậy, trải nghiệm nhận vật như chính nhân vật là cách trực quan nhất

để học sinh phát triển năng lực thẩm mĩ và cả khả năng sáng tạo Qua đó, họcsinh có cảm nhận gần gũi với tác phẩm hơn

Như vậy ta thấy, đọc hiểu tác phẩm văn học trong và ngoài trường chính là

cơ hội tốt nhất để bồi dưỡng, phát triển năng lực thẩm mĩ khi các em được tiếpxúc với vẻ đẹp của tác phẩm văn chương và tiếng Việt Để phát huy được tối đavai trò của văn học trong phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh đòi hỏi giáoviên dạy phải khéo léo, đầu tư trong quá trình dạy học Một số nguyên tắc, biệnpháp dạy học có tính đặc thù được đề xuất ở trên sẽ phần nào đáp ứng được yêucầu phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh trường THPT Thường Xuân 2, gópphần hiện thực hóa mục tiêu dạy học chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữvăn mới

2.3.3 Tổ chức dạy học thực nghiệm

Quy trình thực nghiệm được tiến hành theo các bước sau đây:

Bước 1: Xây dựng thực nghiệm

Gặp gỡ học sinh để đi đến sự lựa chọn họp lý nhất về mục đích, nội dung,

kế hoạch và phương pháp thực nghiệm

Bước 2: Tổ chức dạy thực nghiệm

Tôi tiến hành dự giờ thăm lớp và dạy thực nghiệm để có cơ sở đối chiếukết quả ở các nhóm đối chứng và thực nghiệm một cách sát thực

Tôi đã trao đổi với các giáo viên để tiến hành soạn giáo án thực nghiệmcho phần dạy đọc hiểu văn bản Tiến trình, cách thức hướng dẫn, tổ chức đọchiểu được thể hiện rõ ràng trên giáo án

Bước 3: Thu thập xử lí số liệu và đánh giá kết quả thực nghiệm

Chúng tôi tiến hành kiểm tra chất lượng học tập của học sinh sau giờ dạyhọc thực nghiệm bằng các bài kiểm tra tự luận Những kết luận sư phạm cầnthiết được rút ra sau khi xử lý các số liệu thu thập bằng phương pháp thống kêtoán học trong khoa học.

Giáo án thực nghiệm : HAI ĐỨA TRẺ (Thạch Lam )- Thực nghiệm tại lớp

11 B4 trường THPT Thường Xuân 2 (Phụ lục 1)

Đề kiểm tra (Phụ lục 2)

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm

Phát triển năng lực thẩm mĩ cho học sinh là cả một quá trình chứ khôngthể ngày một ngày hai Vì vậy, để đánh giá hiệu quả của nó trong dạy học bộmôn là công việc không dễ Song với sự quan sát của bản thân trong quá trìnhdạy học, qua dạy học thực nghiệm và đối chứng tôi cũng đã nhận thấy hiệu quảcủa việc triển khai vấn đề Tôi nhận thấy học sinh tích cực, chủ động hơn tronggiờ học Học sinh hứng thú, say mê hơn, tiếp thu bài học tốt hơn, tiết học nhẹnhàng, không cứng nhắc, không bị dập khuôn máy móc Trong quá trình học,

HS tham gia thảo luận nhóm khá sôi nổi, đối thoại với GV những vấn đề hay, lạ

HS từng bước hiểu và làm quen với cách giảng dạy theo phát triển năng lực,chiếm lĩnh được tác phẩm, rèn luyện được tính tích cực chủ động Bên cạnh đó,những câu hỏi bài tập liên quan đến đọc hiểu tác phẩm truyện ngắn cũng nhanhchóng được giải quyết một cách sâu sắc và triệt để HS cũng dần dần phát huyđược năng lực chủ động, tích cực tự học của mình trong quá trình học trên lớp.Những bài tập được giao về nhà đều được HS giải quyết nhanh chóng, chínhxác, chứng tỏ trách nhiệm cũng như hứng thú đối với môn học có chuyển biếnđáng kể Không những thế, các em đã cải thiện được điểm số của mình trongquá trình giải quyết đề kiểm tra định kì cũng như điểm kiểm tra nhanh Ở lớpthực nghiệm, GV nêu ra nhiều câu hỏi mang tính chất gợi mở nhằm phát huynăng lực thẩm mĩ của học sinh để HS cùng trao đổi, thảo luận thậm chí là phêphán khoa học, làm cho không khí giờ học sôi nổi, thầy trò trở nên gần gũi, thânthiết Trong quá trình tiếp nhận văn bản, GV cũng luôn hướng đến đặc trưng thểloại, đặt trong sự so sánh với những tác phẩm khác, thể loại khác để HS nắm bắtđược được đặc trưng của văn học giai đoạn 1930 -1945 Những kết quả trênđược thống kê dưới các bảng sau:

Bảng 1: Bảng đối chiếu mức độ hứng thú tiếp nhận văn bản của học sinh khi học bài “Hai đứa trẻ”

HS không tham gia phát

Bảng 2: Bảng kết quả kiểm tra khảo sát học sinh

kĩ năng nền tảng đó, các em sẽ định hướng được lối sống đúng đắn, tốt đẹp chomình Bên cạnh đó, với việc áp dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tíchcực, học sinh đã tự tin hơn trong giao tiếp, trong quá trình chiếm lĩnh kiến thức.Giờ học không còn khô cứng, học sinh có hứng thú hơn khi học

Việc đề xuất các biện pháp dạy học đọc hiểu truyện ngắn Việt Nam giaiđoạn 1930 – 1945 dựa trên cơ sở khoa học và được thực nghiệm sẽ là nhữngđịnh hướng để tôi nghĩ tới những nguyên tắc, biện pháp để phát triển năng lựcthẩm mĩ cho học sinh trong dạy học đọc hiểu các văn bản truyện ngắn ở giaiđoạn khác và các văn bản thuộc thể loại khác Tôi hy vọng sáng kiến kinhnghiệm này sẽ góp một phần nhỏ vào việc nâng cao chất lượng dạy học mônNgữ văn ở trường THPT Thường Xuân 2 và trong nhà trường phổ thông nóichung

3 Kết luận, kiến nghị

- Môn Ngữ văn có khả năng lớn trong việc phát triển năng lực thẩm mĩcho học sinh Không chỉ cung cấp cho các em những bài học nhân sinh, môn họccòn giúp các em hình thành thái độ sống tích cực, những kĩ năng sống cần thiết.Qua quá trình nghiên cứu, tôi thấy đề tài có tính khả thi, vừa phù hơp với đặcđiểm học sinh, vừa đáp ứng được mục tiêu của dạy học môn Ngữ văn trong thời

kì hiện đại Với việc áp dụng những biện pháp được nêu trong sáng kiến kinhnghiệm, tôi nghĩ các em học sinh sẽ yêu thích hơn môn văn, không mệt mỏitrong những giờ học văn Quan trọng hơn là qua nội dung dạy học và qua việc

sử dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực học sinh thực sự được trảinghiệm, tự nhận thức, xác định các giá trị, thái độ và hình thành những hành vi,