Sáng kiến kinh nghiệm Tiểu học: Bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh lớp 3 – 4 thông qua phân môn Tập đọc

Sáng kiến kinh nghiệm Tiểu học Bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh lớp 3 – 4 thông qua phân môn Tập đọc được nghiên cứu với các nội dung chính sau: Cơ sở lí luận và thực tiễn; biện pháp bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh lớp 3,4 thông qua phân môn Tập Đọc; giáo án thực nghiệm. Mời các bạn cùng tham khảo nội dung chi tiết tài liệu.

M C L C ỤC LỤC ỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 3

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 3

II.PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CƯU ĐỀ TÀI 4

2.1 Phạm vi nghiên cứu 4

2.2 Phương pháp nghiên cứu 4

III ĐÓNG GÓP VÀ CẤU TRÚC CỦA ĐỀ TÀI 4

3.1 Đóng góp của đề tài 4

3.2 Cấu trúc của đề tài 5

PHẦN NỘI DUNG 6

CHƯƠNG I : CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 6

1.1 Cơ sở lí luận 6

1.1.1 Cảm thụ văn học, bồi dưỡng cảm thụ văn học 6

1.1.1.1 Cảm thụ văn học 6

1.1.1.2 Đặc điểm của hoạt động cảm thụ văn học 6

1.1.1.3 Đặc trưng của hoạt động cảm thụ văn học trong nhà trường 8

1.1.2 Mục tiêu của việc bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh Tiểu học 10

1.1.2.1 Bồi dưỡng cảm thụ văn học giúp học sinh xác định đúng nội dung chính của tác phẩm 10

1.1.2.2 Bồi dưỡng cảm thụ văn học giúp học sinh nhận biết nhanh nhạy và chính xác các tín hiệu nghệ thuật trong tác phẩm 11

1.1.2.3 Bồi dưỡng cảm thụ văn học giúp học sinh hình thành một số kĩ năng sơ giản trong phân tích, đánh giá nội dung và nghệ thuật của tác phẩm 11

1.1.2.4 Bồi dưỡng cảm thụ văn học giúp học sinh hình thành và phát triển tình cảm, tâm hồn và nhân cách 11

2.1 Nội dung chương trình phân môn Tập đọc lớp 3,4 – ngữ liệu dùng để bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh 13

2.1.1 Hệ thống văn bản, câu hỏi, bài tập trong Tập đọc lớp3, 4 nhằm nâng cao cảm thụ văn học cho học sinh 13

2.2 Bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh trong phân môn Tập đọc 13

2.2.1 Mục đích 13

2.2.2 Nội dung 14

2.3 Một số biện pháp bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh lớp 3,4 thông qua phân môn Tập đọc 14

2.3.1 Biện pháp 1: Giáo viên bồi dưỡng tri thức tiếng Việt, văn học cho học sinh 14

2.3.2 Biện pháp 2: Tăng cường rèn kĩ năng đọc hiểu, giúp học sinh tìm hiểu sâu sắc nội dung các bài Tập đọc nhằm nâng cao cảm thụ văn học cho các em 15

2.3.2.1 Bản chất của quá trình dạy đọc hiểu 15

2.3.3 Biện pháp 3: Luyện tập và củng cố vững chắc các thao tác trong cảm thụ văn học cho học sinh 16

2.3.4.1 Giúp học sinh rung cảm nghệ thuật ở hoạt động giới thiệu bài của GV 17

2.3.5 Biện pháp 5: Xây dựng hệ thống bài tập nhằm nâng cao cảm thụ văn học cho học sinh lớp 3,4 20

2.3.5.1 Dạng 1: Bài tập rèn kĩ năng đọc- hiểu cho học sinh 20

CHƯƠNG 3: 23

GIÁO ÁN THỰC NGHIỆM 23

PHẦN KẾT LUẬN 32

PHẦN MỞ ĐẦU

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Văn học là nghệ thuật của ngôn ngữ, sự nhận thức về thế giới cuộc sốngcon người , xã hội Tác phẩm văn học dùng phương tiện ngôn từ để sáng tạo nênnhững hình tượng về cuộc sống con người, xứ sở và đem lại cho người đọcnhững rung cảm thực sự trong sáng.Tiếng Việt nói chung và phân môn tập đọcnói riêng luôn có nhiệm vụ quan trọng, bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh

là điều kiện cần thiết cho các em hiểu và cảm nhận được nội dung của bài họcmột cách sâu sắc

Giáo dục tiểu học là bậc học trong hệ thống giáo dục quốc dân, cơ sở banđầu hết sức quan trọng, đặt nền móng cho sự phát triển toàn diện con người .Hiện nay, đất nước ta đang bước vào thời kì mới, thời kì công nghiệp hóa – hiệnđại hóa đòi hỏi có đội ngũ tri thức , có kinh nghiệm, mà chất lượng giáo dục làvấn đề số một trong nội dung công tác của ngành giáo dục

Bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh nhằm hướng tới việc khám phánghệ thuật của tác phẩm Đó là việc hướng dẫn học sinh từng bước nhận diện,làm quen, hiểu biết và sáng tạo được các sản phẩm thẩm mĩ Với tác phẩm vănhọc, bồi dưỡng cảm thụ chính là nhằm giúp các em nhận biết nhanh nhạy vàchính xác các tín hiệu thẩm mĩ trong tác phẩm Giúp học sinh xác định đúng nộidung chính của tác phẩm, hình thành một số kĩ năng sơ giản trong phân tích,đánh giá nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Từ đó sẽ hình thành và phát triểntình cảm, tâm hồn, nhân cách cho các em Giúp các em cảm nhận được cái hay,cái đẹp trong văn học và trong cuộc sống, môn Tiếng Việt sẽ dần dần xây dựngđược những tâm hồn, nhân cách theo mục tiêu giáo dục đề ra trong chiến lượcphát triển con người

Vấn đề bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh lớp 3,4 là một vấn đề khó,Đây là vấn đề phức tạp vì học sinh tiểu học tư duy trừu tượng đang được hìnhthành và phát triển, các em tiếp nhận vấn đề này tương đối vất vả Mà ở Tiểuhọc lại chưa có phân môn học riêng cho cảm thụ văn học chủ yếu giáo viên phải

bồi dưỡng lồng ghép thông qua các phân môn của môn Tiếng Việt như Tập đọc,

Kể chuyện, Tập làm văn Không những thế, cảm thụ văn học cũng được đánhgiá là một vấn đề khó đối với giáo viên

Dạy cảm thụ thông qua phân môn tập đọc lớp 3,4 là dạy học sinh cáchđọc chữ để cho chúng ta vang lên, có hồn, có hình ảnh, có màu sắc.Đọc diễncảm có sáng tạo Nó kích thích các em khám phá những gì ẩn dưới dòng chữ, đểcho chúng vang lên, có hồn, có hình ảnh, có màu sắc Chính vì vậy, tôi chorằng, bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh ở bậc Tiểu học là một việc làmthiết thực, cấp bách, góp phần thực hiện đổi mới nội dung, phương pháp dạy họcTiếng Việt ở Tiểu học

II.PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CƯU ĐỀ TÀI

2.1 Phạm vi nghiên cứu

- Tiểu luận tập trung nghiên cứu bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh lớp

3, lớp 4 thông qua phân môn Tập đọc

2.2 Phương pháp nghiên cứu

Để việc nghiên cứu đạt kết quả cao , trong quá trình thực hiện đề tài tôi đãvận dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây:

- Tiếp thu những thành tựu đổi mới phương pháp dạy học hiện đại, Tiểu luận đã

đề xuất các biện pháp bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh nhằm tích cực

hoá hoạt động nhận thức của học sinh, góp phần nâng cao chất lượng dạy họcmôn Tiếng Việt ở trường Tiểu học.

- Kêt quả nghiên cứu sẽ là tài liệu cần thiết và bổ ích cho những ai quan tâm tìmhiểu về bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh lớp 3, 4 thông qua phân mônTập Đọc

3.2 Cấu trúc của đề tài

Ngoài các phần Mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, tiểu luận gồm có 3chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn

Chương 2: Biện pháp bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh lớp 3,4 thông quaphân môn Tập Đọc

Chương 3: Giáo án thực nghiệm

Trong Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn

Khắc Phi đồng chủ biên chỉ giải thích các thuật ngữ: Tiếp nhận văn học, thưởng

thức văn học, phê bình văn học mà không có thuật ngữ cảm thụ văn học ( hay

cảm thụ văn chương) Như vậy có thể suy ra rằng, cảm thụ văn học không đượccoi là một thuật ngữ, không được coi là một khái niệm mà cảm thụ văn học đượccoi là một hiện tượng bao trùm tất cả ba khái niệm trên Tác phẩm văn học

được viết ra là để cho người đọc đọc, thưởng thức, cảm nhận, suy ngẫm- nhờ đó

mà người đọc có thêm nhận thức, nâng cao năng lực tiếp nhận, có đời sống tâm hồn phong phú Người ta gọi tất cả các hoạt động nói trên là tiếp nhận để nhấn

mạnh mối quan hệ giữa tiếp nhận của người đọc với thông điệp nghệ thuật do tácgiả gửi gắm vào tác phẩm Nhưng chúng ta cũng hiểu thêm rằng: Không phải mọi

sự đọc đều là tiếp nhận văn học Đọc để tìm các dữ kiện ngôn ngữ, tâm lí, dân tộc

học, dấu vết của thái độ chính trị đều chỉ là nghiên cứu chứ không phải là tiếpnhận văn học Tiếp nhận đòi hỏi người đọc phải sống với tác phẩm bằng toàn bộtâm hồn để cảm nhận cái thông điệp thẩm mĩ mà tác giả gửi đến cho người đọctác phẩm văn học

1.1.1.2 Đặc điểm của hoạt động cảm thụ văn học

a Cảm thụ văn học trước hết là hoạt động nhận thức hình tượng văn học

Nhận thức hình tượng văn học bắt đầu từ việc đọc một cách trọn vẹn tácphẩm văn học Người đọc ( hoặc người nghe) phải có khả năng thông qua lớp vỏ

ngôn từ mà hiểu được nội dung tác phẩm, hình dung được những con người,những cuộc sống, tâm trạng, tính cách, số phận trong tác phẩm; đồng thời nắmbắt được các tình tiết, diễn biến của của tác phẩm tự sự, hay cảm xúc chủ đạocủa tác phẩm trữ tình.Từ đó rút ra được đại ý (đối với đoạn văn), tư tưởng chủ

đề (đối với tác phẩm hoàn chỉnh) và phát hiện được ý đồ nghệ thuật của tác giả

Nói chung, nhận thức tác phẩm văn học chính là nắm bắt được các nétchính về nội dung và nghệ thuật tác phẩm, thu thập và xử lí các thông tin liênquan đến tác phẩm dựa trên những quan niệm nghệ thuật nhất định, nhằm pháthiện ra những đặc điểm riêng biệt của tác phẩm về mặt nội dung và hình thứcnghệ thuật Trong cảm thụ văn học, nhận thức là phương diện đầu tiên và quantrọng nhất

b Cảm thụ văn học còn là sự rung cảm trước vẻ đẹp tinh tế của hình tượng văn

học

Sự rung cảm xét cho cùng chính là hoạt động “nhận thức một cách đặc biệt”,

là sự thể nghiệm của người đọc đối với nội dung tác phẩm, nhằm phát hiện vàthưởng thức những vẻ đẹp tinh tế, kín đáo, sâu sắc của hình tượng văn học

Hình tượng văn học không phải chỉ chứa đựng những tri thức, kinhnghiệm thuộc một vài lĩnh vực khoa học hay đời thường mà là tổng thể nhứngtri thức, kinh nghiệm liên quan đến mọi lĩnh vực, được thăng hoa một cách kìdiệu, có sức hấp dẫn và có thần lực luôn lôi cuốn tâm hồn người đọc Do đó,cảm thụ văn học còn là sự rung động của tâm hồn và nhân cách người đọc trướctính thẩm mĩ và tổng hoà của hình tượng trong tác phẩm

c Cảm thụ văn học thiên về chủ quan và cảm tính

Tính chủ quan trong cảm thụ văn học là đặc tính cho phép người đọc cóthể tuỳ ý yêu thích tác phẩm này hay tác phẩm khác; tán thành hay phản đối tưtưởng nghệ thuật của tác giả tuỳ thuộc vào sở thích riêng, vốn tri thức, vốn sống,vốn kinh nghiệm riêng của mỗi người Thậm chí họ còn có thể nhận thức, rungcảm theo một cách khác, không hoàn toàn giống với ý đồ nhà văn Nói chung,cảm thụ văn học tuỳ thuộc rất nhiều vào chủ quan của người đọc

Cảm thụ văn học cũng là hoạt động thiên về cảm tính Nếu các ngànhkhoa học nói chung đòi hỏi phải dùng tư duy lôgíc để khảo cứu, phân tích, thống

kê một cách đầy đủ và chính xác, thì cảm thụ văn học đòi hỏi phải có các yếu tốcảm nhận Người đọc, bằng vốn tri thức và kinh nghiệm, cùng với năng khiếucủa mình, có thể lĩnh hội được những khía cạnh khó nhận thấy nhất, ẩn giấu saucác chi tiết bình thường

d Cảm thụ văn học là hoạt động mang tính chủ động, sáng tạo

Người đọc không phải chỉ biết tiếp nhận tác phẩm một chiều thụ động màtrái lại, bao giờ họ cũng chủ động, sáng tạo trong nhận thức và rung cảm Tínhchủ động và sáng tạo thể hiện ở chỗ: người đọc không bị lệ thuộc vào dụng ýcủa tác giả mà có quyền nhận thức và rung cảm theo cách riêng, tuỳ thuộc vàohoàn cảnh sống, vào vốn năng lực của họ Người đọc có thể chủ động tìm kiếmtrong tác phẩm những gì đồng cảm, giúp ích được cho họ trong cuộc sống vàthậm chí còn có thể phát hiện ra những ưu điểm, nhược điểm của tác giả để khenhoặc chê

Tính chủ động, sáng tạo của cảm thụ văn học khiến cho người đọctrong tưởng tượng của tác giả không đồng nhất, thậm chí đôi khi còn trái ngượcvới người đọc trong thực tế và có những phát hiện của họ đôi khi làm cho chínhtác giả phải ngạc nhiên

1.1.1.3 Đặc trưng của hoạt động cảm thụ văn học trong nhà trường

Các đặc trưng cơ bản đó là:

a Tác phẩm được dạy học (tức là được cảm thụ) trong nhà trường là

những tác phẩm đã được chọn lọc, có giá trị nhân văn rõ rệt, tương đối ổn định

về sự đánh giá của xã hội, có hình thức nghệ thuật độc đáo nhưng không quákhó đối với học sinh

b Nếp cảm, nếp nghĩ, phương pháp tư duy của tác giả cũng cần phải

mang tính truyền thống, dân tộc và đại chúng, nếp cảm xúc và tư duy đó tấtnhiên phải có đổi mới nhưng không đến mức quá xa lạ với người học sinh bìnhthường, không mang màu sắc cá tính đến mức quá khó trong hoạt động cảm thụhoặc gây nhiều tranh cãi

c Tất cả những giá trị nội dung và hình thức của tác phẩm hoặc đoạn trích

đều có xu hướng “định lượng” hoặc “mô phạm hoá”, tức có thể dùng sự phântích lí tính là chủ yếu trong việc khám phá cái hay, cái đẹp, nhằm tạo điều kiệnthuận lợi tương đối cho học sinh trong quá trình nhận thức và vận dụng

d Do tính chất sư phạm nên việc cảm thụ trong nhà trường nói chung là

hoạt động “tái cảm thụ” và “tập cảm thụ” Trong quá trình dạy học, tất nhiênkhông nên bắt buộc học sinh phải lệ thuộc vào kết quả cảm thụ của những người

đi trước, mà trái lại, rất cần phải khuyến khích học sinh cảm thụ tự do theo suynghĩ và tưởng tượng của trẻ Tuy vậy, nhà trường đồng thời lại vẫn có yêu cầukhiến học sinh không cảm thụ sai lạc, tản mạn và tiêu cực Chính vì vậy, tínhchất “tái cảm thụ” và “tập cảm thụ” trong nhà trường là không thể tránh khỏi

Đó là sự tất yếu và cần thiết

Chúng tôi cho rằng, không nên vì coi trọng tính chủ động, sáng tạo củahọc sinh mà đồng nhất hoạt động cảm thụ trong nhà trường với cảm thụ trongnghiên cứu – phê bình văn học hay cảm thụ tự do ngoài xã hội Các hoạt độngcảm thụ ấy có những đặc điểm rất khác nhau

1.1.1.4 Đặc trưng của văn bản nghệ thuật- ngữ liệu bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh Tiểu học

Văn bản nghệ thuật có 4 đặc trưng, đó là: Tính nhân văn, tính chủ quan,tính biểu trưng, hình trượng độc đáo và tính nghệ thuật ngôn từ

b Tính chủ quan của văn bản nghệ thuật

Thể hiện ở chỗ tác phẩm là nơi tác giải bày tỏ thái độ chủ quan của mình,nói lên ước mơ, khát vọng của mình về thế giới, về cuộc sống Tác phẩm nghệthuật là đứa con tinh thần của nhà văn, nhà thơ, là sự sáng tạo, là thông điệp màtác giả gửi đến bạn đọc

Chính tính chủ quan, đặc điểm tình cảm, cảm xúc này của tác phẩm nghệthuật đòi hỏi khi tiếp nhận văn học, học sinh không chỉ phải hiểu nội dung sựviệc của văn bản mà còn phải nắm nội dung liên cá nhân, các nghĩa hàm ẩn, giátrị biểu hiện, chất trữ tình cũng như thái độ, tình cảm, sự đánh giá sự việc củatác giả, cái làm nên chức năng bộc lộ của văn bản

c Tính biểu trưng, hình tượng, độc đáo khác thường của văn bản nghệ thuật

Văn học phản ánh cuộc sống bằng hình tượng, nó đi tìm cho mình một ngônngữ riêng, một cách “kí mã” riêng, khác với đời thường và khác với các nghệthuật khác Chính vì vậy, khi tiếp nhận văn học, học sinh phải tiếp nhận khác vớilogíc thông thường Đó là, năng lực biết nghe được, đọc được những gì ẩn chứadưới những dòng chữ hay chính là năng lực giải mã nghệ thuật

d Tính nghệ thuật ngôn từ của văn bản nghệ thuật

Văn học là nghệ thuật của ngôn từ Một tác phẩm có giá trị phải là tác phẩmkết hợp sự hài hoà của nội dung và hình thức, tình ý chứa chan mà lời lẽ phải dạtdào Vì vậy, ngoài việc giải mã cái nghĩa, cái lí, cái tình của văn bản còn phảicho học sinh tiếp nhận được vẻ đẹp của ngôn từ, vẻ đẹp của cách nói văn học,khả năng phát hiện được tín hiệu nghệ thuật và cao hơn nữa là cho các em đánhgiá được giá trị của các tín hiệu nghệ thuật trong việc biểu đạt nội dung Đây làmột việc làm quan trọng của dạy cảm thụ văn học ở trường Tiểu học

1.1.2 Mục tiêu của việc bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh Tiểu học

1.1.2.1 Bồi dưỡng cảm thụ văn học giúp học sinh xác định đúng nội dung chính

của tác phẩm

Khi cảm thụ văn học, việc xác định đúng và chính xác nội dung của tácphẩm là một yêu cầu thiết yếu Ngay từ tuổi mới đến trường, việc xác định

không đúng hoặc thiếu chính xác các nội dung tình cảm, tư tưởng trong tácphẩm có thể dẫn đến những điều không tốt trong quá trình phát triển tình cảmcủa các em.

Do vậy, bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh Tiểu học không phải làmột công việc xa lạ, mà nằm ngay trong quá trình học tập môn Tiếng Việt củacác em

1.1.2.2 Bồi dưỡng cảm thụ văn học giúp học sinh nhận biết nhanh nhạy và

chính xác các tín hiệu nghệ thuật trong tác phẩm

Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học còn định hướng tới việc khám phánghệ thuật của tác phẩm Đó là việc hướng dẫn học sinh từng bước nhận diện,làm quen, hiểu biết và sáng tạo được các sản phẩm thẩm mĩ Với tác phẩm vănhọc, bồi dưỡng năng lực cảm thụ chính là nhằm giúp các em nhận biết nhanhnhạy và chính xác các tín hiệu thẩm mĩ trong tác phẩm

Như ta đã biết, tác phẩm văn học bao giờ cũng có những tín hiệu đặc biệt,vốn là nơi tập trung những cảm xúc, suy nghĩ của nhà văn Nói rộng hơn, tín hiệuthẩm mĩ là tình cảm, tư tưởng của nhà văn, được thăng hoa một cách kì diệu, tạonên vẻ đẹp độc đáo, luôn tồn tại và khắc sâu tâm hồn bạn đọc

1.1.2.3 Bồi dưỡng cảm thụ văn học giúp học sinh hình thành một số kĩ năng sơ

giản trong phân tích, đánh giá nội dung và nghệ thuật của tác phẩm

Thế nào là kĩ năng sơ giản trong phân tích, đánh giá nội dung và nghệthuật của tác phẩm? Ta biết rằng, do đặc điểm tâm lí lứa tuổi của học sinh, nhàtrường tiểu học không yêu cầu các em phải phân tích, đánh giá tác phẩm vănchương Trong đó, yêu cầu học sinh tìm các khía cạnh của nội dung và hìnhthức, nêu ý nghĩa của từ ngữ, hình ảnh giàu tính nghệ thuật, khái quát các ý nhỏthành ý lớn hơn.Đó thực chất là những bước đi ban đầu của thao tác phân tích,tổng hợp, đánh giá đối với nội dung, nghệ thuật của tác phẩm

1.1.2.4 Bồi dưỡng cảm thụ văn học giúp học sinh hình thành và phát triển tình cảm, tâm hồn và nhân cách

Chúng ta đã biết “dạy văn là dạy người” Do vậy, việc hình thành và pháttriển tình cảm, tâm hồn cho học sinh có ý nghĩa cực kì quan trọng Bồi dưỡng

cảm thụ văn học chính là nhiệm vụ gắn liền với bồi dưỡng tâm hồn, nhân cáchcho.

Do đặc điểm tâm lí lứa tuổi qui định, học sinh Tiểu học so với đối tượnghọc sinh các cấp THCS và THPT thì mục tiêu bồi dưỡng cảm thụ văn học cónhững tính chất khác nhau Trong khi cùng định hướng tới việc hình thành vàphát triển năng lực cảm thụ văn học cho học sinh thì nội dung chương trình mônTiếng Việt của bậc học Tiểu học được xây dựng trên những cơ sở ban đầu, cótính chất nền tảng cho các bậc học sau, làm tiền đề để học sinh học tốt ở các bậchọc tiếp theo, đặc biệt là để góp phần trong việc bồi dưỡng học sinh giỏi Văn-Tiếng Việt

CHƯƠNG II : BIỆN PHÁP BỒI DƯỠNG CẢM THỤ VĂN HỌC CHO HỌC SINH LỚP 3,4 THÔNG QUA PHÂN MÔN TẬP ĐỌC.

2.1 Nội dung chương trình phân môn Tập đọc lớp 3,4 – ngữ liệu dùng để bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh.

2.1.1 Hệ thống văn bản, câu hỏi, bài tập trong Tập đọc lớp3, 4 nhằm nâng cao cảm thụ văn học cho học sinh

Chương trình SGK TV3 Phân môn Tập đọc lớp 3, tập 1 được dạy trong

15 tuần, trừ 1 tuần ôn tập, kiểm tra, mỗi tuần có 3 bài tập đọc, tất cả có 41 bài.Phân môn Tập đọc lớp 3 tập 2 được dạy trong 15 tuần, trừ 2 tuần ôn tập, kiểmtra, mỗi tuần cũng có 3 bài tập đọc, tất cả kì là 45 bài

Như vậy, SGK TV3 có tổng cộng 86 bài tập đọc.Đây là điều kiện tốt chohọc sinh đọc tốt và cảm nhận được nội dung cũng như vẻ đẹp ngôn từ của bài.Chương trình SGK TV4 được đưa vào giảng dạy chính thức từ năm học 2005-

2006 Phân môn Tập đọc lớp 4, tập 1 được dạy trong 18 tuần, trừ 2 tuần ôn tập,kiểm tra, mỗi tuần có 2 bài tập đọc, tất cả có 32 bài Phân môn Tập đọc lớp 4 tập

2 được dạy trong 17 tuần, trừ 2 tuần ôn tập, kiểm tra, mỗi tuần cũng có 2 bài tậpđọc, tất cả kì là 30 bài

Như vậy, SGK TV4 có tổng cộng 62 bài tập đọc, trong đó 41 bài thuộcthể loại văn xuôi, 1 bài tục ngữ và 20 bài thuộc thể loại thơ Nghiên cứu kĩchúng tôi thấy trong 62 bài tập đọc thì có đến 60 bài là văn bản nghệ thuật, 2 bài

là văn bản phi nghệ thuật Đây là điều kiện thuận lợi giúp học sinh học tốt

2.2 Bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh trong phân môn Tập đọc

2.2.1 Mục đích

Mục đích của việc bồi dưỡng cảm thụ văn học trong phân môn Tập đọcnhằm trang bị cho học sinh vốn văn hoá - văn học cần thiết, giúp học sinh rènluyện năng lực đọc – hiểu và hình thành những kĩ năng sơ giản về phân tích tácphẩm, từ đó bồi dưỡng tình cảm, tâm hồn cho các em

Mục đích của việc bồi dưỡng cảm thụ văn học khác với mục đích chungcủa bài Tập đọc ở chỗ: Nội dung của một bài dạy Tập đọc có nhiều mục đích

Trong đó, trọng tâm là luyện đọc thành tiếng và luyện đọc hiểu Bồi dưỡng nănglực cảm thụ văn học không quan tâm đến việc luyện đọc các từ khó và một sốnhiệm vụ khác như mục đích của bài Tập đọc nói chung.

2.2.2 Nội dung

Tập đọc là phân môn có vai trò quan trọng bậc nhất trong việc bồi dưỡngcảm thụ văn học cho học sinh Bởi vì, Tập đọc cung cấp một khối lượng ngữliệu văn chương nhiều nhất thuộc nhiều lĩnh vực, nhiều phạm vi khác nhau, rèn

kĩ năng đọc – hiểu nhiều nhất và rèn kĩ năng đọc diễn cảm, đọc phân vai tậptrung nhất ở đây có một số đoạn trích, hoặc toàn bộ tác phẩm của các tác giảvăn học lớn được đưa vào chương trình

Nội dung cụ thể của cảm thụ văn học trong các bài Tập đọc là học sinhđược đọc trực tiếp các ngữ liệu văn chương, tìm hiểu nội dung và nghệ thuật,đồng thời diễn đạt những suy nghĩ và cảm xúc của mình khi trả lời các câu hỏi

và bài tập Phân môn Tập đọc còn tạo điều kiện để học sinh rung cảm, thưởngthức vẻ đẹp của hình tượng ngôn từ thông qua giọng đọc diễn cảm, giọng ngâmtuỳ thuộc vào nội dung của từng bài

Phân môn Tập đọc bằng cách đó đã đóng vai trò quan trọng trong nhiệm

vụ bồi dưỡng tình cảm, tâm hồn, phát triển tư duy và nhân cách học sinh Khidạy học Tập đọc, không nên biến giờ học này thành giờ giảng văn, vì con đường cảmthụ văn học của học sinh sẽ phụ thuộc vào GV mà mất đi tính chủ động, sáng tạo củacác em

2.3 Một số biện pháp bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh lớp 3,4

thông qua phân môn Tập đọc

2.3.1 Biện pháp 1: Giáo viên bồi dưỡng tri thức tiếng Việt, văn học cho học sinh

GV giúp học sinh hiểu được cảm thụ văn học là một quá trình nhận thứccái đẹp chứa trong thế giới ngôn từ, cảm thụ kiến thức văn chương là quá trìnhtiếp nhận, hiểu và cảm được tính hình tượng của văn chương, đặc trưng phảnánh nghệ thuật của văn chương

Em vẽ Bác Hồ

Trên tờ giấy trắng Vẽ hết trang giấy

Em vẽ vầng trán Toàn những thiếu nhi.

Trán Bác Hồ cao Theo bước Bác đi

Em vẽ tóc râu Khăn quàng đỏ thắm

Chỉ vờn nhè nhẹ Em vẽ chim trắng

Em vẽ Bác bế Bay trên trời xanh

Hai cháu trên tay Em đề dưới tranh

Cháu Bắc bên này “Đời đời ơn Bác”

Cháu Nam bên ấy.

- Trong bài có từ nào được lặp lại? Lặp lại như vậy nhằm mục đích gì?

( Từ “em vẽ”, lặp lại như vậy nhằm nói lên tình cảm của em nhỏ đối vớiBác Hồ như thế nào?)

- Em bé đã vẽ những gì? ( vầng trán, tóc râu, Bác bế,thiếu nhi, chim trắng )hình ảnh của Bác đối với em nhỏ

2.3.2 Biện pháp 2: Tăng cường rèn kĩ năng đọc hiểu, giúp học sinh tìm hiểu sâu sắc nội dung các bài Tập đọc nhằm nâng cao cảm thụ văn học cho các

em

2.3.2.1 Bản chất của quá trình dạy đọc hiểu

Như chúng ta đã biết rằng, văn bản có tính chỉnh thể, tính hướng đích vàtính khả phân (khả năng phân tích thành các yếu tố nhỏ hơn của văn bản) Việcsản sinh văn bản và tiếp nhận văn bản là hai quá trình của một hoạt động tươngtác- hoạt động giao tiếp Trong quá trình sản sinh văn bản, trước tiên người viếtphải có mục đích, động cơ giao tiếp Họ lập chương trình giao tiếp và triển khai

ý định này một cách cặn kẽ, cho đến khi văn bản đó đạt được những mục đíchđặt ra trong một hoàn cảnh cụ thể với những nhân tố giao tiếp cụ thể Ngược lại,trong quá trình tiếp nhận, người đọc phải hướng lĩnh hội nội dung và đích củavăn bản Để đạt được mục tiêu này, người đọc phải phân tích văn bản trênnhững gì đã được người viết triển khai, đó có thể là nghĩa của từ (nghĩa từ điển

và nghĩa văn cảnh, nghĩa biểu vật và nghĩa hình thái), nghĩa miêu tả và nghĩa

tình thái của câu, nghĩa của đoạn, nghĩa của bài, rồi mới đi đến mục đích thôngbáo của văn bản Như vậy, có thể nói bản chất của việc đọc hiểu chính là đọc vàphân tích những cái được đọc.

2.3.2.2 Con đường nâng cao hiệu quả đọc hiểu cho học sinh

* Việc dạy đọc- hiểu, phải hướng dẫn sự trải nghiệm và tạo niềm vui cho học

sinh.

* Việc dạy đọc – hiểu cho học sinh phải chú trọng bản chất của hoạt độngđọc và quá trình đọc

* Học sinh đọc có trình độ là biết nắm vững hình thức đọc đối với tài liệu

và mục đích đọc đối với bản thân

2.3.3 Biện pháp 3: Luyện tập và củng cố vững chắc các thao tác trong cảm thụ văn học cho học sinh

* Đọc – hiểu ngôn từ của văn bản: ở đây, chúng ta không chỉ tìm hiểunghĩa của từng từ riêng lẻ mà phải hiểu được cách diễn đạt, nắm bắt mạch vănxuyên suốt từ câu đầu đến câu cuối, từ ý này sang ý khác để hiểu được nhữngnét đặc sắc, khác thường, thú vị trong nghệ thuật sử dụng ngôn từ của tác giả

* Đọc – hiểu hình tượng nghệ thuật: Theo lí thuyết tiếp nhận văn học, đọc

là hoạt động sáng tạo nhưng không phải là một hoạt động hoàn toàn tự do Họcsinh trước hết bị quy định bởi văn bản tác phẩm với các mã ngôn ngữ, mã nghệthuật, mã văn hoá kết tinh trong đó Chẳng hạn học sinh phải hiểu được nghĩacủa ngôn từ, điển tích, mô tiếp của các biểu tượng thẩm mĩ

* Đọc – hiểu tư tưởng tình cảm của tác giả: Nhà văn sáng tác bao giờcũng nhằm thể hiện tư tưởng tình cảm trong tác phẩm Tư tưởng tình cảm là linhhồn của các tác phẩm Vì vậy, đọc – hiểu trong Tập đọc là phải phát hiện đượclinh hồn đó Tuy nhiên, tình cảm thường không được tác giả bộc lộ một cáchtrực tiếp mà được thể hiện ở giữa lời, ngoài lời Việc đọc – hiểu tư tưởng tìnhcảm tác giả đòi hỏi học sinh phải có năng lực tổng hợp, phán đoán, khái quát để

từ các mối quan hệ giữa các nhân vật, sự kiện, chi tiết trong bài và thái độ, cáchmiêu tả của tác giả rút ra những kết luận khái quát về đề tài, chủ đề, cảm hứngquan niệm thẩm mĩ mà tác giả muốn truyền đạt