Vị trí, vai trò và các thể loại nghe hiểu tiếng nước ngoài

Trong khuôn khổ của bài viết này, tác giả trình bày một số vấn đề cụ thể về nghe hiểu tiếng nước ngoài: Khái niệm nghe hiểu, vị trí, vai trò của nghe hiểu, các thể loại nghe hiểu.

e-ISSN: 2615-9562

216 http://jst.tnu.edu.vn; Email: jst@tnu.edu.vn

VỊ TRÍ, VAI TRÒ VÀ CÁC THỂ LOẠI NGHE HIỂU TIẾNG NƯỚC NGOÀI

Lê Hồng Thắng

Khoa Ngoại ngữ - ĐH Thái Nguyên

TÓM TẮT

Nghe hiểu có vị trí đặc biệt quan trọng trong hoạt động giao tiếp, cũng như trong hoạt động dạy-học ngoại ngữ Mặc dù vậy, vẫn chưa có nhiều nghiên cứu về thể loại hoạt động lời nói này Từ góc độ của giáo học pháp ngoại ngữ và trên cơ sở đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ (MS: B2009-TN09-01), với mục đích có thêm những hiểu biết lý thuyết và bằng phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu, đối sánh với thực tiễn, trong khuôn khổ của bài viết này, tác giả trình bày một số vấn

đề cụ thể về nghe hiểu tiếng nước ngoài: khái niệm nghe hiểu, vị trí, vai trò của nghe hiểu, các thể loại nghe hiểu Đây có thể coi là một trong những đóng góp vào lý thuyết nghe hiểu, từ đó có thêm những định hướng về mặt giáo học pháp, nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy-học đối với thể loại hoạt động lời nói này

Từ khóa: Giáo học pháp ngoại ngữ; nghe hiểu; dạy - học nghe hiểu; khái niệm nghe hiểu; phân

loại nghe hiểu

Ngày nhận bài: 25/4/2020; Ngày hoàn thiện: 19/5/2020; Ngày đăng: 25/5/2020

IMPORTANCE, ROLE AND CLASSIFICATION

OF FOREIGN LANGUAGE LISTENING COMPREHENSION

Le Hong Thang

TNU - School of Foreign Languages

ABSTRACT

Listening comprehension is of paramount importance in communication process as well as in teaching and learning foreign languages This verbal activity, albeit, has been given modest insights so far From the perspective of teaching methodology on foreign languages and on the basis of ministerial-level scientific research’s findings (Code: B2009-TN09-01), the author presents a number of specific issues regarding listening comprehension in foreign languages: how listening comprehension is defined, how important it is, what role it plays, and how listening comprehension is classified so that further theoretical understanding is obtained To this end, the research methods utilized were documental synthesis-analysis in conjunction with experiment The paper can be considered as one of the contributions to the theory of listening comprehension, from which new teaching methodologies are proposed with a view to improving the effectiveness in teaching and learning this verbal activity

Key words: Foreign language teaching methodology; listening comprehension; teaching listening

comprehension; definition of listening comprehension; classification of listening comprehension

Received: 25/4/2020; Revised: 19/5/2020; Published: 25/5/2020

Email: lethang.sfl@tnu.edu.vn

1 Đặt vấn đề

Trong những năm gần đây, xu thế hội nhập và

hợp tác quốc tế đ làm cho nhu cầu học ngoại

ngữ ngày càng gia tăng và dạy-học ngoại ngữ

trở nên quan trọng hơn bao giờ hết Khả năng

giao tiếp bằng tiếng nước ngoài đ và đang là

một trong những yêu cầu bắt buộc đối với

m i người trong tất cả các l nh vực hoạt động

x hội cũng như hoạt động nghề nghiệp Giao

tiếp cho ph p đại diện của các nền văn hóa

khác nhau, không ch hiểu biết lẫn nhau trong

các hoạt động hợp tác, mà điều đặc biệt quan

trọng đó là nó cho ph p con người nắm bắt,

tích lũy được những thành tựu, những kinh

nghiệm quý báu mà nhân loại đ đạt được để

vận dụng và nâng cao hiệu quả các hoạt động

thực tiễn của mình

Là một trong những thể loại của hoạt động lời

nói, nghe hiểu là một thể loại lời nói khó và

phức tạp, nhưng vô cùng quan trọng trong

hoạt động giao tiếp , tr 9 Mặc dù thế,

nhưng trong giáo học pháp ngoại ngữ, số

lượng các công trình nghiên cứu về nghe hiểu

vẫn còn khá khiêm tốn, các vấn đề về nghe

hiểu thường được xem x t dưới góc độ giáo

học pháp đại cương và ch dừng ở mức độ

tổng quan bên cạnh một loạt các vấn đề về

dạy-học ngoại ngữ nói chung 2]-[6]

Trên cơ sở Đề tài nghiên cứu khoa học cấp

Bộ (MS: B2009-TN09-0 ), trong khuôn khổ

của bài báo này, tác giả muốn trình bày một

số vấn đề cụ thể về nghe hiểu tiếng nước

ngoài: khái niệm nghe hiểu, vị trí, vai trò của

nghe hiểu, các thể loại nghe hiểu

2 Phương pháp nghiên cứu

Với cách tiếp cận là phát triển lý thuyết về

nghe hiểu, từ quan điểm của phương pháp

giao tiếp cá thể hóa, trên cơ sở vận dụng các

phương pháp tổng hợp, phân tích tài liệu,

trong bài viết này tác giả đ dựa vào những cơ

sở lý luận sau:

- Dạy - học ngoại ngữ là dạy - học hoạt động

giao tiếp;

- Mục đích cuối cùng của quá trình dạy-học

ngoại ngữ đó là hình thành ở người học năng

lực giao tiếp, trong đó bao gồm: kỹ xảo ngôn ngữ, kỹ năng lời nói và kiến thức phông nền;

- Người học là chủ thể của quá trình dạy-học, giáo viên là người tổ chức, kiểm soát, hướng dẫn hoạt động học tập của học sinh

3 Kết quả và bàn luận

3.1 Khái niệm "Nghe hiểu"

Khái niệm Nghe hiểu gần đây được s dụng khá phổ biến trong giáo học pháp hiện đại dạy-học ngoại ngữ

Nghe hiểu - dạng tiếp nhận của hoạt động lời nói, đó là quá trình l nh hội nội dung của thông báo dưới dạng âm thanh , tr 2 Nghe hiểu là hoạt động tiếp nhận, bao gồm đồng thời quá trình nghe và hiểu lời nói dưới dạng âm thanh , tr 02

Khái niệm Nghe hiểu biểu đạt quá trình nghe và hiểu hoặc là hiểu lời nói qua kênh thính giác 9, tr

Nghe hiểu là quá trình hiểu lời nói tiếp nhận qua kênh thính giác [10, tr 30]

Các định ngh a trên đây cho thấy nghe hiểu

có một số đặc trưng riêng khác với các thể loại hoạt động lời nói khác:

- Nghe hiểu là một thể loại của hoạt động lời nói;

- Nghe hiểu bao gồm hai quá trình: tri giác âm thanh và hiểu nội dung thông báo;

- Nghe hiểu được thực hiện qua kênh thính giác

Có thể nói rằng, mặc dù là thể loại tiếp nhận thông tin, nhưng nghe hiểu hoàn toàn không phải là dạng hoạt động lời nói thụ động Trong quá trình nghe hiểu con người luôn phải tập trung sự ch ý của mình và chủ động thực hiện các thao tác tư duy, cũng như s dụng các phương thức khác nhau để ghi nhớ thông tin Vì vậy, khi thực hiện hành động nghe hiểu, cũng như bất k hành động nào khác, con người luôn thể hiện tính chủ động tích cực của mình E I Pa-xốp 9, tr

kh ng định, con người tuyệt đối không thể có hoạt động thụ động Hoạt động - đó là quá trình chủ động tích cực của con người, và mặc

dù trong hoạt động nghe hiểu tính chủ động

tích cực không được biểu hiện ra bên ngoài,

nhưng không vì thế mà ta coi nghe hiểu là

dạng hoạt động thụ động Tuy nhiên, tính chủ

động tích cực đó, một đặc trưng quan trọng

của hoạt động nói chung và nghe hiểu nói

riêng, chưa được thể hiện một cách r n t

trong các định ngh a trên

Bên cạnh đó, ta có thể thấy rằng, trước đây

không lâu trong giáo học pháp ngoại ngữ thay

vì s dụng thuật ngữ nghe hiểu , người ta

vẫn s dụng khá rộng r i thuật ngữ nghe nói

chung Một điều hiển nhiên rằng, con người

trước hết phải nghe phát ngôn, sau đó nhờ các

thao tác tư duy, cũng như hoạt động của trí

nhớ mới có thể hiểu được nội dung thông báo

Nghe và hiểu là hai thành tố của quá trình

nghe hiểu Nhưng trước khi nghe con người

phải nghe thấy các tín hiệu âm thanh (các âm,

các từ, tập hợp từ, ) và trong quá trình nghe

con người phải nhận ra được các đơn vị âm

thanh đó trong chu i lời nói, kế tiếp là qua

một loạt các cơ chế giải ngh a, cũng như các

thao thác tư duy để cuối cùng nắm được các

thông tin chuyển tải trong đó Điều này cho

thấy tính quá trình, tính công đoạn được thể

hiện rất r n t trong hoạt động nghe hiểu, đây

là một đặc tính quan trọng cần phải được ch

ra ngay trong định ngh a hoạt động này

uất phát từ những phân tích kể trên, với mục

đích ch ra một cách r n t nhất những đặc

điểm cơ bản của hoạt động nghe hiểu, thuận

lợi cho việc tổ chức hoạt động dạy-học thể

loại hoạt động lời nói này, ch ng ta có thể

định ngh a Nghe hiểu như sau:

Nghe hiểu, một thể loại của hoạt động lời nói,

là một quá trình hoạt động tích cực gắn liền

với hoạt động của tư duy, trí nhớ và bao gồm

các công đoạn: nghe thấy, nhận biết và hiểu

nội dung, ý ngh a của thông báo dưới dạng

âm thanh

3.2 Vị trí, vai trò của nghe hiểu

góc độ dạy - học, có thể nói rằng, trước đây

dạy - học nghe hiểu là vấn đề ít được đề cập

đến trong giáo học pháp ngoại ngữ Một trong

những lý do đó là coi nghe hiểu là kỹ năng

không mấy khó khăn và ch cần tập trung vào việc dạy nói, và nói tốt s k o theo tất yếu nghe cũng s tốt Thực tế cho thấy nói tốt là

cơ sở thuận lợi cho việc nghe tốt, nhưng không có ngh a là cứ nói tốt thì đương nhiên nghe cũng s tốt, bởi nghe và nói có những cơ chế hoạt động khác nhau

Nghe hiểu được coi là mục đích và là phương tiện dạy - học

Với tư cách là mục đích, nghe hiểu là thể loại hoạt động lời nói mà người học cần phải nắm được Quá trình dạy-học l c này hướng vào việc hình thành ở người học khả năng hiểu được nội dung thông báo dưới dạng âm thanh trong phạm vi khuôn khổ của chương trình học tập: ở giai đoạn đầu là khả năng nghe và hiểu được những lời nói đơn l , hoặc một tập hợp các lời nói với một số lượng câu nhất định, với những ngữ liệu quen biết đ được học, còn ở giai đoạn nâng cao đối với khối chuyên ngoại ngữ là khả năng nghe và hiểu được những lời nói tự phát không có sự chu n

bị trước , tr 0 Với tư cách là phương tiện dạy-học, nghe hiểu được coi như là công cụ để thực hiện các hành động học tập Người học s dụng nghe hiểu để tiếp nhận những tài liệu ngôn ngữ, tài liệu lời nói mới qua phần giới thiệu, giải thích bằng lời của giáo viên Điều này có thể thấy rất r trong giờ học tiếng với giáo viên người nước ngoài Đồng thời, nghe hiểu còn là công

cụ để dạy-học các thể loại hoạt động lời nói khác: đọc, viết và đặc biệt là nói S không thể dạy nói được, nếu như người học không thể nghe hiểu được bằng tiếng nước ngoài

Có thể thấy rằng, không ch trong hoạt động học tập, mà còn trong cuộc sống giao tiếp hằng ngày, nghe hiểu cũng đóng một vai trò rất quan trọng Các công trình nghiên cứu khoa học gần đây ch ra rằng, trong x hội hiện đại con người thực hiện hoạt động nghe thời gian, nói - 0 , đọc và viết - 9% [11, tr 200]

Những điều vừa nói kể trên cho ph p ch ng ta

kh ng định rằng, nghe hiểu giữ một vị trí, vai

trò rất quan trọng trong hoạt động học tập,

cũng như trong hoạt động giao tiếp hằng ngày

của m i con người

3.3 Các thể loại nghe hiểu

Vấn đề phân chia các thể loại nghe hiểu, có

thể nói, có một ý ngh a quan trọng đối với quá

trình dạy-học thể loại hoạt động lời nói này,

bởi nó cho ph p xác định thể loại nghe cần

thiết cho từng đối tượng người học, cũng như

xác định các phương pháp dạy - học hiệu quả

phù hợp đặc điểm của từng thể loại nghe hiểu

Tuy nhiên, vấn đề này trong giáo học pháp

ngoại ngữ hầu như ít được đề cập đến, số

lượng các công trình nghiên cứu về vấn đề

này, có thể nói là rất khiêm tốn

Đáng quan tâm nhất đó là sự phân loại nghe

hiểu của L IU Ku-lis 2 Theo đó, nghe

hiểu được chia làm ba loại: nghe làm r thông

tin, nghe làm quen thông tin, nghe hoạt động

nghề nghiệp Nghe làm r thông tin thường

gặp trong rất nhiều các tình huống giao tiếp:

giao tiếp hằng ngày, tại nơi làm việc, học

tập, với mục đích để lấy một thông tin cần

thiết nào đó đối với người nghe và sau đó

không phải chuyển tải lại thông tin cho người

khác Nghe làm quen thông tin được thực

hiện với mục đích nhận biết thông tin, hoặc

giải trí, và người nghe cũng không nhất thiết

phải truyền tải lại nội dung sau đó Loại nghe

hoạt động nghề nghiệp thường diễn ra trong

hoạt động nghề phiên dịch, với mục đích nắm

bắt và ghi nhớ chi tiết các thông tin để ngay

sau đó phải truyền tải lại Đặc trưng của loại

nghe hiểu này là tính tích cực cao độ của các

thao tác tư duy và hoạt động của trí nhớ

Có thể thấy rằng, các thể loại nghe hiểu nêu

trên của L IU Ku-lis cơ bản thường thấy trong

điều kiện giao tiếp tự nhiên, tức là trong môi

trường giao tiếp thật đây người nghe được

tham gia giao tiếp một cách thực thụ, không có

bất cứ sự trợ gi p nào từ bên ngoài, và trình độ

s dụng ngôn ngữ của họ phải đạt được ở mức

độ khá cao đủ để có thể nghe và hiểu được lời

nói trong điều kiện giao tiếp thật

Tuy nhiên, có thể thấy rằng x t trên góc độ dạy

- học nghe hiểu tiếng nước ngoài, thì nghe hiểu

tiếng nước ngoài trong điều kiện học tập có những đặc điểm khác h n so với nghe hiểu trong môi trường tự nhiên, cũng như V G Kơ-xta-ma-rốp kh ng định , tr 02 , giữa học tiếng và thực tế giao tiếp luôn có những khoảng cách nhất định Có thể dễ dàng nhận thấy một số n t đặc trưng cơ bản của nghe hiểu trong điều kiện học tập như sau:

- Trình độ nghe hiểu của người học chưa thể đạt đến mức độ cần thiết để có thể tự nghe hiểu như trong môi trường tự nhiên;

- Người nghe luôn nhận được sự trợ gi p từ phía giáo viên với tư cách là người tổ chức và điều khiển hoạt động của người học;

- Các thông tin mà người nghe thu nhận được,

về cơ bản được s dụng để thực hiện các yêu cầu của các bài tập trong giáo trình học tập (H y nghe và điền từ, nghe và trả lời câu

h i, ), chứ không phục vụ cho mục đích nghề nghiệp, không xuất phát từ nhu cầu, đòi

h i bức thiết của họ trong cuộc sống

Từ những phân tích kể trên và với mục đích miêu tả sự khác biệt giữa nghe hiểu trong điều kiện học tập và nghe hiểu trong môi trường tự nhiên, để trên cơ sở đó có những định hướng cho việc tổ chức có hiệu quả quá trình dạy-học thể loại hoạt động lời nói này, ở đây

ch ng tôi phân biệt hai loại nghe hiểu: nghe học tập và nghe tự nhiên

Điểm khác biệt cơ bản giữa hai thể loại nghe hiểu này là:

- Mục đích nghe hiểu Nghe học tập: Mục đích chủ yếu là hình thành

và phát triển ở người học những kỹ xảo, kỹ năng nắm bắt thông tin từ ngôn bản, đó là giai đoạn chu n bị cho người học tiếp cận với giao tiếp thật trong điều kiện tự nhiên” [13, tr 227]; Nghe tự nhiên: Nắm bắt các thông tin cần thiết cho hoạt động thực tiễn của mình

- Đặc điểm về điều kiện diễn ra Nghe học tập: Trong điều kiện học tập, được giới hạn trong khuôn khổ thời gian, không gian nhất định và tình huống giao tiếp mang tính giả định , tr ;

Nghe tự nhiên: Trong điều kiện giao tiếp

thực, không giới hạn về thời gian, không gian

và trong những tình huống giao tiếp thực

[13, tr 155]

- Đặc điểm của động cơ hoạt động

Nghe học tập: Động cơ bên ngoài, tức là

xuất phát từ nhiệm vụ hoàn thành các bài tập

(Nghe và trả lời câu h i, )

Nghe tự nhiên: Động cơ bên trong, tức là xuất

phát từ nhu cầu thực tiễn của chính bản thân

- Đặc điểm của các tài liệu nghe hiểu

Nghe học tập: Các tài liệu được lựa chọn

trên cơ sở tính tới độ khó dễ và đặc điểm của

người học (tài liệu mang tính nhân tạo);

Nghe tự nhiên: Các tài liệu đa dạng, phong

ph vốn có trong giao tiếp thật, không có bất

cứ sự tái tạo nào

- Đặc điểm hoạt động của người nghe

Nghe học tập: Có sự hướng dẫn và kiểm

soát của giáo viên;

Nghe tự nhiên: Tự mình độc lập

Tuy nhiên, có thể thấy rằng trên thực tế hai

thể loại nghe kể trên không hiếm trường hợp

cùng nhau song hành Trong quá trình nghe

học tập có thể có cả nghe tự nhiên cùng tham

gia ở một chừng mực nào đó Điều này có thể

thấy r n t khi trong quá trình học tập diễn ra

những đoạn hội thoại tự do, hoặc khi người

học nghe ngôn bản không ch đơn thuần là để

hoàn thành bài tập, mà còn vì nhu cầu nắm

bắt thông tin cần thiết cho cuộc sống của

mình Mặt khác, trong nghe tự nhiên cũng

chứa đựng những yếu tố mang tính chất của

nghe học tập, bởi trong quá trình nghe tự

nhiên đó các kỹ xảo, kỹ năng nghe hiểu ở

người nghe lại được r n luyện, phát triển và

hoàn thiện thêm một bước

Những điều vừa trình bày ở trên cho ph p

ch ng ta có thể r t ra các kết luận mang tính

giáo học pháp như sau:

- Nghe học tập mang tính chất tập luyện;

- Mục đích cơ bản của nghe học tập là hình thành

và phát triển các kỹ xảo, kỹ năng nghe hiểu;

- Trong nghe học tập hàm lượng và tính chất thông tin trong ngôn bản đóng vai trò phụ thuộc vào nhiệm vụ hình thành và phát triển các kỹ xảo, kỹ năng nghe hiểu

4 Kết luận

Nghe hiểu có vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng trong hoạt động giao tiếp nói chung và trong dạy-học ngoại ngữ nói riêng Với các góc độ khác nhau, có thể có những định ngh a và cách phân loại khác nhau về nghe hiểu Từ góc độ của giáo học pháp ngoại ngữ, trên cơ

sở những phân tích nêu trên, nghe hiểu là một quá trình hoạt động tích cực gắn liền với hoạt động của tư duy, trí nhớ và bao gồm các công đoạn: nghe thấy, nhận biết và hiểu nội dung;

và cũng từ góc độ này, cần phân biệt hai loại nghe hiểu: nghe học tập và nghe tự nhiên Đây có thể coi là một trong những đóng góp vào lý thuyết nghe hiểu, từ đó có thêm những định hướng về mặt giáo học pháp, nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy-học đối với thể loại hoạt động lời nói này./

T I LIỆU THAM KH O/ REFERENCES [1] D H Nguyen, "A study on how to improve the teaching and learning of listening skills for students of an intensive foreign language course at Military Technical Academy," (in

Vietnamese), Journal of military foreign languages studies, vol 14, p 19, 7-2018

[2] G I Dergacheva, О С Kuzina, N М Маlashenko, V М Nhegacheva, and А V

Phrolkina, Russian Teaching Methodology as

a Foreign Language for the First Stage

Russian language, Моscow (in Russian),

1989

[3] A S Puskin, Teaching Methodology,

Leoncheva А А., Korolevoi Т А., Russian language, Моscow, Russian Language Institute (in Russian), 1982

[4] H Bui, Modern Methods of Teaching and Learning Foreign Languages Hanoi National

University, Hanoi (in Vietnamese), 1999

[5] J Harrme, How to teach English Longman

press, Cambridge, 1991

[6] B McLaughlin, Theories of second language learning London, 1987

[7] E G Аzimop, and A N Suckin, Terminology

in Teaching Methodology, Zlatayz,

Sain-Peterburg (in Russian), 1999

[8] А N Sukin, А А Leonchev, and V V

Morkovkin, Methodology of Teaching

Russian as a Foreign Language, Russian

language, Моscow (in Russian), 1990

[9] Е I Pasop, The Basis of Teaching

Methodology of Foreign Languages, Russian

language, Моscow (in Russian), 1977

[10] N T Dinh, "Construction of computer-based

on the textbook "Road to Russia II" for

russian-major students of the basic stage at

The Military Science Academy," (in Russian),

Journal of military foreign languages studies,

vol 04, p 30, 11-2016

[11] О D Mitrophanova, V G Коstomorov, М

N Viachiutnhev, E IU Sosenko, and Е М

Stepanova, Teaching Russian as a Foreign Language, Russian language, Моscow (in

Russian), 1990

[12] А А Leonchev, General Teaching Methodology of Foreign Languages: An Anthology, Russian language, Моscow (in

Russian), 1991

[13] V G Kostomorov, and О D Мitrophanova,

Handbook of Russian teaching methods for foreigners, Russian language, Моscow (in

Russian), 1984