Phân tích, đánh giá và nêu ví dụ minh họa đối với các quy định về pháp nhân trong Bộ luật Dân sự 2015

Chế định pháp nhân trong Bộ luật dân sự (BLDS) là một chế định pháp lý có vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế xã hội. Trong Bộ luật dân sự được Quốc hội thông qua ngày 24/11/2015 có hiệu lực ngày 1/1/2017 (BLDS 2015), pháp nhân được quy định tại Chương IV gồm 23 Điều, từ Điều 74 đến Điều 96. Chế định về pháp nhân trong lần sửa đổi này của Bộ luật Dân sự có nhiều điểm mới, do đó chắc chắn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về những thành công và hạn chế của các quy định mới này. Và để tìm hiểu rõ hơn các quy định về pháp nhân trong BLDS 2015, em xin chọn đề tài số 6: “Phân tích, đánh giá và nêu ví dụ minh họa đối với các quy định về pháp nhân trong Bộ luật Dân sự 2015” làm nội dung cho bài tập học kỳ của mình.

MỞ ĐẦU

Chế định pháp nhân trong Bộ luật dân sự (BLDS) là một chế định pháp lý có vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế xã hội Trong Bộ luật dân sự được Quốc hội thông qua ngày 24/11/2015 có hiệu lực ngày 1/1/2017 (BLDS 2015), pháp nhân được quy định tại Chương IV gồm 23 Điều, từ Điều 74 đến Điều 96 Chế định về pháp nhân trong lần sửa đổi này của Bộ luật Dân sự có nhiều điểm mới, do đó chắc chắn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về những thành công và hạn chế của các quy định mới này

Và để tìm hiểu rõ hơn các quy định về pháp nhân trong BLDS 2015, em xin

chọn đề tài số 6: “Phân tích, đánh giá và nêu ví dụ minh họa đối với các quy định về pháp nhân trong Bộ luật Dân sự 2015” làm nội dung cho bài tập học kỳ

của mình

NỘI DUNG

1 Phân tích và cho ví dụ minh họa về các quy định của BLDS 2015 về pháp nhân

1.1 Khái niệm pháp nhân

Pháp luật hiện hành chưa quy định rõ một định nghĩa về pháp nhân, tuy nhiên,

từ những quy định sẵn có thì định nghĩa sau được coi là chính xác nhất về chủ thể này: “Pháp nhân là một tổ chức được thành lập theo quy định của pháp luật, có cơ cấu tổ chức chặt chẽ theo luật định, có tài sản riêng độc lập với tài sản của các thành viên pháp nhân, tự chịu trách nhiệm dân sự bằng tài sản của mình, nhân danh mình tham gia vào các quan hệ pháp luật dân sự một cách độc lập”

1.2 Điều kiện để thành lập pháp nhân

Theo cách hiểu về pháp nhân như đã nêu trên, đồng thời dựa vào Khoản 1 Điều 74 BLDS2015, có thể đưa ra 04 đặc điểm của một pháp nhân, cũng là 04 điều kiện để pháp nhân được thành lập như sau:

Thứ nhất, pháp nhân là một tổ chức được thành lập theo quy định của Bộ

Luật Dân sự 2015 và các luật khác của liên quan.

Với điều kiện đầu tiên này, quy định tại Điểm a Khoản 1 Điều 74 BLDS 2015

đã có sự khác biệt so với quy định trước đó tại Khoản 1 Điều 84 BLDS 2005, điều kiện đầu tiên để một pháp nhân được thành lập đó là “Được thành lập hợp pháp” Điều đó cho thấy đã có sự rõ ràng hơn về tính “hợp pháp”, và chặt chẽ hơn về cơ

sở pháp lý của thủ tục thành lập pháp nhân, tránh việc các luật khác có liên quan có mâu thuẫn với BLDS

Tuy nhiên, bản chất của điều khoản này vẫn không có sự thay đổi, pháp nhân được coi là thành lập hợp pháp nếu pháp nhân được thành lập theo trình tự tương ứng với tính chất của loại pháp nhân đó Có ba cách thức để thành lập một pháp nhân hợp pháp như sau :

- Pháp nhân là cơ quan, tổ chức nhà nước : phải được thành lập theo quyết định hành chính của cơ quan nhà nước có thẩm quyền (được gọi là trình tự mệnh lệnh) Theo trình tự này, căn cứ vào nhu cầu thực tế của xã hội, cơ quan nhà nước

có thẩm quyền ra quyết định thành lập một pháp nhân nhằm thông qua hoạt động của pháp nhân này để giải quyết các nhu cầu xã hội đang đòi hỏi, các cơ quan hữu quan cấp dưới có trách nhiệm thi hành quyết định đó

Ví dụ : Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) là một pháp

nhân, do Thủ tướng Chính phủ Phạm Văn Đồng thay mặt Hội đồng Chính phủ

ký quyết định thành lập số 58-CP năm 1963, đồng thời là tổ chức quốc gia tập hợp

và đại diện cho cộng đồng doanh nghiệp, người sử dụng lao động và các hiệp hội

doanh nghiệp ở Việt Nam, hoạt động tuân theo luật pháp Việt Nam và Điều lệ của mình1

- Pháp nhân là tổ chức kinh tế tư nhân (các công ty) : phải được thành lập trên cơ sở đơn xin thành lập của các sáng lập viên kèm theo điều lệ gửi đến cơ quan đăng ký kinh doanh (thuộc Sở Kế hoạch và Đầu tư) để được cấp giấy chứng

nhận đăng ký kinh doanh Ví dụ: Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên có

tư cách pháp nhân, việc thành lập công ty phải tuân thủ theo quy định của BLDS

và Luật Doanh nghiệp 2014

- Pháp nhân thành lập theo sáng kiến của các sáng lập viên, hội viên của các

tổ chức : phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền ra quyết định thành lập thông quan việc kiểm tra tính hợp pháp của điều lệ, mục đích thành lập, nhiệm vụ, cơ cấu

tổ chức, thành viên được xác định trong đơn xin thành lập Các pháp nhân là các tổ chức xã hội, tổ chức xã hội – nghề nghiệp, quỹ từ thiện được thành lập theo trình

tự này

Ví dụ: Quỹ xã hội từ thiện Tấm lòng Việt là pháp nhân được thành lập năm

1996, hoạt động theo Điều lệ Quỹ và quy định của pháp luật, chịu sự quản lý nhà nước của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội và các bộ, ngành có liên quan về lĩnh vực Quỹ hoạt động 2

Thứ hai, pháp nhân có cơ cấu tổ chức theo quy định tại Điều 83 Bộ luật Dân

sự 2015.

Trước đây, theo quy định tại Khoản 2 Điều 84 BLDS 2005, điều kiện này chỉ

là “Có cơ cấu tổ chức chặt chẽ” thì hiện nay đã có riêng một Điều luật quy định rõ hơn về điều kiện đó nhằm giúp cụ thể hoá về cơ cấu tổ chức của pháp nhân3, tuy

1 http://vcci.com.vn/gioi-thieu-chung truy cập ngày 21/3/2019

2 Theo Quyết định số 1288/QĐ-BNV năm 2010 của Bộ Nội vụ Về việc cấp giấy phép thành lập và công nhận điều lệ quỹ xã hội từ thiện Tấm lòng vàng.

3 Điều 83 Cơ cấu tổ chức của pháp nhân trong BLDS 2015 quy định như sau:

“1 Pháp nhân phải có cơ quan điều hành Tổ chức, nhiệm vụ và quyền hạn của cơ quan điều hành của pháp nhân được quy định trong điều lệ của pháp nhân hoặc trong quyết định thành lập pháp nhân.

nhiên lại mất đi tính chặt chẽ được quy định cho cơ cấu tổ chức của pháp nhân Theo đó, một pháp nhân có thể có nhiều loại cơ quan khác nhau tuỳ thuộc vào loại pháp nhân đó, nhưng phải luôn có một loại cơ quan bắt buộc, đó là cơ quan điều hành để điều hành các hoạt động của pháp nhân đó

Ví dụ: Điều 7 Điều lệ của Quỹ từ thiện xã hội Tấm lòng vàng quy định pháp

nhân này có 2 loại cơ quan, cơ quan quản lý là Hội đồng quản lý và Ban kiểm soát;

cơ quan điều hành hoạt động là Ban giám đốc (giúp việc Ban giám đốc có bộ phận hành chính, kế toán quỹ)

Thứ ba, pháp nhân có tài sản độc lập với cá nhân, pháp nhân khác và tự chịu

trách nhiệm bằng tài sản của mình.

Pháp nhân phải có tài sản thuộc sở hữu của mình để bằng tài sản đó thực hiện các nghĩa vụ, trách nhiệm phát sinh từ các quan hệ mà pháp nhân tham gia Trong trường hợp pháp nhân là các cơ quan, tổ chức của nhà nước thì tài sản của pháp nhân thuộc sở hữu nhà nước Vì vậy, muốn được coi là có tài sản độc lập thì các pháp nhân này phải được Nhà nước giao quyền quản lý đối với một khối tài sản nhất định Khối tài sản này phải hiện diện, nằm trong sự quản lý của pháp nhân và

có đủ cơ sở để phân biệt với tài sản của cá nhân, pháp nhân khác Đồng thời, theo quy định có chút thay đổi mới này thì tài sản của pháp nhân có thể không còn độc lập với tổ chức khác nữa Tài sản của pháp nhân được xác định theo Điều 81 của BLDS 2015

Ví dụ: Tài sản góp vốn của các thành viên trong công ty hợp danh đã được

chuyển quyền sở hữu cho công ty và tài sản tạo lập được mang tên công ty là 2 loại tài sản mà công ty hợp danh sở hữu để thực hiện việc đầu tư, kinh doanh… đồng thời khối tài sản đó là độc lập hoàn toàn với tài sản của các thành viên trong công

ty, với các pháp nhân khác

2 Pháp nhân có cơ quan khác theo quyết định của pháp nhân hoặc theo quy định của pháp luật.”

Thứ tư, pháp nhân nhân danh mình tham gia quan hệ pháp luật một cách độc

lập.

Để nhân danh mình tham gia các quan hệ pháp luật một cách độc lập, pháp nhân phải hội tụ các yếu tố để có thể cá biệt hoá pháp nhân như tên gọi của pháp nhân, trụ sở của pháp nhân, quốc tịch của pháp nhân (Điều 80 BLDS 2015 là quy định hoàn toàn mới),… theo quy định của BLDS Với tư cách độc lập đó, pháp nhân tham gia vào các quan hệ pháp luật và có khả năng hưởng quyền, gánh chịu các nghĩa vụ dân sự do pháp luật quy định phù hợp với điều lệ của pháp nhân Pháp nhân không dùng danh nghĩa của tổ chức khác, cũng không cho phép người khác dùng danh nghĩa mình để hoạt động Yếu tố này đã tạo nên năng lực chủ thể cho pháp nhân, gồm năng lực pháp luật dân sự và năng lực hành vi dân sự

Khi pháp nhân không thực hiện nghĩa vụ của mình hoặc có gây thiệt hại cho

cá nhân hoặc pháp nhân khác thì pháp nhân có thể là bị đơn trước toà án Ngược lại, cá nhân hoặc pháp nhân khác không thực hiện nghĩa vụ, hoặc gây thiệt hại cho pháp nhân thì pháp nhân có quyền khởi kiện trước toà án để bảo vệ quyền lợi của mình.4

Ví dụ: Công ty trách nhiệm hữu hạn gang thép Hưng Nghiệp Formosa Hà

Tĩnh sau khi gây ra sự cố môi trường nghiêm trọng tại vùng biển miền Trung thì khi bị khởi kiện, chính công ty là bị đơn của vụ việc chứ không phải một cá nhân hay tổ chức nào khác của công ty này

1.3 Chấm dứt pháp nhân

Chấm dứt pháp nhân là chấm dứt sự tồn tại của một tổ chức với tư cách là chủ thể độc lập trong các quan hệ pháp luật dân sự mà trước đó tổ chức đó tham gia với

tư cách pháp nhân Các căn cứ làm chấm dứt pháp nhân được quy định tại Điều 96 BLDS 2015, pháp nhân chấm dứt tồn tại kể từ thời điểm xoá tên trong sổ đăng ký

4 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật Dân sự Việt Nam tập I, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội,

2016, trang 111.

pháp nhân hoặc từ thời điểm được xác định trong quyết định của cơ quan nhà nước

có thẩm quyền, khi đó tài sản của pháp nhân được giải quyết theo quy định của BLDS (Điều 94) và quy định của luật khác có liên quan Pháp nhân chấm dứt được thực hiện dưới hai hình thức sau: Cải tổ và giải thể pháp nhân

2 Đánh giá các quy định của BLDS 2015 về pháp nhân

2.1 Những điểm tiến bộ của BLDS 2015 trong chế định pháp nhân

- Chế định pháp nhân được xây dựng trong BLDS 2015 đã góp phần cùng với

các chế định khác của Bộ luật thể chế hóa đầy đủ, đồng thời tăng cường các biện pháp để công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm tốt hơn quyền con người, quyền công dân trong các lĩnh vực của đời sống dân sự, cũng như những tư tưởng, nguyên tắc cơ bản của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa về quyền sở hữu, quyền tự do kinh doanh, quyền bình đẳng giữa các chủ thể thuộc mọi hình thức sở hữu và thành phần kinh tế đã được ghi nhận trong trong Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XI, Nghị quyết số 48-NQ/TW, Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị và đặc biệt là trong Hiến pháp năm 2013 5 Đồng thời, BLDS 2015 cũng đã sửa đổi, bổ sung các quy định còn bất cập, hạn chế trong thực tiễn thi hành để bảo đảm Bộ luật dân sự thực sự phát huy được ba vai trò cơ bản là: + Tạo cơ chế pháp lý hữu hiệu để công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền dân sự của các cá nhân, pháp nhân, đặc biệt là trong việc bảo vệ quyền, lợi ích của bên yếu thế, bên thiện chí trong quan hệ dân sự; hạn chế đến mức tối đa sự can thiệp của cơ quan công quyền vào việc xác lập, thay đổi, chấm dứt các quan hệ dân sự;

+ Tạo điều kiện thuận lợi để thúc đẩy sản xuất kinh doanh, sử dụng có hiệu quả mọi nguồn lực xã hội, bảo đảm sự thông thoáng, ổn định trong giao lưu dân sự, góp phần phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; (3) Là công cụ pháp lý hữu hiệu để thúc đẩy sự hình thành và phát triển các thiết chế dân chủ trong xã hội, góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa;

5 Bình luận về chế định pháp nhân trong BLDS 2015,

http://tapchiktdn.ftu.edu.vn/các-số-tạp-chí-ktđn/tạp-

chí-ktđn-số-81-90/tạp-chí-ktđn-số-86/1399-bình-luận-về-chế-định-pháp-nhân-trong-bộ-luật-dân-sự-2015.htm, ngày truy cập 21/3/2019

- Bảo đảm tính kế thừa và phát triển các quy định còn phù hợp với thực tiễn của pháp luật dân sự, cũng như các giá trị văn hóa, tập quán, truyền thống đạo đức tốt đẹp của Việt Nam; có sự tham khảo kinh nghiệm xây dựng Bộ luật dân sự của một số nước, nhất là các nước có truyền thống pháp luật tương đồng với Việt Nam

- Chế định pháp nhân được cụ thể hóa theo hướng hợp lý hơn, phù hợp với

quy định của pháp luật liên quan, thể hiện ở những nội dung cơ bản như sau:

- BLDS 2015 đã bổ sung quy định về năng lực pháp luật dân sự của pháp nhân, theo đó pháp nhân được hình thành từ thời điểm đăng ký, chấm dứt từ thời điểm xóa tên trong sổ đăng ký hoặc thời điểm xác định trong quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đối với pháp nhân phải đăng ký hoạt động (Điều 86, Điều 96) Quy định này phù hợp quy định của Luật Doanh nghiệp 2014, theo Luật Doanh nghiệp các doanh nghiệp ở nước ta hiện nay chỉ làm thủ tục đăng ký doanh nghiệp là có tư cách pháp nhân và được phép đi vào hoạt động

- BLDS 2015 quy định đại diện pháp nhân có thể là cá nhân, pháp nhân So với Bộ luật dân sự hiện hành, BLDS 2015 đã mở rộng phạm vi người đại diện cho pháp nhân không còn đơn thuần chỉ là cá nhân, mà còn bao gồm cả pháp nhân, đây

là một điểm mới đáng ghi nhận

- Quy định về cơ cấu tổ chức của pháp nhân, theo Điều 83 BLDS 2015 pháp nhân phải có cơ quan điều hành Tổ chức, nhiệm vụ và quyền hạn của cơ quan điều hành của pháp nhân được quy định trong điều lệ của pháp nhân hoặc trong quyết định thành lập pháp nhân và pháp nhân có cơ quan khác theo quyết định của pháp nhân hoặc theo quy định của pháp luật

- Đối với giải thể pháp nhân, BLDS 2015 bổ sung quy định về trường hợp pháp nhân có thể bị giải thể, đồng thời quy định rõ khi pháp nhân bị giải thể thì việc thanh toán tài sản theo thứ tự ưu tiên thanh toán: Chi phí giải thể; Các khoản

nợ lương, trợ cấp thôi việc, bảo hiểm xã hội và các quyền lợi khác của người lao động; Nợ thuế và các khoản nợ khác của pháp nhân

- Sửa đổi quy định về hợp nhất, sáp nhập pháp nhân, trong Bộ luật dân sự

2005 chỉ được hợp nhất, sáp nhập với những pháp nhân cùng loại thì theo BLDS

2015 đã bỏ quy định hợp nhất, sáp nhập với những pháp nhân cùng loại, theo đó các pháp nhân khác loại cũng có thể hợp nhất, sáp nhập Quy định này nhìn chung

là hợp lý, phù hợp các quy định của pháp luật liên quan như Luật Doanh nghiệp, Luật Cạnh tranh…

2.2 Những điểm còn hạn chế trong BLDS 2015 về pháp nhân

Chế định pháp nhân trong BLDS 2015 bên cạnh những thành công nhất định như trên vẫn tồn tại một số điểm còn hạn chế cần tiếp tục được nghiên cứu thêm để chế định pháp nhân thực sự khoa học và có tính khả thi cao

Thứ nhất, về khái niệm pháp nhân BLDS 2015 chưa đưa ra khái niệm chung

nhất về pháp nhân mà chỉ nêu ra các điều kiện để được coi là một pháp nhân Tại

điểm c khoản 1 điều 74 quy định điều kiện “pháp nhân có tài sản độc lập với cá

nhân, pháp nhân khác và tự chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình”, như vậy

“công ty hợp danh”, “công ty con” theo Luật Doanh nghiệp 2014 được coi là pháp

nhân nhưng không đáp ứng các điều kiện này Bên cạnh đó điều kiện “pháp nhân

nhân danh mình tham gia các quan hệ pháp luật một cách độc lập” tại điểm d

khoản 1 Điều 74 cũng được xem là không cần thiết bởi điều kiện “Nhân danh mình

tham gia các quan hệ pháp luật một cách độc lập” là hệ quả tất yếu của pháp nhân,

chỉ có sau khi pháp nhân đã được công nhận chứ không thể là một trong những điều kiện để hình thành và xem xét công nhận pháp nhân

Thứ hai, về phân loại pháp nhân Phân loại pháp nhân của BLDS 2015 theo

tiêu chí “mục đích chính là tìm kiếm lợi nhuận” của pháp nhân thương mại và

“không vì mục tiêu chính là tìm kiếm lợi nhuận, không phân chia lợi nhuận cho

các thành viên” của pháp nhân phi thương mại là chưa phù hợp:

+ Quy định “không phân chia lợi nhuận cho các thành viên” sẽ trở thành rào cản lớn cho các pháp nhân phi thương mại khi hoạt động phát sinh có lợi, khiến cho mục tiêu xã hội hóa các hoạt động công ích ngày càng trở nên khó khăn trong

xu hướng phát triển các hoạt động công ích theo hướng diện chi ngân sách nhà nước đang dần được thu hẹp, hệ thống doanh nghiệp hoạt động công ích với nguồn vốn xã hội hóa ngày càng tăng

+ Điều 76 BLDS 2015 quy định: “Pháp nhân phi thương mại là pháp nhân

hoạt động không vì mục tiêu chính là tìm kiếm lợi nhuận và không phân chia lợi nhuận cho các thành viên” Điều 76 không bao quát được những pháp nhân hoạt

động để tìm kiếm lợi nhuận nhưng sử dụng lợi nhuận đó vì những mục tiêu, lợi ích chung hay lợi ích công, quy định này đồng nhất việc tìm kiếm lợi nhuận với mục tiêu hoạt động của pháp nhân trong khi việc tìm kiếm lợi nhuận và việc sử dụng lợi nhuận tìm kiếm được là hai vấn đề hoàn toàn khác

Thứ ba,về năng lực pháp luật dân sự của pháp nhân

Quy định tại Khoản 2 Điều 86 BLDS 2015 đã tiến bộ hơn BLDS hiện hành

khi quy định “Năng lực pháp luật dân sự của pháp nhân phát sinh từ thời điểm

được cơ quan nhà nước có thẩm quyền thành lập hoặc cho phép thành lập; nếu pháp nhân phải đăng ký hoạt động thì năng lực pháp luật dân sự của pháp nhân phát sinh từ thời điểm ghi vào sổ đăng ký”, quy định phân định rõ thời điểm phát

sinh năng lực pháp luật dân sự của pháp nhân bởi trên thực tế có pháp nhân được

cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định hoặc cho phép thành lập, có pháp nhân chỉ đăng ký doanh nghiệp Tuy nhiên, quy định này vẫn còn bỏ sót đối với những pháp nhân vừa được cơ quan nhà nước có quyết định thành lập vừa phải đăng ký doanh nghiệp, những pháp nhân dạng này năng lực pháp luật dân sự sẽ phát sinh khi nào

Thứ tư, các quy định về thành lập, vận hành và tổ chức lại pháp nhân.